Bilirkişi Raporuna İtiraz Nasıl Edilir? Ceza Dosyasında Karşı Rapor

Ceza dosyalarında bilirkişi raporu çoğu zaman sonucu belirler. Ancak rapor bir delildir, hüküm değildir; mahkemeyi bağlamaz ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Aleyhinize bir rapor çıktığında sessiz kalmak zorunda değilsiniz.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 67 nci maddesindeki itiraz ve süre verilmesi düzenlemesi, uzman mütalaası hakkı, bilirkişinin aşamayacağı sınır, hukuk davalarındaki iki haftalık süre (HMK m.281) ve etkili bir itiraz dilekçesinin nasıl kurulacağı.

1) Bilirkişi Raporunun Hukuki Niteliği

Bilirkişi incelemesi, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun Birinci Kitabının Üçüncü Kısmının İkinci Bölümünde, 62 ilâ 73 üncü maddeler arasında düzenlenmiştir.

Kurumun mantığı basittir: hâkim her alanda uzman olamaz; çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlarda uzman görüşüne başvurulur. Ancak bu, kararın bilirkişiye devredilmesi anlamına gelmez.

Yargısal uygulamada bu esas açıkça vurgulanır: bilirkişi raporları mahkemeyi bağlamaz; deliller arasında değerlendirilmesi gerekir. Örneğin bir bina kusuruna ilişkin davada mahkeme, raporu dikkate alırken tanık beyanlarını ve diğer kanıtları da birlikte gözetir.

2) Bilirkişinin Aşamayacağı Sınır (CMK m.67/3)

İtirazların en verimli ekseni çoğu zaman raporun içeriği değil, bilirkişinin yetki sınırını aşmış olmasıdır. Kanun bu sınırı açıkça çizmiştir.

CMK m.67/3 (3/11/2016 tarihli ve 6754 sayılı Kanunun 45 inci maddesiyle değişik): Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

Bu hüküm, uygulamada sıkça ihlal edilir. Bilirkişinin “sanık kusurludur”, “suç oluşmamıştır” veya “eylem şu suçu oluşturur” biçiminde ifadeler kullanması, doğrudan bu yasağın kapsamına girer.

Bu ayrım, itiraz dilekçesinin en güçlü başlığını oluşturabilir: raporun ilgili bölümünün hükme esas alınamayacağı, kanuni yasağa dayanılarak ileri sürülür.

3) Atama, Süre ve Uzmanlık

İtirazın ilk ekseni çoğu zaman raporun içeriğinden önce atamanın kendisidir: doğru kişi mi seçilmiş, hangi soruyu cevaplaması istenmiş ve süresi içinde mi verilmiş?

Dördüncü satır uygulamada sık ihmal edilir. Sürenin dolmasına rağmen rapor verilmemişse veya uzatma usulüne uygun yapılmamışsa, bu husus dosyanın makul sürede sonuçlanması bakımından ayrıca dile getirilebilir.

Ara kararın içeriği

Bilirkişiye ne sorulduğu, alınacak raporun kalitesini doğrudan belirler. Doktrinde vurgulandığı üzere, dosya bilirkişiye gönderilirken ara kararda hangi verilerin esas alınacağı açıkça belirtilmelidir.

Örnek olarak, kusur raporları arasında çelişki bulunan bir dosyada hesaplama için bilirkişiye gidiliyorsa, ara kararda hangi tarihli kusur raporunun esas alınacağı yazılmalıdır. Aynı şekilde ücret ve çalışma süresinde uyuşmazlık varsa, hesaplamanın hangi ücret ve hangi süre üzerinden yapılacağı gösterilmelidir.

Bu, itiraz bakımından bir imkân doğurur: ara karar belirsizse, bilirkişinin kendi kabullerine dayanarak hesap yapmış olması kaçınılmazdır ve bu kabuller dosyayla uyumu bakımından tartışılabilir.

Uzmanlık uyumu

İkinci eksen, bilirkişinin uzmanlık alanının incelenen konuyla örtüşüp örtüşmediğidir. Bu, biçimsel bir denetim değildir: rapor teknik olarak doğru görünse dahi, uzmanlık alanı dışında verilmiş bir görüş kanuni yasağa girer.

Karma nitelikli dosyalarda tek bir bilirkişinin tüm alanları kapsaması mümkün değildir. Böyle hâllerde heyet teşkili veya ayrı ayrı inceleme talep edilmesi gerekir; tek uzmanın alan dışına taşan değerlendirmeleri ise itiraz konusu yapılabilir.

