Ücretsiz Avukat Nasıl Alınır? Baro Adli Yardımı ve CMK Görevlendirmesi

Avukatlık ücretini karşılayamamak, savunmasız kalmayı gerektirmez. Türk hukukunda bunun iki ayrı yolu vardır ve sıkça birbirine karıştırılır: ceza dosyalarında devreye giren CMK müdafi/vekil görevlendirmesi ile mali durumu elverişsiz olanlar için baroların yürüttüğü adli yardım. Birincisinde mali durum aranmaz, ikincisinde aranır; ikisinin başvuru yolu da farklıdır.

İki Ayrı Sistem: CMK Görevlendirmesi ve Baro Adli Yardımı

Karıştırılmaması gereken temel ayrım şudur:

• CMK görevlendirmesi, ceza soruşturma ve kovuşturmalarında uygulanır. Şüpheli, sanık, mağdur ve katılan için söz konusudur. Kanunda sayılan hâllerde mali duruma bakılmaksızın ve çoğu zaman talep aranmaksızın devreye girer. Ücreti tarife üzerinden Devlet tarafından karşılanır.
• Baro adli yardımı, Avukatlık Kanunu kapsamında yürütülür ve avukatlık ücretlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilere avukatlık hizmeti sağlanmasıdır. Burada mali durumun elverişsizliği aranır ve belgelenmesi gerekir. Başvuru barolara yapılır.

Bir kişi aynı anda her iki sistemden de yararlanabilir: örneğin ceza dosyasında CMK müdafii bulunan bir kişi, aynı olaydan doğan tazminat davası için baro adli yardımına başvurabilir.

Şüpheli ve Sanık İçin: Ne Zaman Zorunlu Müdafi Atanır?

Ceza Muhakemesi Kanunu iki farklı durum öngörür.

Talep üzerine: şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde barodan bir müdafi görevlendirilmesi istenir.

Talep aranmaksızın: kanunda sayılan hâllerde, kişi istemese dahi müdafi görevlendirilir. Bunlar özellikle şu durumlardır:

• Şüpheli veya sanığın çocuk olması.
• Kendisini savunamayacak derecede malûl olması.
• Sağır veya dilsiz olması.
• Üst sınırı belirli bir ağırlığın üzerinde hapis cezasını gerektiren suçlardan yargılanıyor olması.

Bu hâllerde müdafi olmaksızın yürütülen işlemler ciddi bir usul sakatlığı doğurur; müdafi bulunmaksızın alınan ifadelerin hükme esas alınmasına ilişkin sınırlar ayrı bir rehberimizde ele alınmıştır.

Mağdur ve Katılan da Ücretsiz Avukat İsteyebilir

Az bilinen ama çok değerli bir haktır. Kanun, mağdur ve şikâyetçiye — vekili bulunmaması hâlinde — belirli suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteme hakkı tanır. Bu suçlar arasında cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip; kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence ve eziyet suçları ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar yer alır. Aynı imkân, davaya katılan bakımından da düzenlenmiştir.

Ayrıca mağdur; on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl ise ve bir vekili de yoksa, istemi aranmaksızın vekil görevlendirilir.

Kanun ayrıca bu hakların mağdura ve şikâyetçiye anlatılıp açıklanmasını ve bu hususun tutanağa yazılmasını öngörür. Uygulamada bu bildirim çoğu zaman şeklen yapılır; bu nedenle mağdurun talebini kendisinin açıkça dile getirmesi ve tutanağa geçirtmesi güvenlidir.

Baro Adli Yardımı: Kimler Yararlanır, Nasıl Başvurulur?

Adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilere avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır. Barolarda bu iş için adli yardım büroları kurulmuştur.

Başvuru yeri: bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosu. Büyük barolarda adliye içinde de birim bulunur.

Genellikle istenen belgeler:

• Kimlik belgesi ve ikametgâh.
• Gelir durumunu gösteren belgeler: SGK hizmet dökümü veya kaydının bulunmadığına dair belge, maaş bordrosu, işsizlik kaydı.
• Muhtarlıktan alınan fakirlik/muhtaçlık belgesi.
• Tapu ve araç kaydı sorgusu, sosyal yardım alındığına dair belge.
• İşin niteliğini gösteren evrak: dava dilekçesi, tebligat, dosya numarası.

Değerlendirme: büro, hem mali durumu hem de talebin hukuki dayanaktan yoksun olup olmadığını inceler; kabul hâlinde işi bir avukata dağıtır. Adli yardımın sonradan kaldırılması da mümkündür: gerçeğe aykırı beyanda bulunulduğunun anlaşılması ya da mali durumun düzelmesi hâllerinde yardım sona erdirilebilir ve yapılan giderler geri istenebilir.

Ücreti Kim Öder? Sonradan Benden İstenir mi?

En çok merak edilen soru budur.

• CMK görevlendirmesinde avukat ücreti, ilgili tarife üzerinden Devlet tarafından ödenir; görevlendirilen avukat, görevlendirildiği iş için ayrıca sizden ücret talep edemez.
• Mahkûmiyet hâlinde avukatlık ücretlerinin yargılama gideri sayılması nedeniyle uygulamada bu ücretin sanığa yükletildiği görülebilmektedir. Ancak mali imkânı bulunmayan ve talebi aranmaksızın kendisine müdafi atanan sanık bakımından, savunma yardımından ücretsiz yararlanma hakkı gereği zorunlu müdafi ücretinin sanığa yükletilmemesi gerektiği yargı uygulamasında kabul edilmektedir. Hükümde böyle bir yükleme varsa kanun yoluna başvurulmalıdır.
• Mağdur için görevlendirilen zorunlu vekil ücretinin sanıktan alınmasına hükmedilemeyeceği de belirtilmektedir.
• Baro adli yardımında hizmet ücretsizdir; ancak beyanın gerçeğe aykırı olduğunun anlaşılması hâlinde yapılan giderlerin geri istenmesi mümkündür.

