Yabancılarla İlgili Davalarda Görev ve Yetki: Hangi Dosya Hangi Mahkemeye?

Yabancı dosyaları iki dünyada yaşar: göç idaresinin işlemlerine karşı davalar idare mahkemesinde görülür — gözetim ise sulh ceza istisnasıdır — ve süreler işlem tipine göre yedi günden altmış güne değişir. Boşanma, alacak ve miras gibi özel hukuk dosyalarında milletlerarası yetki iç yetki kurallarıyla kurulur; yabancı davacıdan teminat istenebilir, anlaşmalarla muaf tutulabilir. Yanlış kapı, kaybedilen süredir.

Yanlış Kapının Bedeli: Kaybedilen Süre

Yabancıların hukuk dünyasında en pahalı hata, haksız olmak değil; yanlış kapıyı çalmaktır: sınır dışı kararına karşı hukuk mahkemesine koşan, gözetim itirazını idare mahkemesine taşıyan, boşanma davasını “yabancıyım” diye açamayacağını sanan — hepsi aynı bedeli öder: kapılar arasında geçen günler, çoğu kez telafisi olmayan sürelerdir. Çünkü yabancı dosyaları, tek bir hukuk dünyasında yaşamaz: bir yanda devletle ilişkinin dosyaları (ikamet, sınır dışı, koruma, vatandaşlık — idari yargının alanı), öbür yanda kişilerle ilişkinin dosyaları (boşanma, alacak, miras, iş — adli yargının ve milletlerarası özel hukukun alanı): her dünyanın kendi mahkemesi, kendi süresi, kendi kuralı vardır. Bu rehber; iki dünyanın pusulasını — hangi dosya hangi mahkemeye, hangi sürede, hangi yetki kuralıyla — pratik tablolarıyla anlatıyor.

Birinci Dünya: Göç İşlemlerinin İdari Yargı Haritası

Ana kural: Göç idaresinin (valiliklerin, il müdürlüklerinin, merkezi kurumların) yabancı hakkında tesis ettiği işlemler — ikamet izni retleri, sınır dışı kararları, uluslararası koruma retleri, vatandaşlık işlemleri, giriş yasakları — birer idari işlemdir ve denetim adresi idare mahkemeleridir: yetkili mahkeme, kural olarak işlemi yapan makamın bulunduğu yerin idare mahkemesidir — Antalya valiliğinin sınır dışı kararı, Antalya idare mahkemesinin dosyasıdır. Büyük istisna — sulh ceza kapısı: Haritanın en çok karıştırılan noktası: idari gözetim (geri gönderme merkezinde tutulma) kararlarına itiraz; idare mahkemesine değil, sulh ceza hâkimliğine yapılır — kişi özgürlüğünü ilgilendiren bu tedbir, özgürlük yargıçlığının hızlı denetimine emanet edilmiştir (mekanizmanın bütün işleyişini gözetim rehberimizde anlattık): aynı yabancının sınır dışı davası idare mahkemesinde, gözetim itirazı sulh cezada paralel yürüyebilir. Süre farkları tablosu — bu alanın hayat kurtaran ezberi: Göç davalarının süreleri tek tip değildir ve tebligatın ilk okunacak satırı budur: sınır dışı kararlarına karşı dava, kısacık yedi günlük yıldırım takvimiyle; uluslararası koruma kararlarında on günlük idari itiraz – otuz günlük dava düzeniyle; gözetim itirazı süresiz (her zaman) sulh ceza yoluyla; ve genel idari işlemler (ikamet retleri, vatandaşlık işlemleri gibi) altmış günlük olağan düzenle işler — dört ayrı takvimin tek hafızada tutulması zordur; doğru refleks şudur: her tebligatta, o işlem tipinin süresi aynı gün teyit edilir. Dava mekaniğinin yabancıya özgü pratikleri de not edilmelidir: tebligatın kayıtlı adrese yapılması gerçeği (adres güncelliğinin savunma hakkı olduğu), yürütmeyi durdurmanın bu dosyalardaki merkezî rolü ve sınır dışı davalarında dava açmanın kendine özgü durdurucu etkileri — ayrıntıları ilgili rehberlerimizde işlenen bu mekanizmaların ortak dersi tektir: göç davası, süre davasıdır.