4) İtiraz İçin Süre Verilmesi (CMK m.67/5)

Ceza yargılamasında itiraz süresi bakımından, hukuk yargılamasından farklı bir usul benimsenmiştir. Kanun, taraflara süre verilmesini zorunlu tutar.

CMK m.67/5: Bilirkişi incelemeleri tamamlandığında, yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için istemde bulunabilmelerini sağlamak üzere Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, şüpheliye veya sanığa, müdafiine veya kanunî temsilciye süre verilir. Bu kişilerin istemleri reddedildiğinde, üç gün içinde bu hususta gerekçeli bir karar verilir.

Fıkranın iki unsuru vardır ve ikisi de savunma bakımından değerlidir.

İkinci satır, uygulamada sıkça atlanan bir güvencedir. Yeni bilirkişi incelemesi talebiniz reddedildiğinde, bu redde ilişkin gerekçeli kararın dosyaya girmesi gerekir. Gerekçesiz bir ret, kanun yolu aşamasında ileri sürülebilecek bir usul eksikliğidir.

5) Uzman Mütalaası Hakkı (CMK m.67/6)

Bu, ceza yargılamasındaki en güçlü ama en az kullanılan savunma araçlarından biridir.

CMK m.67/6: Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci, yargılama konusu olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.

Hükmün kapsamı geniştir: mütalaa yalnızca mevcut rapora karşı değil, rapor hazırlanmadan önce de alınabilir ve bilirkişiye sunulmak üzere dosyaya konabilir.

Fıkranın son cümlesi de dikkatle okunmalıdır: “Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.” Yani mütalaa alınacağı gerekçesiyle duruşmanın ertelenmesi talep edilemez. Bu nedenle uzman mütalaası, süre baskısı doğmadan önceden hazırlanmalıdır.

Uzman mütalaası ile bilirkişi raporu arasındaki fark

İkisi de mahkemeyi bağlamaz; ancak mütalaa, raporun teknik zeminde tartışılmasını sağlar. “Bu rapor yanlış” demek ile “raporda kullanılan yöntem şu nedenle hatalıdır” demek arasındaki fark, mütalaanın yarattığı farktır.

6) Hukuk Davasında Süre: HMK m.281

Aynı konu hukuk yargılamasında farklı düzenlenmiştir ve burada kesin bir süre vardır.

HMK m.281/1: Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler.

Bu ayrım pratikte önemlidir: aynı olaydan hem ceza hem hukuk davası yürüyorsa, iki dosyadaki itiraz süreleri ve usulleri ayrı ayrı takip edilmelidir.

7) Hükme Esas Alınacak Rapor Hangi Nitelikte Olmalı?

Yargısal uygulamada, hükme esas alınan bilirkişi raporunun taşıması gereken nitelikler yerleşik biçimde ortaya konmuştur. İtiraz dilekçesi, bu ölçütlerin hangisinin karşılanmadığını göstermek üzere kurulmalıdır.

Beşinci ölçüt, itirazın stratejik değerini gösterir: itirazlarınız dosyaya girmemişse, ek raporun bunları karşılayıp karşılamadığı da tartışılamaz. Bu nedenle itirazın yazılı ve somut olarak dosyaya girmesi, ileride kanun yolu aşamasında kullanılacak zeminin kurulmasıdır.

Raporlar arasındaki çelişki

Birden fazla rapor alınmış ve aralarında çelişki varsa, bu çelişkinin giderilmesi gerekir. Yargısal uygulamada, birinci ve ikinci bilirkişi kurullarınca hazırlanan raporlar arasındaki çelişkilerin giderilmemesi ve tarafların hukuki ile teknik itirazlarının dayanakları gösterilmek suretiyle karşılanmaması bozma sebebi olarak değerlendirilmiştir.

Bu nedenle dosyada birden fazla rapor varsa, itiraz dilekçesinde çelişkinin tam olarak nerede olduğu paragraf ve sayfa düzeyinde gösterilmelidir.

8) Bilirkişinin Reddi (CMK m.69)

Rapora itiraz ile bilirkişinin reddi farklı kurumlardır ve karıştırılmamalıdır.

Bilirkişinin taraflardan biriyle ilişkisi, dosyaya önceden dâhil olması veya tarafsızlığını şüpheye düşüren bir durumun varlığı hâlinde, itiraz yerine ret yoluna başvurulması gerekir. Ret sebebi öğrenildiğinde gecikmeksizin ileri sürülmelidir.

9) İtiraz Dilekçesinin Kurulması

Etkili bir itiraz, “bu rapor yanlıştır” demekle olmaz. Aşağıdaki yapı, itirazın hangi eksenlerde kurulacağını gösterir.

