Miras Davasında Adli Yardım: Mal Var Ama Para Yok Diyene Yol Haritası (HMK m.334-340)

Miras dosyalarının kendine özgü bir çelişkisi vardır: mirasçı, milyonlarca liralık bir taşınmazın hak sahibidir; ancak dava açacak nakdi yoktur. Taşınmaz elbirliği mülkiyetine tabidir, satılamaz, kredi teminatı yapılamaz. Bu arada nispi harç dava değerine göre hesaplanır ve on binlerce lirayı bulur.

Bu rehberin dayandığı mevzuat

Kurumun Dayanağı

Hükümden çıkan iki şart vardır ve her ikisinin birlikte bulunması gerekir:

• Ödeme gücünden yoksunluk. Yargılama giderlerini, kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin ödeyememek.
• Talebin dayanaktan yoksun olmaması. İddia veya savunmanın açıkça temelsiz olmaması.

Kapsam: Nelerden Muaf Olunur?

Miras dosyaları bakımından bu kapsamın pratik karşılığı büyüktür.

Miras dosyasında adli yardımın kapsadığı kalemler

En belirleyici kalem peşin nispi harçtır. Muris muvazaası ve tenkis gibi davalarda harç, dava değerine göre hesaplanır. 492 sayılı Harçlar Kanunu m.16 uyarınca taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın değeri esas alındığından, değerli bir taşınmaz söz konusu olduğunda peşin harç tek başına yüz binlerce lirayı bulabilir.

Miras Dosyasına Özgü Gerekçelendirme

Adli yardım taleplerinde en sık karşılaşılan ret gerekçesi şudur: “Talep edenin mal varlığı vardır.” Miras dosyalarında bu değerlendirme yanıltıcı olabilir; çünkü mirasçının mal varlığı görünürde yüksek, fiilen ise erişilemez durumdadır.

Bu çelişkinin dilekçede somut biçimde ortaya konması gerekir:

Ödeme gücü yokluğunun miras dosyasına özgü gerekçeleri

Başvuru Usulü

Başvuru, dava dilekçesiyle birlikte veya dava açılmadan önce yapılabilir. Miras dosyalarında tercih edilen yol, dava dilekçesiyle birlikte adli yardım talebinde bulunmaktır; böylece harç ödenmeksizin dava açılır ve zamanaşımı veya hak düşürücü süre korunmuş olur.

Sunulması gereken belgeler:

1. Mali durum belgeleri. Gelir durumunu gösteren belgeler, SGK hizmet dökümü, banka hesap hareketleri.
2. Mal varlığı kayıtları. TAKBİS dökümü, araç kayıtları. Bunlar saklanmaz; aksine sunulur ve neden erişilemez olduğu açıklanır.
3. Muhtardan alınacak belge. İkamet ve sosyo-ekonomik durum bilgisi.
4. Bakmakla yükümlü olunan kişilere ilişkin belgeler. Nüfus kaydı, öğrenci belgesi.
5. Kira, kredi ve düzenli gider belgeleri.
6. İddianın özeti ve delilleri. HMK m.336/2 gereği zorunludur.

Karar ve İtiraz

Adli yardım kararına ilişkin usul

Muafiyet Geçicidir

Bu hüküm, adli yardımın niteliğini netleştirir: bağış değil, erteleme. Dava kazanılırsa giderler karşı taraftan alınır. Kaybedilirse, adli yardımdan yararlanan kişiden tahsil edilir.

Buna karşılık hüküm, yoksulluk durumunun gözetilmesini de öngörür. Hâkim, ödeme için taksitlendirme veya erteleme kararı verebilir.

... ( ) ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ'NE

                                              (ADLİ YARDIM TALEPLİDİR)

DAVACI  : ...  (TC: ...)
VEKİLİ  : Av. ...
DAVALI  : ...  (TC: ...)

KONU : Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil istemi ile
HMK m.334 vd. uyarınca ADLİ YARDIM taleplerimizdir.

DAVA DEĞERİ : ... TL

I. ADLİ YARDIM TALEBİMİZ

1. HMK m.334 uyarınca adli yardımdan yararlanabilmek için iki şart
   aranmaktadır: yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksunluk ve
   talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması. Her iki şart da somut
   olayda gerçekleşmiştir.