İkinci Dünya: Özel Hukuk Dosyalarında Milletlerarası Yetki

Temel ilke — yabancılık dava engeli değildir: Yabancı; Türk mahkemelerinde davacı da davalı da olabilir: boşanır, alacağını ister, mirasını paylaşır, iş davası açar — soru “açabilir mi” değil, “hangi mahkemede” sorusudur ve cevabın anahtarı milletlerarası özel hukukun düzenidir: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler — yani davalının Türkiye’deki yerleşim yeri, sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği yer gibi tanıdık kurallar; yabancı unsurlu dosyada da pusulanın iğnesidir. Kişi hâlleri — özel yetki halkaları: Aile-şahıs dosyalarında sistem, ek güvenceler kurar: Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları (yabancı ülkede açılamadığı-açılmadığı takdirde) Türkiye’deki belirli mahkemelerde görülebilir — yurt dışındaki Türk’ün boşanma yolu kapanmaz; yabancıların kişi hâllerine ilişkin belirli davalar için de Türkiye’de ikamet temelli yetki halkaları işler: Türkiye’de yaşayan yabancı çiftin boşanması, Türk mahkemesinin dosyası olabilir. Uygulanacak hukuk — ayrı bir soru: Yetkiyle karıştırılmaması gereken ikinci katman: Türk mahkemesi davaya bakabilir ama uygulayacağı hukuk, kanunlar ihtilafı kurallarıyla belirlenir — boşanmada tarafların ortak millî hukukundan başlayıp müşterek mutad meskene ve Türk hukukuna uzanan basamaklar; mirasta ölenin millî hukuku kuralı ve Türkiye’deki taşınmazlarda Türk hukukunun uygulanması istisnası: “hangi mahkeme” ile “hangi hukuk” iki ayrı sorudur ve ikisinin de cevabı dava stratejisini şekillendirir. Yabancı davacının teminat gerçeği: Türk mahkemesinde dava açan yabancıdan; yargılama giderlerini ve karşı tarafın olası zararını karşılamak üzere teminat istenebilir — ama kuralın büyük yumuşatıcısı vardır: karşılıklılık esasına dayalı anlaşmalar ve fiilî uygulama, birçok ülke vatandaşını bu yükten muaf tutar: teminat tartışması, davanın ilk celsesinin klasik gündemidir ve muafiyet dayanağının dilekçeyle sunulması, zaman kazandırır. Pratik gerçekler: Yurt dışına tebligatın (uluslararası tebligat yollarının) aylar alan takvimi dava planına yazılmalı; Türkçe bilmeyen taraf için duruşmada tercüman düzeni kurulmalı ve dar gelirli yabancının adli yardım imkânı unutulmamalıdır — yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de sonuç doğurması ise tanıma-tenfizin ayrı dünyasıdır.

Pusula Tablosu ve Kapanış Protokolü

Cep pusulası — dosya tipine göre kapı: Sınır dışı → işlemi yapan yer idare mahkemesi, yedi gün. Uluslararası koruma reddi → on gün komisyon itirazı / otuz gün idare mahkemesi. İdari gözetim → sulh ceza hâkimliği, süresiz. İkamet-vatandaşlık ve diğer göç işlemleri → idare mahkemesi, altmış gün. Boşanma-nafaka-velayet → aile mahkemesi; yetki iç kurallar + kişi hâlleri halkalarıyla. Alacak-sözleşme → asliye hukuk/ticaret; ifa yeri-yerleşim yeri kurallarıyla. İş davası → iş mahkemesi; işin görüldüğü yer gerçeğiyle. Miras → ölenin son yerleşim yeri düzeni; Türkiye’deki taşınmazda Türk hukuku. Kapanış protokolü — beş satır: (1) Dosyanı önce dünyasına yerleştir: muhatabın devlet mi, kişi mi? (2) İdari dosyada işlem tipinin süresini tebligat günü teyit et; dört takvimi (7-30-süresiz-60) karıştırma. (3) Özel hukukta yetkiyi iç kurallarla kur; kişi hâllerinde özel halkaları tara. (4) Teminat muafiyetini, tebligat takvimini ve tercüman ihtiyacını dava planının ilk sayfasına yaz. (5) Ve altın kural: hangi kapı olursa olsun, adresini güncel tut — tebligatı kaçıran, kapıyı da kaçırır. Kapanış cümlesi bu haritanın özüdür: yabancının Türkiye’deki hukuk yolculuğunda pusula, milliyet değil nitelendirmedir — dosyasını doğru raftaki mahkemeye koyan, davasının yarısını kazanmış başlar.

