Boşanma Davasında Malların Üzerine İhtiyati Tedbir Nasıl Konulur?

Boşanma sürecinde eşin malları devredip paylaşımı değersiz hâle getirmesi en büyük endişelerden biridir. Bunu önlemenin yolu koruma önlemi aldırmaktır. Ancak burada sıkça karıştırılan bir nokta vardır: hangi hukuki yola başvurulacağı, evlilik birliğinin devam edip etmediğine göre değişir.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: tasarruf yetkisinin sınırlanması (TMK m.199) ve tapu şerhinin etkisi, boşanma davasındaki geçici önlemler (TMK m.169), yetkili mahkeme (TMK m.201), önlemin kaldırılması (TMK m.200), Yargıtay’ın aradığı somut tehlike ölçütü ve harç konusundaki pratik uyarı.

1) İki Ayrı Yol

Bu ayrım yalnızca teknik değildir; talebin reddedilmesine yol açabilecek bir sınır içerir ve aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

2) Tasarruf Yetkisinin Sınırlanması (TMK m.199)

Madde 199: Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir.

Hâkim bu durumda gerekli önlemleri alır.

Hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, re’sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir.

Üçüncü satırdaki “gerektirdiği ölçüde” ifadesi bir ölçülülük kuralıdır: sınırlama, amacın gerektirdiği kadarıyla ve hâkimin somut olarak belirleyeceği malvarlığı değerleriyle sınırlıdır. Genel ve sınırsız bir tasarruf yasağı öngörülmemiştir. Yargıtay da yükümlülüğün miktarı belirlenmeden tüm malvarlığı üzerinde sınırlama yapılmasını bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, E.2016/21131, K.2017/12499, 09.11.2017).

Hangi mallar kapsama girer?

Maddenin uygulama alanı geniştir: eşlerin her türlü malvarlığı değeri üzerindeki tasarruf yetkisi sınırlandırılabilir.

Önemli bir nokta: bu önlem aile konutuyla sınırlı değildir. Aile konutu şerhi ayrı bir kurumdur ve farklı şartlara tabidir.

3) Tapu Şerhinin Etkisi

Taşınmazlar bakımından maddenin en güçlü yönü, şerhin re’sen yapılmasıdır: hâkim ayrıca talep beklemeden tapu kütüğüne şerh edilmesine karar verir.

Dördüncü satır teknik ama sonucu belirleyicidir: şerhten sonra yapılan tasarruf işlemi kesin hükümsüz değil, askıda hükümsüzdür. Yani rıza verilirse işlem geçerlilik kazanabilir.

Bu, önlemin niteliğini gösterir: amaç tasarrufu tümüyle yasaklamak değil, diğer eşin denetimine bağlamaktır.

4) Kritik Sınır: Evlilik Birliği Devam Ediyor mu?

Bu, uygulamada en çok hak kaybettiren noktadır ve yazının en önemli uyarısıdır.

Yargıtay uygulamasına göre TMK m.199’da düzenlenen tasarruf yetkisinin sınırlandırılması, “evlilik birliğinin korunması” önlemlerindendir. Sınırlandırma şartlarının varlığı hâlinde evlilik birliği devam ediyorsa bu yola başvurulur; evlilik birliğinin sona ermesi durumunda bu hüküm artık uygulanamaz.

Üçüncü satır kritiktir: boşanma kesinleştikten sonra TMK m.199’a dayanılamaz. Bu aşamada mal rejimi tasfiyesi davası kapsamında ihtiyati tedbir talep edilir.

Boşanma davası sürerken açılmış bir TMK m.199 davası, boşanmanın kesinleşmesiyle konusuz kalır (Yargıtay HGK, E.2019/440, K.2022/85, 08.02.2022). Yanlış hukuki sebebe dayanılması ise talebin esasa girilmeden reddine yol açabilir. Bu nedenle dilekçede hangi aşamada olunduğu ve buna uygun dayanak açıkça belirtilmelidir.

5) Boşanma Davasında Geçici Önlemler (TMK m.169)

Boşanma davası açıldığında hâkimin ayrıca bir yetkisi doğar.