Sekizinci bölümdeki talep türü, dosyanın ihtiyacına göre seçilmelidir. Aynı bilirkişiden ek rapor istemek ile yeni bir heyet talep etmek farklı sonuçlar doğurur: eksiklik giderilebilir nitelikteyse ek rapor, yöntem veya uzmanlık sorunu varsa yeni heyet daha isabetlidir.

Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi

Az kullanılan bir başka yol, bilirkişinin duruşmada açıklama yapmasının istenmesidir. Yazılı itiraza yazılı cevap verilen döngüde çözülemeyen teknik tartışmalar, doğrudan soru sorularak netleştirilebilir.

Bu yol özellikle iki durumda etkilidir: raporun dayandığı varsayımların belirsiz olduğu hâllerde ve bilirkişinin uzmanlık alanının sorgulandığı hâllerde.

10) Dosya Türüne Göre İtiraz Eksenleri

İtirazın hangi eksende kurulacağı, raporun türüne göre değişir. Aşağıdaki başlıklar, sık karşılaşılan rapor türlerinde sorulacak soruları gösterir.

Trafik ve kusur raporları

• Kaza tespit tutanağı, kroki ve fotoğraflar birlikte değerlendirilmiş mi?
• Araçlardaki iz ve hasarların konumu ve yönü dikkate alınmış mı?
• Tanık beyanları teknik verilerle uyumlu mu?
• Hız hesabı hangi yönteme dayanıyor; fren izi, hasar derinliği veya kamera verisi kullanılmış mı?
• Kusur oranı teknik bir tespit olarak mı, yoksa hukuki bir nitelendirme olarak mı ifade edilmiş?

Son madde kritiktir: bilirkişi kazanın oluş şeklini teknik olarak açıklayabilir; ancak kusurun hukuken kime ve hangi oranda yükleneceği hâkimin değerlendirmesine aittir.

Adli tıp raporları

• Muayene bulguları ile sonuç arasındaki bağ gösterilmiş mi?
• Hangi tıbbi belgeler incelenmiş; eksik epikriz veya görüntüleme var mı?
• Sonuç, dosyadaki diğer sağlık raporlarıyla çelişiyor mu?
• Değerlendirme, ilgili mevzuattaki ölçütlere göre yapılmış mı?

Mali ve hesap raporları

• Hangi belge ve kayıtlar esas alınmış; incelenmeyen defter veya banka kaydı var mı?
• Hesaplamanın dökümü gösterilmiş mi, yoksa yalnızca sonuç mu yazılmış?
• Aritmetik hata var mı?
• Kabul edilen varsayımlar (dönem, oran, kur, faiz) dosyayla uyumlu mu?

Belge ve imza incelemeleri

• Karşılaştırma için yeterli sayıda ve nitelikte mukayese imzası alınmış mı?
• Mukayese belgeleri, incelenen belgeyle yakın tarihli mi?
• İnceleme aslı üzerinde mi, fotokopi üzerinde mi yapılmış?
• Sonuç kesin mi, yoksa olasılık düzeyinde mi ifade edilmiş?

Üçüncü madde çoğu dosyada belirleyicidir: fotokopi üzerinden yapılan incelemenin sınırları, raporun kendisinde belirtilmiş olmalıdır.

Dijital delil raporları

• İnceleme, delilin imajı üzerinden mi yapılmış?
• Elde etme ve muhafaza zinciri kesintisiz mi?
• Kullanılan yazılım ve yöntem raporda gösterilmiş mi?
• Verinin bütünlüğüne ilişkin doğrulama değerleri raporda yer alıyor mu?
• İncelenen veri, dosya kapsamındaki iddiayla doğrudan ilişkili mi?

Bu başlıkta itiraz, çoğu zaman içeriğe değil elde etme ve muhafaza usulüne yöneltilir; usule aykırı elde edilmiş bir verinin teknik olarak doğru incelenmiş olması, hukuki değerini kurtarmaz.

Soruşturma aşamasında alınan raporlar

Bilirkişi incelemesi yalnızca kovuşturma aşamasında yapılmaz; soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı da bilirkişi atayabilir. Bu aşamada alınan raporlar bakımından iki husus gözetilmelidir:

• Rapor, iddianamenin dayanağını oluşturuyorsa, kovuşturma aşamasında ayrıca tartışılmalıdır.
• Soruşturma aşamasındaki rapora karşı da uzman mütalaası alınabilir; CMK m.67/6 şüpheli ve müdafii bakımından da bu hakkı tanır.