Teminat Yükümlülüğü: Davanın İlk Engeli

Yabancı davacı için dosya açılır açılmaz gündeme gelen ve çoğu zaman hazırlıksız yakalayan konu budur.

Tanıma ve Tenfiz: Görev ve Yetki Haritası

Yurt dışında alınmış bir kararın Türkiye’de sonuç doğurması için ayrı bir dava gerekir.

Dilekçe Ekleri: Eksik Belge Dosyayı Bekletir

Tanıma ve tenfiz dosyalarında gecikmenin birinci sebebi belge eksikliğidir.

1. İlamın aslı veya onaylı örneği. O ülke makamlarınca usulen onanmış olmalıdır.
2. Onanmış tercüme. İlamın Türkçe çevirisi; noter veya konsolosluk onaylı.
3. Kesinleşme şerhi. Kararın kesinleştiğini gösteren yazı veya belge — en sık eksik kalan evraktır.
4. Kesinleşme belgesinin tercümesi. Onanmış olarak eklenmelidir.
5. Apostil veya konsolosluk onayı. Ülkeye göre hangisinin gerektiği önceden tespit edilmelidir.

Yurt Dışına Tebligat: Süre Yönetimi

Karşı taraf yurt dışındaysa, dosyanın takvimi tümüyle değişir.

Yabancı Hukukun Uygulanması ve İspatı

Yetkili mahkeme belirlendikten sonra ikinci soru gelir: uyuşmazlığa hangi ülkenin hukuku uygulanacak?

Yetki Sözleşmesi ve Tahkim Kaydı

Taraflar, uyuşmazlığın nerede görüleceğini önceden kararlaştırabilir; ancak sınırları vardır.

1. Kapsam. Yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda mümkündür.
2. Münhasır yetki engeli. Kanunun münhasır yetki öngördüğü hâllerde sözleşme yapılamaz.
3. Şekil. Yazılı delille ispat edilebilir olmalıdır.
4. Sonuç. Geçerli sözleşme varsa Türk mahkemesi kural olarak davaya bakmaz.
5. İstisna. Seçilen mahkeme kendini yetkisiz sayarsa Türk mahkemesi yeniden devreye girer.
6. Tahkim. Tahkim kaydı varsa hakem yolu izlenir; itiraz süresinde ileri sürülmelidir.

Statü Farkları: Kimlik, İkamet ve Koruma

Yabancının hukuki statüsü, hangi mahkemeye ve hangi usule gidileceğini etkileyebilir.

Kararın Sınır Ötesinde Uygulanması

Türkiye’de kazanılan bir karar, yurt dışında kendiliğinden sonuç doğurmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Sınır dışı kararına hangi mahkemede, kaç günde dava açılır?

İşlemi yapan makamın bulunduğu yerin idare mahkemesinde ve tebliğden itibaren yedi gün içinde — göç davalarının en kısa takvimi budur; idari gözetim itirazının adresi ise farklıdır: süresiz biçimde sulh ceza hâkimliği.

Göç davalarında süreler neden farklı, nasıl şaşırmam?

Dört ayrı takvim işler: sınır dışında yedi gün, uluslararası koruma retlerinde on gün itiraz-otuz gün dava, gözetimde süresiz sulh ceza yolu ve diğer idari işlemlerde altmış gün — doğru refleks, her tebligatta o işlem tipinin süresini aynı gün teyit etmektir.

Yabancı olarak Türkiye’de boşanma davası açabilir miyim?

Evet; yabancılık dava engeli değildir. Türkiye’de yaşayan yabancıların kişi hâllerine ilişkin davalar için ikamet temelli yetki halkaları işler; mahkemenin uygulayacağı hukuk ise ayrı sorudur — ortak millî hukuktan başlayıp mutad meskene uzanan basamaklarla belirlenir.

Yabancı davacıdan teminat istenir mi?

İstenebilir; yargılama giderleri ve karşı tarafın olası zararı için — ancak karşılıklılık esasına dayalı anlaşmalar birçok ülke vatandaşını muaf tutar: muafiyet dayanağının ilk dilekçeyle sunulması, ilk celsenin klasik tartışmasını baştan kapatır.

Mirasta hangi ülkenin hukuku uygulanır?

Kural ölenin millî hukukudur; ancak Türkiye’de bulunan taşınmazlar bakımından Türk hukuku uygulanır — yetki düzeni de son yerleşim yeri ekseninde kurulur: ‘hangi mahkeme’ ile ‘hangi hukuk’ sorularının ikisi de miras stratejisini şekillendirir.