TMK m.169: Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır.

İkinci satır önemlidir: bu önlemler için ayrıca talep şart değildir; hâkim kendiliğinden karar verebilir. Ancak uygulamada talebin açıkça yapılması, hem dikkat çekilmesini hem de gerekçelendirilmesini sağlar.

“Malların yönetimi” ifadesi, malvarlığına ilişkin koruyucu önlemlerin bu kapsamda değerlendirilmesine imkân verir.

6) Kanunun Aradığı Ölçüt: Somut Ekonomik Tehlike

Talebin kabul edilip edilmemesini belirleyen asıl mesele budur.

TMK m.199, ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi ihtiyacını arar. Bu nedenle yalnızca sadakatsizlik veya ayrı yaşama, tek başına yeterli bir sebep oluşturmaz; somut bir ekonomik tehlike veya elden çıkarma girişimi gösterilmelidir.

Alt dört satır, talebi güçlü biçimde destekleyen elle tutulur göstergelerdir. Dilekçede bu tür somut olguların gösterilmesi, kabul ihtimalini belirgin biçimde artırır.

Somutlaştırma nasıl yapılır?

• Satış veya kiralama ilanının ekran görüntüsü,
• Tapu kaydındaki son işlemler,
• Araç tescil kaydındaki değişiklikler,
• Banka hesap hareketlerindeki olağandışı çekimler,
• Şirket pay devirlerine ilişkin ticaret sicil kayıtları,
• Eşin veya yakınlarının beyanları ve yazışmaları.

İkinci ve üçüncü maddeler bakımından bir uyarı gerekir: bu kayıtların temini için mahkemeden müzekkere talep edilmesi gerekebilir. Talep dilekçesinde hangi kurumdan hangi kaydın istendiğinin açıkça belirtilmesi süreci hızlandırır.

7) Aile Konutu Şerhi ile Farkı

İki kurum sıkça karıştırılır; oysa şartları, kapsamı ve sonuçları farklıdır.

Birinci satır en belirgin farktır: aile konutu şerhi tek bir taşınmazı korurken, tasarruf yetkisinin sınırlanması tüm malvarlığına yayılabilir.

Bu nedenle korunması istenen değerler aile konutunun ötesine geçiyorsa, yalnızca aile konutu şerhiyle yetinilmesi eksik koruma sağlar.

Hangisi ne zaman?

Son satır bakımından harç uyarısı yeniden gündeme gelir: iki talebin birlikte ileri sürülmesi hâlinde her biri için ayrı peşin harç yatırılması gerekir.

Aile konutu şerhinin üçüncü kişilere etkisi için ilgili incelememize bakabilirsiniz.

8) Yetkili Mahkeme ve Harç

Birinci satırdaki yetki kuralı geniştir ve talep sahibine kolaylık sağlar: eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Harç konusunda pratik uyarı

Uygulamada sık yapılan bir hata vardır ve maliyet doğurur:

Evlilik birliğinin korunması kapsamında ayrı olarak istenen tedbir nafakası (TMK m.197), aile konutu şerhi (TMK m.194) ve tasarruf yetkisinin sınırlandırılması (TMK m.199) talepleri, ayrı ayrı peşin harca tabidir. Yargıtay, TMK m.199 talebinin ancak harcı yatırılmış ayrı bir dava ile istenebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E.2016/18724, K.2018/6620, 24.05.2018).

Yani bu üç talebin tek dilekçede birlikte ileri sürülmesi, harç bakımından tek talep sayılmaz. Harç eksikliği, talebin görülmemesine veya süre verilmesine yol açar.

Bu nedenle dilekçe hazırlanırken hangi taleplerin ileri sürüleceği önceden belirlenmeli ve harç hesabı buna göre yapılmalıdır.

9) Önlemin Değiştirilmesi veya Kaldırılması (TMK m.200)

Madde 200: Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldırır.