İkinci madde önemlidir: mütalaa hakkı yalnızca sanık ve müdafi ile sınırlı değildir; madde şüpheli ve müdafiini de açıkça saymaktadır. Bu, iddianame düzenlenmeden önce dosyaya teknik bir karşı görüş sunulabilmesi anlamına gelir.

11) Sık Yapılan Sekiz Hata

• “Rapor yanlış” demekle yetinmek. Somut, sayfa ve paragraf düzeyinde gerekçe gerekir.
• Hukuki nitelendirme yasağını kullanmamak. CMK m.67/3, en güçlü itiraz başlıklarından biridir.
• Uzman mütalaası hakkını bilmemek. CMK m.67/6 taraflara bu hakkı açıkça tanır.
• Mütalaa için süre isteneceğini sanmak. Kanun, sadece bu nedenle ayrıca süre istenemeyeceğini belirtir; mütalaa önceden hazırlanmalıdır.
• Ret kararının gerekçesini istememek. İstem reddedilirse üç gün içinde gerekçeli karar verilmesi gerekir.
• İtirazı sözlü bırakmak. Karşılanmayan itiraz, ancak dosyaya girmişse tartışılabilir.
• Ceza ve hukuk dosyasındaki süreleri karıştırmak. HMK m.281’de iki haftalık kesin süre vardır.
• Ret ile itirazı karıştırmak. Tarafsızlık sorunu varsa CMK m.69 yoluna gidilmelidir.

12) Kontrol Listesi

• Raporun tebliğ tarihini hemen kayıt altına alın.
• Verilen süreyi ve hangi kanun maddesine dayandığını not edin.
• Raporu m.67/3 süzgecinden geçirin: hukuki nitelendirme var mı?
• Bilirkişinin uzmanlık alanını ve dosyaya uygunluğunu kontrol edin.
• İncelenmeyen delilleri listeleyin.
• Uzman mütalaasını erken planlayın; ayrıca süre istenemez.
• İtirazı yazılı, somut ve numaralandırılmış biçimde sunun.
• Talebinizi netleştirin: ek rapor, yeni heyet veya duruşmada dinleme.
• Reddedilirse gerekçeli kararın dosyaya girmesini takip edin.

Yargılama usulünün genel çerçevesi için Yargılama Usulü Rehberimize, hukuk davasındaki bilirkişi itirazı için ek rapor ve yeni heyet incelememize, tanık delili için tanıklık hak ve yükümlülükleri yazımıza, kanun yolları için istinaf ve temyiz rehberimize ve genel çerçeve için Ceza Hukuku Rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlar mı?

Hayır. Rapor bir delildir, hüküm değildir. Yargısal uygulamada bilirkişi raporlarının mahkemeyi bağlamadığı ve deliller arasında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Bilirkişi incelemesi hangi maddelerde düzenlenir?

Ceza Muhakemesi Kanununun Birinci Kitabının Üçüncü Kısmının İkinci Bölümünde, 62 ilâ 73 üncü maddeler arasında.

Bilirkişi raporunda neler yer alamaz?

CMK m.67/3 uyarınca bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

Bu hüküm ne zaman geldi?

3/11/2016 tarihli ve 6754 sayılı Kanunun 45 inci maddesiyle bugünkü hâlini almıştır.

Rapor hukuki nitelendirme içeriyorsa ne yapmalıyım?

Bu, itirazın en güçlü başlıklarından biridir. Raporun ilgili bölümünün kanuni yasak nedeniyle hükme esas alınamayacağı ileri sürülebilir.

Ceza dosyasında itiraz için süre verilir mi?

Evet. CMK m.67/5 uyarınca bilirkişi incelemeleri tamamlandığında, yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için istemde bulunulabilmesini sağlamak üzere ilgililere süre verilir.

Süre verilmesi zorunlu mu?

Madde “süre verilir” demektedir; bu takdirî değil zorunlu bir işlemdir. Süre verilmeden itiraz hakkının kullanılamaz hâle gelmesi usulî bir eksikliktir.

Talebim reddedilirse ne olur?

CMK m.67/5 uyarınca istemler reddedildiğinde üç gün içinde bu hususta gerekçeli bir karar verilir. Gerekçesiz bir ret, kanun yolu aşamasında ileri sürülebilecek bir usul eksikliğidir.

Uzman mütalaası alabilir miyim?

Evet. CMK m.67/6 uyarınca Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci uzmanından bilimsel mütalaa alabilir.

Mütalaa ne zaman alınabilir?

Üç ayrı zamanda: yargılama konusu olayla ilgili olarak, bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında.

Mütalaa için ek süre isteyebilir miyim?

Hayır. CMK m.67/6 açıkça belirtir: sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez. Bu nedenle mütalaanın önceden hazırlanması gerekir.