Görevlendirilen Avukatla İlişki: Haklarınız

Ücretsiz görevlendirilen avukat, seçilmiş avukattan farklı bir hukuki statüde değildir; aynı yükümlülüklere tabidir. Bu nedenle:

• Dosyayı inceleme ve sizi bilgilendirme yükümlülüğü vardır.
• Sizinle gizli görüşme hakkınız aynen geçerlidir; vekâletname aranmaz.
• Duruşmalara katılması, talep ve itirazları tutanağa geçirtmesi, kanun yollarına başvurması beklenir.
• Görevini gereği gibi yerine getirmediğini düşünüyorsanız, baroya şikâyet ve mahkemeden yeni bir görevlendirme talep etme yolları açıktır.
• İstediğiniz zaman kendi avukatınızı tutabilirsiniz; bu durumda görevlendirmenin sona erdirilmesi gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

1) Talebi sözlü bırakmak. “Avukat istiyorum” dediğiniz hâlde tutanağa geçmemişse, sonradan ispatı zordur. Beyanınızın yazıldığını görün.

2) İlk ifadeyi müdafisiz vermek. Zorunlu müdafilik kapsamında olmayan bir dosyada bile, ifadeden önce avukat talep etme hakkınız vardır. İlk ifade dosyanın seyrini belirler.

3) Mağdur olarak hakkı bilmemek. Mağdurlar çoğu zaman ücretsiz vekil hakkını duymadan dosyayı tek başına yürütür. Kanun bu hakkın kendilerine anlatılmasını öngörür; anlatılmadıysa talebinizi siz dile getirin.

4) Belgesiz başvuru. Adli yardım başvurularının önemli bir kısmı mali durumu gösteren belgelerin eksikliği nedeniyle gecikir. Belgeleri önceden hazırlayın.

Ücretsiz Avukat Başvurusu: Adım Adım

1. Hangi yol size uygun, belirleyin — Hakkınızda ceza soruşturması veya davası varsa CMK görevlendirmesi; mali durumu elverişsiz olup avukat ihtiyacınız başka bir işten kaynaklanıyorsa baro adli yardımı gündeme gelir.
2. Ceza dosyasında talebinizi kayda geçirtin — Kolluk veya savcılıkta ‘müdafi istiyorum’ beyanınızın tutanağa yazılmasını isteyin. Kanunda sayılan hâllerde talep aranmaksızın zaten müdafi görevlendirilir.
3. Mağdursanız vekil talebinizi ayrıca belirtin — Mağdur ve şikâyetçi olarak da barodan avukat görevlendirilmesini isteme hakkınız vardır; bu talebi dilekçeyle veya ifade tutanağına geçirterek yapın.
4. Baro adli yardım bürosuna başvurun — Bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosuna gidin. Başvuru formu doldurulur ve mali durumu gösteren belgeler istenir.
5. Belgeleri eksiksiz hazırlayın — Kimlik, ikametgâh, gelir durumunu gösteren belgeler (SGK kaydı, muhtarlıktan fakirlik belgesi, tapu-araç kaydı sorgusu, banka bilgisi) ve işin niteliğini gösteren evrak genellikle istenir.
6. Görevlendirmeyi takip edin — Talep kabul edilirse büro dosyayı bir avukata dağıtır; görevlendirme yazısının bir örneğini isteyin ve avukatınızla ilk görüşmeyi geciktirmeyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Ücretsiz avukat nasıl alınır?

İki yol vardır: ceza soruşturma ve kovuşturmalarında CMK kapsamında müdafi veya vekil görevlendirmesi; diğer işlerde ise mali durumu elverişsiz olanlar için baronun adli yardım bürosuna başvuru.

CMK müdafi ataması için fakirlik belgesi gerekir mi?

Hayır. CMK görevlendirmesinde mali duruma bakılmaz. Kanunda sayılan hâllerde talep aranmaksızın, diğer hâllerde ise şüpheli veya sanığın istemi üzerine barodan müdafi görevlendirilmesi istenir.

Mağdur olarak ücretsiz avukat isteyebilir miyim?

Evet. Vekiliniz yoksa; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence ve eziyet suçları ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilirsiniz.

Hangi hâllerde talep aranmaksızın avukat atanır?

Şüpheli veya sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malûl ya da sağır-dilsiz olması ve kanunda öngörülen ağırlıktaki suçlarda müdafi görevlendirilir. Mağdur çocuksa veya meramını ifade edemiyorsa vekil için de istem aranmaz.

Baro adli yardımı için hangi belgeler gerekir?

Genellikle kimlik, ikametgâh, gelir durumunu gösteren belgeler, muhtarlıktan alınan fakirlik belgesi, tapu ve araç kaydı sorgusu ile işin niteliğini gösteren evrak istenir. Belgeler baroya göre farklılık gösterebilir.

Görevlendirilen avukatı beğenmezsem değiştirebilir miyim?

Görevini gereği gibi yerine getirmediğini düşünüyorsanız baroya şikâyet edebilir ve mahkemeden yeni görevlendirme talep edebilirsiniz. Dilediğiniz zaman kendi avukatınızı da tutabilirsiniz.