Son satır iki yönlü işler: önlemin muhatabı olan eş kaldırılmasını isteyebileceği gibi, koruma talep eden eş de kapsamın genişletilmesini talep edebilir.

Bu, önlemin kalıcı olmadığını gösterir: koşullara bağlı, değişebilir bir koruma mekanizmasıdır.

10) Önlem Alınamadıysa: Sonraki Yollar

Mal fiilen devredilmişse koruma önlemi geç kalmış olur; ancak süreç bitmiş değildir. Bu hâlde devrin geçerliliği tartışılabilir.

Dördüncü satır, mal rejimi hukukunun sağladığı bir korumadır: bir eşin diğerinin katılma alacağını azaltmak amacıyla yaptığı devirler, tasfiyede hesaba katılabilir.

Bu, koruma önleminin alınamadığı hâllerde tümüyle korumasız kalınmadığını gösterir. Ancak bu yollar daha uzun ve daha zor süreçlerdir; önleyici tedbir her zaman daha etkilidir.

İspat güçlüğü

Aradaki fark, zamanında harekete geçmenin değerini gösterir: tedbir aşamasında somut bir gösterge yeterliyken, devir gerçekleştikten sonra tam ispat aranır.

Muvazaalı devirlerin ispatı için muvazaa ile inançlı işlem farkı ve vekâletname ile mal kaçırma incelemelerimize bakabilirsiniz.

Zamanlama neden bu kadar önemli?

• Devir gerçekleşmeden önce şerh konulursa, üçüncü kişilerin iyi niyet iddiası engellenir.
• Devir sonrası açılacak davada üçüncü kişinin iyi niyeti ayrı bir engel oluşturur.
• Taşınmaz el değiştirdikçe iade zorlaşır.
• Banka hesabındaki para çekildikten sonra takibi güçleşir.
• Şirket payı devredildikten sonra değerleme tartışması doğar.

Bu nedenle mal kaçırma şüphesi doğduğu anda, beklemeden koruma önlemi talep edilmesi gerekir. Süreç ilerledikçe hem hukuki hem fiilî imkânlar daralır.

11) Dilekçe Kurgusu

Talebin nasıl yazıldığı, kabul edilip edilmemesini doğrudan etkiler. Aşağıdaki yapı, kanunun aradığı unsurları sırayla karşılar.

Altıncı bölüm en sık eksik bırakılan yerdir. Hâkim kapsama girecek değerleri somut olarak belirlediğinden, “eşimin tüm malları” gibi genel bir talep karşılığını bulmaz.

Her malvarlığı değeri için ayrıca tanımlayıcı bilgi verilmelidir:

Bu bilgilere ulaşılamıyorsa, mahkemeden tespit amaçlı müzekkere talep edilebilir: tapu müdürlükleri, trafik tescil, bankalar ve ticaret sicili nezdinde eşin malvarlığının araştırılması istenebilir.

Yedinci bölüm ise talebin kaderini belirler. Burada yapılacak hata, tehlikeyi duygusal zeminde anlatmaktır. Kanun ve içtihat ekonomik tehlike arar; anlatım da bu eksende kurulmalıdır.

İki anlatım karşılaştırması

Sağ sütundaki anlatımların ortak özelliği, tarih, tutar ve belge içermesidir. Bu üçlü, soyut endişeyi somut tehlikeye dönüştürür.

12) Karşı Taraf Olarak: Önlemle Karşılaşırsanız

Tasarruf yetkisinin sınırlanması kararı, muhatabı bakımından da hukuki imkânlar doğurur.

Birinci satır en verimli savunmadır: kanun sınırlamayı amacın gerektirdiği ölçüyle bağladığından, tüm malvarlığını kapsayan geniş bir kararın daraltılması istenebilir.

Örneğin korunması gereken malî yükümlülük belirli bir tutardaysa, bu tutarı kat kat aşan bir malvarlığı üzerinde sınırlama uygulanması ölçülülük bakımından tartışılabilir.