2. ÖDEME GÜCÜNDEN YOKSUNLUK YÖNÜNDEN :

   a) Müvekkil, ... işinde çalışmakta olup aylık net geliri ... TL'dir.
      SGK hizmet dökümü ve gelir belgesi ektedir.

   b) Müvekkil, ... kişilik ailesinin geçimini bu gelirle sağlamakta;
      ayrıca aylık ... TL kira ödemektedir. Kira sözleşmesi ve ödeme
      dekontları ektedir.

   c) Müvekkilin banka hesaplarında yargılama giderlerini karşılayacak
      birikim bulunmamaktadır. Hesap dökümleri ektedir.

3. MAL VARLIĞINA İLİŞKİN AÇIKLAMAMIZ :

   a) Müvekkil adına TAKBİS kayıtlarında ... ada ... parsel sayılı
      taşınmazda ... oranında pay görünmektedir. Bu husus tarafımızca
      GİZLENMEMEKTE, aksine açıkça beyan edilmektedir.

   b) Ancak söz konusu taşınmaz, TMK m.640 uyarınca ELBİRLİĞİ
      MÜLKİYETİNE tabidir. Müvekkil bu taşınmaz üzerinde diğer
      mirasçıların katılımı olmaksızın TEK BAŞINA TASARRUFTA
      BULUNAMAZ; satamaz, rehnedemez, kredi teminatı gösteremez.

   c) Diğer mirasçılara .../.../2026 tarihinde ... Noterliğinin ...
      yevmiye numaralı ihtarnamesi gönderilerek taşınmazın satışı veya
      paylaşımı talep edilmiş, ancak olumsuz yanıt alınmıştır.
      İhtarname ve cevap ektedir.

   d) Dava konusu taşınmaz ise hâlen DAVALI ADINA kayıtlı olup,
      müvekkilin bu taşınmazdan hiçbir şekilde yararlanması söz konusu
      değildir. İşbu dava zaten anılan taşınmaza ulaşabilmek için
      açılmaktadır.

   e) Bu itibarla müvekkilin mal varlığı GÖRÜNÜRDE mevcut olmakla
      birlikte, FİİLEN NAKDE ÇEVRİLEMEZ durumdadır ve yargılama
      giderlerini karşılama gücü sağlamamaktadır.

4. TALEBİN DAYANAKTAN YOKSUN OLMAMASI YÖNÜNDEN :

   HMK m.336/2 uyarınca iddiamızın özeti ve dayandığımız deliller
   aşağıda sunulmuştur: (muvazaa iddiasının özeti, banka kayıtları,
   ödeme gücü tespitleri, emsal değerler, tanık listesi)

5. Nispi harca tabi işbu davada peşin harç tutarı ... TL olup,
   müvekkilin bu tutarı ödemesi kendisi ve ailesinin geçimini önemli
   ölçüde zor duruma düşürecektir.

II. ESASA İLİŞKİN AÇIKLAMALARIMIZ

(... muvazaa iddiasının gerekçeleri ...)

TALEP SONUCU :

1- ÖNCELİKLE, HMK m.334 vd. uyarınca ADLİ YARDIM talebimizin KABULÜNE;
   HMK m.335 uyarınca yargılama giderlerinden geçici muafiyet ile
   gerekli giderlerin Devletçe avans olarak ödenmesine,

2- Dava konusu ... ada ... parsel sayılı taşınmazın davalı adına olan
   tapu kaydının müvekkilin miras payı oranında İPTALİ ile müvekkil
   adına TESCİLİNE,

3- Yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine

karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz.  .../.../2026

EKLERİ :
1- Mirasçılık belgesi
2- SGK hizmet dökümü ve gelir belgesi
3- Banka hesap dökümleri
4- Kira sözleşmesi ve ödeme dekontları
5- TAKBİS kaydı ve tapu kayıtları
6- Diğer mirasçılara gönderilen ihtarname ve cevabı
7- Muhtardan alınan sosyo-ekonomik durum belgesi
8- Nüfus kayıt örneği ve bakmakla yükümlü olunan kişilere ilişkin
   belgeler

                                                    Davacı Vekili
                                                       Av. ...