Uzman mütalaası ile bilirkişi raporu arasındaki fark nedir?

Bilirkişi raporu mahkeme veya savcılık tarafından istenir ve gideri yargılama giderindendir; uzman mütalaası taraflarca alınır ve gideri talep edene aittir. İkisi de mahkemeyi bağlamaz.

Mütalaanın faydası nedir?

Raporun teknik zeminde tartışılmasını sağlar. “Bu rapor yanlış” demek ile “raporda kullanılan yöntem şu nedenle hatalıdır” demek arasındaki farkı yaratır.

Hukuk davasında itiraz süresi nedir?

HMK m.281 uyarınca raporun tebliği tarihinden itibaren iki hafta.

Hukuk davasında neler talep edilebilir?

Raporda eksik görülen hususların bilirkişiye tamamlattırılması, belirsizlik gösteren hususlar hakkında bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanması veya yeni bilirkişi atanması.

Ceza ve hukuk dosyasındaki süreler aynı mı?

Hayır. Ceza yargılamasında mahkemece süre verilir; hukuk yargılamasında ise tebliğden itibaren iki haftalık kesin süre işler. Aynı olaydan iki dava yürüyorsa süreler ayrı ayrı takip edilmelidir.

Hükme esas alınacak rapor hangi nitelikte olmalı?

Yargısal uygulamaya göre eksiksiz ve yeter derecede kanaat verici olmalı; varılan sonucun teknik ve hukuki dayanaklarını, dökümlerini ve ayrıntılarını göstermeli; tarafların itirazlarını karşılamalı ve denetime elverişli bulunmalıdır.

İtirazımın karşılanmaması bozma sebebi olur mu?

Yargısal uygulamada, raporlar arasındaki çelişkilerin giderilmemesi ve tarafların hukuki ile teknik itirazlarının dayanakları gösterilmek suretiyle karşılanmaması bozma sebebi olarak değerlendirilmiştir.

Dosyada birden fazla rapor varsa ne yapmalıyım?

Çelişkinin tam olarak nerede olduğunu paragraf ve sayfa düzeyinde göstermelisiniz. Çelişkinin giderilmesi gerekir.

Bilirkişiyi reddedebilir miyim?

Evet. CMK m.69 bilirkişinin reddini düzenler; hâkimin reddini gerektiren sebepler burada da geçerlidir.

Ret ile itiraz farkı nedir?

İtiraz raporun içeriğine, ret ise bilirkişinin kişiliği ve tarafsızlığına ilişkindir. Tarafsızlığı şüpheye düşüren bir durum varsa itiraz değil ret yoluna başvurulmalıdır.

İtiraz dilekçesinde neleri tartışmalıyım?

Yetki sınırının aşılıp aşılmadığını, bilirkişinin uzmanlık alanının uygunluğunu, incelenmeyen delilleri, kullanılan yöntemi, dayanılan varsayımları, hesap ve dökümleri, diğer delillerle çelişkiyi ve somut talebinizi.

Ek rapor mu yeni heyet mi istemeliyim?

Eksiklik giderilebilir nitelikteyse aynı bilirkişiden ek rapor; yöntem veya uzmanlık sorunu varsa yeni heyet daha isabetlidir.

Bilirkişi duruşmada dinlenebilir mi?

Evet ve bu az kullanılan etkili bir yoldur. Özellikle raporun dayandığı varsayımların belirsiz olduğu ve bilirkişinin uzmanlık alanının sorgulandığı hâllerde doğrudan soru sorularak netleştirme sağlanabilir.

İtirazımı sözlü yapabilir miyim?

Yapmamak gerekir. Karşılanmayan itiraz ancak dosyaya girmişse tartışılabilir; itirazın yazılı ve somut olarak dosyaya girmesi, kanun yolu aşamasında kullanılacak zemini kurar.

Bilirkişi kusur oranı belirleyebilir mi?

Teknik tespit yapabilir; ancak kusurun hukuken kime yükleneceği ve eylemin hangi suçu oluşturduğu hâkimin değerlendirmesine aittir. Bu ayrımın aşılması CMK m.67/3’e aykırılık oluşturur.

Raporu öğrenir öğrenmez ne yapmalıyım?

Tebliğ veya öğrenme tarihini kayıt altına alın, verilen süreyi ve dayanağını not edin ve raporu madde 67/3 süzgecinden geçirerek itiraz başlıklarını çıkarın.

Uzman mütalaası mahkemeyi bağlar mı?

Hayır. Bilirkişi raporu gibi uzman mütalaası da mahkemeyi bağlamaz; delil değerlendirmesine katkı sağlar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.