İşlem yapılması gerekiyorsa

İkinci satır, önlemin mutlak bir kilit olmadığını gösterir: hâkim, koşullar değiştiğinde kararında gerekli değişikliği yapabilir. Bu nedenle meşru bir ihtiyaç varsa mahkemeye başvurulması gerekir; şerhe rağmen işlem yapılmaya çalışılması sonuç doğurmaz.

Şerhe rağmen yapılan işlem

Şerh konulduktan sonra yapılan tasarruf işlemi, koruma talep eden eşin rızası olmadıkça askıda hükümsüzdür. Bu, işlemin tarafları bakımından da risk doğurur:

• Devralan üçüncü kişi, şerh nedeniyle iyi niyet iddiasında bulunamaz,
• İşlem, rıza verilmedikçe hüküm doğurmaz,
• Ödenen bedelin akıbeti ayrı bir uyuşmazlık konusu olur,
• Tapu kaydı düzeltilene kadar belirsizlik sürer.

Bu nedenle şerh bulunan bir taşınmazın alımında, alıcı bakımından da dikkat gerekir: tapu kaydındaki şerhlerin incelenmesi, sonradan doğacak ağır sonuçları önler.

13) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Yanlış hukuki sebebe dayanmak. Boşanma kesinleştikten sonra TMK m.199 uygulanamaz.
• Soyut endişeyle talep etmek. Somut ekonomik tehlike veya elden çıkarma girişimi gösterilmelidir.
• Sadakatsizliği gerekçe saymak. Kanun ekonomik bir tehlike veya malî yükümlülük arar.
• Malvarlığını belirtmemek. Hâkim, kapsama girecek değerleri somut olarak belirler.
• Harçları tek talep sanmak. Üç talep ayrı ayrı peşin harca tabidir.
• Aile konutu şerhiyle karıştırmak. TMK m.199 aile konutuyla sınırlı değildir.
• Kayıt taleplerini belirsiz bırakmak. Hangi kurumdan hangi kaydın istendiği yazılmalıdır.
• Koşullar değiştiğinde harekete geçmemek. TMK m.200 değişiklik ve kaldırma imkânı verir.

14) Kontrol Listesi

• Hangi aşamada olduğunuzu belirleyin: evlilik devam ediyor mu, dava derdest mi, boşanma kesinleşti mi?
• Buna uygun hukuki sebebi dilekçede açıkça gösterin.
• Somut tehlike göstergelerini belgeleyin.
• Kapsama girmesini istediğiniz malvarlığı değerlerini tek tek sayın.
• Kayıt celbi taleplerinizi kurum ve dönem belirterek yazın.
• Harç hesabını talep sayısına göre yapın.
• Taşınmaz varsa tapu şerhinin işlendiğini takip edin.
• Koşullar değişirse TMK m.200 kapsamında başvurun.

Konunun diğer başlıkları için aile konutu şerhinin üçüncü kişiye etkisi ve aile konutu şerhi ile meskeniyet farkı incelemelerimize, mal rejimi için kişisel mallar (TMK m.220), artık değer ve denkleştirme (TMK m.229-236) ile şirket hisselerinin değerlemesi rehberlerimize, ziynet talebi için ziynet iadesi davası yazımıza, muvazaalı devirler için vekâletname ile mal kaçırma ve muvazaa ile inançlı işlem farkı incelemelerimize, genel çerçeve için Aile ve Boşanma Hukuku Rehberimize bakabilirsiniz.

15) Boşanma Kesinleştikten Sonra: İhtiyati Tedbir mi, İhtiyati Haciz mi?

Boşanma davasında mal rejimi, davanın açıldığı tarihte sona erer (TMK m.225/2). Bu nedenle katılma alacağı davası boşanma davasıyla birlikte veya ayrıca açılabilir; boşanma kararının kesinleşmesi ise bu dava bakımından beklenir. Boşanma kesinleştiğinde TMK m.199’a dayalı talep konusuz kalır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, tasarruf yetkisinin sınırlanmasının evlilik birliğini koruyan bir önlem olduğunu, boşanmanın kesinleşmesiyle davanın konusuz kalacağını ve esas hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilip yargılama giderlerinin HMK m.331/1’e göre belirlenmesi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, E.2019/440, K.2022/85, 08.02.2022).