Baro Adli Yardımı: Ayrı Bir Yol

Mahkemeden istenen adli yardımın yanında, barolar bünyesindeki adli yardım büroları aracılığıyla avukat görevlendirilmesi de talep edilebilir. Bu iki yol birbirinin alternatifi değildir; her ikisine de başvurulabilir.

İki adli yardım yolunun karşılaştırması

Uygulamada tercih edilen yaklaşım, önce baroya başvurup avukat görevlendirmesi almak, ardından görevlendirilen avukat aracılığıyla mahkemeden harç ve gider muafiyeti istemektir.

Alternatif: Elbirliği Mülkiyetini Çözmek

Adli yardım tek çözüm değildir. Mirasçının nakde erişimini sağlayacak bir başka yol, elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesidir.

Elbirliği mülkiyeti paylı mülkiyete dönüştürüldüğünde mirasçı, kendi payı üzerinde tek başına tasarruf edebilir hâle gelir. Payını satabilir, rehnedebilir veya devredebilir. Bu, nakit ihtiyacını karşılamanın meşru bir yoludur.

İki yol karşılaştırıldığında:

• Adli yardım daha hızlıdır ve mal varlığı elden çıkmaz; ancak giderler yalnızca ertelenir.
• Paylı mülkiyete geçiş kalıcı bir çözüm sağlar; ancak ayrı bir dava gerektirir ve süre alır.

Uygulamada iki yol birlikte kullanılabilir: asıl dava adli yardımla açılır, paralel olarak paylı mülkiyete geçiş istenir.

Adli Yardımdan Yararlananın Avukatlık Ücreti

Bu hüküm, adli yardımın ertelenme niteliğini yumuşatır. Mahkeme, tahsilin mağduriyet doğuracağını açıkça tespit ederse tamamen veya kısmen muafiyete karar verebilir.

Miras dosyalarında bu değerlendirme özellikle şu hâllerde gündeme gelir:

• Davanın reddedilmesine rağmen davacının iyiniyetli olduğu ve makul bir hukuki dayanağa güvendiği anlaşılıyorsa.
• Terekeden hiçbir pay elde edilememişse ve davacının ödeme gücü hiç doğmamışsa.
• Davacının sağlık durumu, yaşı veya bakmakla yükümlü olduğu kişiler nedeniyle tahsilin ağır sonuç doğuracağı anlaşılıyorsa.

Bu nedenle dava sonunda aleyhe karar verilmesi hâlinde, hükümden önce HMK m.340 kapsamında muafiyet talebinde bulunulması gerekir. Talep, karar aşamasında ileri sürülmelidir.

Süreleri Koruma İşlevi

Adli yardımın az bilinen ancak miras dosyalarında hayati olan bir işlevi daha vardır: süreleri korumak.

Miras hukuku hak düşürücü sürelerle doludur:

Miras hukukunda süreler

Harç ödeyecek gücü olmayan bir mirasçı, para bulmayı beklerken bu sürelerin dolması riskiyle karşı karşıya kalır. Adli yardım talebiyle birlikte dava açılması, harç ödenmeksizin davanın açılmasını ve dolayısıyla sürenin korunmasını sağlar.

Bu nedenle uygulamada izlenmesi gereken sıra şudur:

1. Süre dolmadan, adli yardım talepli dava dilekçesi verilir.
2. Mahkeme adli yardım talebini inceler.
3. Talep kabul edilirse yargılama harçsız yürür.
4. Talep reddedilirse, verilecek süre içinde harç tamamlanarak dava sürdürülür.