Bu aşamada koruma, HMK m.389 vd. hükümlerine göre ihtiyati tedbir veya İİK m.257 vd. hükümlerine göre ihtiyati haciz yoluyla istenir. Ayrım önemlidir: ihtiyati tedbir uyuşmazlık konusu hakkında verilir (HMK m.389/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, alacak davalarında kural olarak ihtiyati haciz istenebileceğini ve dava konusu olmayan taşınmazlar üzerine ihtiyati tedbir konulamayacağını kabul eden ilk derece kararını onamıştır (HGK, E.2020/(19)11-44, K.2022/447, 05.04.2022). Katılma alacağı da bir para alacağıdır. Buna karşılık Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, mal rejimi davasında edinilmiş mal olduğu ileri sürülen taşınmazlar ve araç üzerine tedbir talebinin, bu malların rayiç değeri bilirkişiye belirletilip muhtemel alacağı karşılayıp karşılamayacağı araştırılmadan reddedilmesini bozma sebebi saymıştır (E.2013/4842, K.2013/4474, 28.03.2013). Uygulamadaki bu farklılık nedeniyle talep dilekçesinde tedbir ile hacizden hangisinin, hangi mal için ve hangi gerekçeyle istendiği açıkça yazılmalı; gerekirse ikisi kademeli olarak istenmelidir.

İhtiyati hacizde vade şartı da gözetilir. Vadesi gelmemiş bir borç için ihtiyati haciz ancak borçlunun belli bir yerleşim yeri yoksa veya borçlu taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını saklamaya, kendisi kaçmaya ya da kaçmaya hazırlanmaya veya bu amaçla hileli yollara sapmaya başlamışsa istenebilir (İİK m.257/2). Mal kaçırma hazırlığını gösteren satış ilanı, tapu ve banka kayıtları bu nedenle ihtiyati haciz talebinde de belirleyicidir.

16) İhtiyati Tedbirin Usulü: Süreler ve Teminat (HMK m.389-397)

İhtiyati tedbir, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın ya da ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde verilir (HMK m.389/1). Dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise yalnız asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir (HMK m.390/1). Talep eden, dilekçesinde dayandığı tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m.390/3). Hakkın derhâl korunmasında zorunluluk varsa hâkim karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir (HMK m.390/2).

Karar alındıktan sonra iki süre kaçırılmamalıdır. Kararın uygulanması, tedbir isteyene tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde icra dairesinden talep edilmelidir; aksi hâlde kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1). Tedbir dava açılmadan önce verilmişse, uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkında dava açılmalı ve dava açıldığını gösteren belge kararı uygulayan memura ibraz edilmelidir; aksi hâlde tedbir yine kendiliğinden kalkar (HMK m.397/1). Tedbirin etkisi, aksi belirtilmedikçe nihai kararın kesinleşmesine kadar sürer (HMK m.397/2).

İhtiyati tedbir isteyen taraf, haksız çıkması hâlinde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği zararlara karşılık kural olarak teminat gösterir; mahkeme gerekçesini belirterek teminat alınmamasına da karar verebilir (HMK m.392/1). Şartlar, teminat ve itiraz için ihtiyati tedbir rehberimize, talep metni için ihtiyati tedbir talebi dilekçe örneğimize bakabilirsiniz.

17) Mal Kaçırıldıysa: Eklenecek Değerler ve Üçüncü Kişiye Dava (TMK m.229, 241)

Koruma önlemi alınamadan yapılan bazı devirler, mal rejiminin tasfiyesinde yine hesaba katılır. TMK m.229’a göre eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmaksızın yaptığı karşılıksız kazandırmalar (olağan hediyeler hariç) ile mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler, edinilmiş mallara eklenir. Böylece mal elden çıkmış olsa bile değeri artık değerin hesabına girer.

Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa, alacaklı eş veya mirasçıları, eklenecek değerler arasında yer alan karşılıksız kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarı isteyebilir (TMK m.241/1). Bu dava hakkı, haklarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden başlayarak beş yıl geçmekle düşer (TMK m.241/2).

Bu araçlar önleyici tedbirin yerini tutmaz; ancak tedbir geç kalmışsa katılma alacağının korunması bakımından son güvencelerdir. Eşin malvarlığının hangi kayıtlarla tespit edileceği için eşin gelirini ve mal varlığını öğrenme rehberimize bakabilirsiniz.

18) Yetki, Harç ve Yabancı Uyruklu Eşler

TMK m.201’in ilk fıkrası, evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemlerde eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesini yetkili kılar. Maddenin diğer fıkralarına göre eşler ayrı yerlerde oturuyor ve her ikisi de önlem istiyorsa, ilk başvurunun yapıldığı yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; alınan önlemin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması için ise önlemi alan mahkeme yetkilidir, ancak eşlerin ikisi de yerleşim yerini değiştirmişse eşlerden birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkili olur.

Harç bakımından Yargıtay, TMK m.199 kapsamındaki sınırlamanın ancak usulüne uygun harcı yatırılmış ayrı bir dava ile istenebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E.2016/18724, K.2018/6620, 24.05.2018). Bağımsız tedbir nafakası davası da (TMK m.197) değer ölçüsüne göre nispi harca tabidir ve peşin harç tamamlatılmadan esasın incelenmesi bozma sebebidir (Yargıtay 2. HD, E.2016/23885, K.2017/13637, 30.11.2017). Boşanma davası içinde TMK m.169 uyarınca re’sen alınan geçici önlemler ise boşanma hâkiminin görevidir; daha önce açılmış ayrı bir tedbir nafakası davasında bu önlemler uygulanamaz (Yargıtay HGK, E.2013/71, K.2013/1056, 10.07.2013). Dava sürerken tedbir nafakasının nasıl belirlendiği için tedbir nafakası rehberimize bakabilirsiniz.

Eşler yabancı uyruklu ise evlenmenin genel hükümlerine eşlerin müşterek millî hukuku, bulunmadığı takdirde müşterek mutad meskeni hukuku uygulanır (MÖHUK m.13/3). Yargıtay, eşlerin müşterek millî hukukunda TMK m.199’a benzer bir düzenleme bulunmuyorsa talebin reddedileceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E.2016/24911, K.2017/14028, 04.12.2017).

19) Tasarruf Yetkisinin Sınırlanması Talebinde Netice-i Talep

Talep dilekçesinde, korunacak amaç (ailenin ekonomik varlığı veya evlilik birliğinden doğan malî yükümlülük), bu yükümlülüğün yaklaşık tutarı, sınırlanması istenen malvarlığı değerleri ve elden çıkarma tehlikesini gösteren olgular sırasıyla anlatılmalıdır. Sınırlamanın yükümlülüğü karşılayacak ölçüde istenmesi, tüm malvarlığını kapsayan geniş bir talebe göre kabul şansını artırır; Yargıtay da yükümlülük miktarı belirlenmeden tüm mallar üzerinde sınırlama yapılmasını bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, E.2016/21131, K.2017/12499, 09.11.2017).

Eşinizin mal kaçırmasından endişe ediyorsanız ya da hakkınızda tasarruf yetkisinin sınırlanması kararı verildiyse, doğru yolun belirlenmesi için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşimin mallarına tedbir koydurabilir miyim?

Evet, ancak hangi hukuki yola başvurulacağı aşamaya göre değişir: evlilik birliği devam ederken TMK m.199 (tasarruf yetkisinin sınırlanması), boşanma davası sürerken ayrıca TMK m.169 kapsamında geçici önlemler, boşanma kesinleştikten sonra ise mal rejimi tasfiyesi davasında ihtiyati tedbir.

TMK m.199 ne diyor?

Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir.

Bu önlem hangi malları kapsar?

Maddenin uygulama alanı geniştir; eşlerin her türlü malvarlığı değeri üzerindeki tasarruf yetkisi sınırlandırılabilir: taşınmaz, araç, banka hesabı, şirket payı gibi. Hâkim kapsama girecek değerleri somut olarak belirler.