Her iki ihtimalde de dava, dilekçenin verildiği tarihte açılmış sayılır ve süre korunmuş olur. Para bulmayı bekleyip süreyi kaçırmak ise telafisi olmayan bir hak kaybıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Mal varlığını gizlemek. HMK m.338 uyarınca yanlış bilgi, kararın kaldırılmasına yol açar.
• Yalnız yoksulluğa dayanmak. HMK m.336/2 uyarınca iddianın özeti ve deliller de sunulmalıdır.
• Erişilemezliği açıklamamak. Terekedeki malın neden nakde çevrilemediği somut olarak ortaya konmalıdır.
• İtiraz süresini kaçırmak. Ret kararına karşı süre bir haftadır.
• Muafiyeti kalıcı sanmak. HMK m.339 uyarınca giderler haksız çıkandan tahsil edilir.
• Karşı taraf vekâlet ücretini unutmak. Adli yardım bu riski kapsamaz.
• Belge eksik sunmak. Gelir, gider, mal varlığı ve aile durumu birlikte belgelenmelidir.
• Paylı mülkiyete geçiş imkânını değerlendirmemek. Kalıcı çözüm bu olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Adli yardım nedir?

HMK m.334 uyarınca, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselere, iddia ve savunmalarında haklı görülmeleri hâlinde tanınan bir imkândır.

Kimler yararlanabilir?

Ödeme gücünden yoksun gerçek kişiler yararlanabilir. Aynı madde uyarınca kamuya yararlı dernek ve vakıflar da, iddia ve savunmalarında haklı göründükleri ve mali açıdan zor duruma düşmeden gerekli giderleri kısmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabilir.

İki şart mı aranır?

Evet. Birincisi ödeme gücünden yoksunluk, ikincisi iddia veya savunmada haklı görülme. Talebin kabulü için her iki şartın birlikte bulunması gerekir; yalnızca yoksulluk yeterli değildir.

Terekede taşınmaz varsa talep reddedilir mi?

Zorunlu olarak reddedilmez. Değerlendirmede önemli olan, kişinin yargılama giderlerini ödeme gücüdür. Terekedeki taşınmaz elbirliği mülkiyetine tabi, satılamaz veya nakde çevrilemez durumdaysa bu husus somut biçimde ortaya konmalıdır.

Adli yardım neleri kapsar?

HMK m.335 uyarınca yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet, gider ve delil ikamesi avansından muafiyet, dava ve takip masraflarını karşılamak üzere gerekli tutarın Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ile talep hâlinde ücretsiz avukat temini imkânlarını kapsar.

Nereye başvurulur?

HMK m.336 uyarınca adli yardım isteği, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeye; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Talep dava açılmadan önce de ileri sürülebilir.

Başvuruya ne eklenir?

Aynı madde uyarınca talepte bulunan kişi, iddiasının özeti ile birlikte iddiasını dayandıracağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır.

Karar nasıl verilir?

HMK m.337 uyarınca mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir. Talebin reddine ilişkin kararlara karşı, tebliğinden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir.

İtiraz nereye yapılır?

Aynı madde uyarınca itiraz incelemesi, ilgili mahkemenin yargı çevresinde bulunduğu bölge adliye mahkemesince yapılır. İtiraz üzerine verilen karar kesindir. Adli yardım talebinin reddi hâlinde ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi azalmaya dayanılarak talep tekrarlanabilir.

Muafiyet kalıcı mı?

Hayır, geçicidir. HMK m.339 uyarınca adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur.

Haklı çıkarsa ne olur?

Aynı madde uyarınca adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hâlinde, uğrayacağı yoksulluk durumu dikkate alınarak hâkim, ödeme için taksit veya erteleme kararı verebilir.

Adli yardım kararı kaldırılabilir mi?

HMK m.338 uyarınca adli yardım, daha önce yapılan yargılama işlemlerini etkilemez. Adli yardım kararı verilirken yanlış bilgi verildiği veya sonradan durumun değiştiği anlaşılırsa karar kaldırılabilir.

Baro adli yardımından da yararlanılabilir mi?

Evet. Barolar bünyesindeki adli yardım büroları aracılığıyla avukat görevlendirilmesi talep edilebilir. Bu, mahkemeden istenen adli yardımdan ayrı bir yoldur ve her ikisine de başvurulabilir.

Miras dosyasında hangi giderler kapsanır?

Başvurma harcı, peşin nispi harç, gider avansı, keşif harcı, bilirkişi ve tanık giderleri ile tebligat ve müzekkere masrafları kapsama girebilir. Bu, özellikle nispi harca tabi muvazaa ve tenkis davalarında belirleyici bir kolaylıktır.