Sadece aile konutu için mi geçerli?

Hayır. TMK m.199 aile konutuyla sınırlı değildir. Aile konutu şerhi ayrı bir kurumdur ve farklı şartlara tabidir.

Taşınmazda ne olur?

TMK m.199/3 uyarınca hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa re’sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir. Ayrıca talep gerekmez.

Tapu şerhi üçüncü kişileri bağlar mı?

Evet. Şerh, taşınmazı sonradan devralacak üçüncü kişilere karşı da etkilidir ve iyi niyet iddiasının önüne geçer. Devralma veya ipotek tesisi fiilen ve hukuken engellenir.

Şerhten sonra yapılan işlem geçersiz mi?

Askıda hükümsüzdür. Koruma talep eden eşin rızası olmadıkça hüküm doğurmaz; rıza önceden veya sonradan verilebilir. Yani rıza verilirse işlem geçerlilik kazanabilir.

Boşanma kesinleştikten sonra TMK m.199’a dayanabilir miyim?

Hayır. Yargıtay uygulamasına göre bu düzenleme evlilik birliğinin korunması önlemlerindendir; evlilik birliğinin sona ermesi durumunda artık uygulanamaz. Bu aşamada mal rejimi tasfiyesi davası kapsamında ihtiyati tedbir talep edilir.

Yanlış hukuki sebebe dayanırsam ne olur?

Talep esasa girilmeden reddedilebilir. Bu nedenle dilekçede hangi aşamada olunduğu ve buna uygun dayanak açıkça belirtilmelidir.

Boşanma davası sürerken hâkim ne yapabilir?

TMK m.169 uyarınca aile mahkemesi hâkimi, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır.

Bu önlemler için talep şart mı?

Hâkim re’sen alır; ancak uygulamada talebin açıkça yapılması hem dikkat çekilmesini hem gerekçelendirilmesini sağlar.

Aldatma tedbir için yeterli sebep mi?

Hayır. TMK m.199 ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi ihtiyacını arar; sadakatsizlik veya ayrı yaşama tek başına bu ihtiyacı göstermez.

Öyleyse ne göstermeliyim?

Somut bir ekonomik tehlike veya elden çıkarma girişimi. Satış ilanı, devir sözleşmesi taslağı, kredi başvurusu veya banka hesabının boşaltılması gibi elle tutulur göstergeler talebi güçlü biçimde destekler.

Bu göstergeleri nasıl belgelerim?

Satış veya kiralama ilanının ekran görüntüsü, tapu kaydındaki son işlemler, araç tescil kaydındaki değişiklikler, banka hesap hareketlerindeki olağandışı çekimler, ticaret sicilindeki pay devirleri ve eşin beyan ile yazışmalarıyla.

Kayıtlara nasıl ulaşırım?

Bu kayıtların temini için mahkemeden müzekkere talep edilmesi gerekebilir. Talep dilekçesinde hangi kurumdan hangi kaydın istendiğinin açıkça belirtilmesi süreci hızlandırır.

Hangi mahkeme yetkilidir?

TMK m.201 uyarınca evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir.

Bu yetki kuralı ne sağlar?

Geniş bir seçim imkânı: eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesine başvurulabilir.

Talep ne zaman yapılabilir?

Evlilik birliği devam ederken; boşanma davasıyla birlikte veya ayrı bir dava olarak ileri sürülebilir.

Harç konusunda dikkat edilmesi gereken nedir?

Ayrı olarak istenen tedbir nafakası (TMK m.197), aile konutu şerhi ve tasarruf yetkisinin sınırlandırılması taleplerinin her biri ayrı ayrı peşin harca tabidir. Tek dilekçede birlikte ileri sürülmeleri harç bakımından tek talep sayılmaz; TMK m.199 talebi boşanma davası içinde ileri sürülse bile ayrıca harçlandırılmalıdır.

Harç eksik olursa ne olur?

Talebin görülmemesine veya süre verilmesine yol açar. Bu nedenle dilekçe hazırlanırken hangi taleplerin ileri sürüleceği önceden belirlenmeli ve harç hesabı buna göre yapılmalıdır.

Sınırlama sınırsız mıdır?

Hayır. Kanun “gerektirdiği ölçüde” der; bu bir ölçülülük kuralıdır. Sınırlama, amacın gerektirdiği kadarıyla ve hâkimin somut olarak belirleyeceği malvarlığı değerleriyle sınırlıdır.

Önlemin amacı tasarrufu tamamen yasaklamak mı?

Hayır. Amaç tasarrufu diğer eşin denetimine bağlamaktır; işlem, rıza verilmesi hâlinde geçerlilik kazanabilir.

Önlem kaldırılabilir mi?

Evet. TMK m.200 uyarınca koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldırır.

Hangi hâllerde kaldırılır?

Tehlikenin ortadan kalkması veya malî yükümlülüğün yerine getirilmesi gibi hâllerde. Koşullar kısmen değiştiyse kararda değişiklik yapılabilir.

Kaldırmayı kim isteyebilir?

Eşlerden biri. Bu iki yönlü işler: önlemin muhatabı kaldırılmasını isteyebileceği gibi, koruma talep eden eş de kapsamın genişletilmesini talep edebilir.

Önlem kalıcı mıdır?

Hayır. Koşullara bağlı, değişebilir bir koruma mekanizmasıdır.

Dilekçemde malvarlığını saymalı mıyım?

Evet. Hâkim kapsama girecek değerleri somut olarak belirlediğinden, korunmasını istediğiniz malvarlığı değerlerini tek tek göstermeniz gerekir.

Bu önlem mal rejimini değiştirir mi?

Hayır. Belirlenen malvarlığı değerleri üzerinde noktasal bir koruma sağlar; mal rejimini ortadan kaldırmaz veya değiştirmez.

Boşanma davası içinde TMK m.199 talebi için ayrıca harç gerekir mi?

Evet. Yargıtay, tasarruf yetkisinin sınırlanmasının ancak usulüne uygun harcı yatırılmış ayrı bir dava ile istenebileceğini kabul etmiştir (2. HD, E.2016/18724, K.2018/6620). Boşanma davasıyla birlikte ileri sürülse bile bu talep için harç ayrıca yatırılmalıdır.

Boşanma kesinleşince TMK m.199 davası ne olur?

Konusuz kalır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, boşanmanın kesinleşmesiyle esas hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesi ve yargılama giderlerinin HMK m.331/1’e göre belirlenmesi gerektiğini kabul etmiştir (E.2019/440, K.2022/85).

Katılma alacağı için ihtiyati tedbir mi, ihtiyati haciz mi istenmeli?

Katılma alacağı bir para alacağıdır ve para alacakları için kural ihtiyati hacizdir (İİK m.257). Bununla birlikte Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, edinilmiş mal olduğu ileri sürülen belirli mallar üzerinde tedbir talebinin, bu malların değeri muhtemel alacakla karşılaştırılarak değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Talepte hangi yolun hangi mal için istendiği açıkça yazılmalıdır.

İhtiyati tedbir kararını aldıktan sonra ne yapmalıyım?

Kararın uygulanmasını tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde icra dairesinden istemelisiniz; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1). Tedbir dava açılmadan önce verilmişse, uygulama talebinden itibaren iki hafta içinde esas davayı açıp bunu belgelemeniz gerekir (HMK m.397/1).

Mal devredildiyse üçüncü kişiye dava açılabilir mi?

Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa, eklenecek değerler arasındaki karşılıksız kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişiden eksik kalan miktar istenebilir (TMK m.241/1). Dava hakkı öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden itibaren beş yıl içinde kullanılmalıdır (TMK m.241/2).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Hangi koruma yolunun uygun olduğu evlilik birliğinin devam edip etmediğine ve talep edilen hakkın niteliğine göre değiştiğinden, somut dosya ayrıca değerlendirilmelidir.