E-Duruşma Dönemi Genişliyor: Islak İmza Kalkıyor, Ön İnceleme Ekranda (HMK 149)

Pandemiyle giren, kalıcılaşan ama ıslak imza zorunluluğuna takılan e-duruşma, 12. Yargı Paketi’yle asıl eşiğini aştı. 7589 sayılı Kanunla Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 149 uncu maddesine eklenen fıkra uyarınca, ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılanlar hakkında elle atılan imzaya ilişkin hükümler kural olarak uygulanmayacak.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: HMK m.149’un mevcut fıkraları, 7589 sayılı Kanunla eklenen yeni fıkranın tam metni, muafiyetin dışında tutulan altı işlem, yürürlük takvimi ve e-duruşma talebinin usulü.

1) Düzenlemenin Künyesi

Kamuoyunda “12. Yargı Paketi” olarak anılan düzenleme, 7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun‘dur.

E-duruşmaya ilişkin düzenleme, üç aylık intibak süresine tabi hükümler arasındadır. Bu, UYAP altyapısının uyarlanması için bırakılmış bir paydır ve somut bir dosyada hangi hükmün hangi tarihten itibaren uygulanacağının ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.

2) E-Duruşmanın Mevcut Çerçevesi (HMK m.149)

Yeni fıkrayı anlamak için maddenin mevcut yapısını bilmek gerekir. HMK m.149, 28 Temmuz 2020 tarihli ve 31199 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7251 sayılı Kanunun 17 nci maddesiyle değiştirilmiş ve bugünkü hâlini almıştı.

Birinci fıkradaki iki ayrıntı uygulamada belirleyicidir.

Talep şartı vardır. Tarafın veya vekilinin uzaktan katılabilmesi için açık bir talep gerekir; mahkeme bu konuda re’sen karar veremez. Buna karşılık tanık, bilirkişi ve uzman bakımından mahkeme re’sen de karar verebilir.

Karar hâkimindir. Talebin varlığı tek başına yeterli değildir; kararı her hâlde mahkeme verir.

Yönetmelik ve talep usulü

Usul ve esaslar, 30 Haziran 2021 tarihli ve 31527 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

Talep bakımından madde metninde özel bir şekil şartı öngörülmemiştir. Uygulamada başvurunun sözlü olarak duruşma tutanağına geçirilmek suretiyle ya da duruşma gününden önce sunulacak yazılı bir dilekçeyle yapılabildiği kabul edilmektedir. Yazılı talebin, sistem hazırlığı için makul bir süre önce sunulması pratik bir zorunluluktur.

Yönetmelik ayrıca e-duruşmanın mahkeme huzurunda yapılmış sayılacağı esasını benimser. Bu, e-duruşmanın ikinci sınıf bir usul olmadığını; duruşma düzenine ilişkin hükümlerin (örneğin duruşmanın düzenini bozanlara ilişkin kurallar) burada da geçerli olduğunu gösterir.

3) Yeni Fıkra: Islak İmza Engeli Kalkıyor

7589 sayılı Kanunla, 6100 sayılı Kanunun 149 uncu maddesine üçüncü fıkrasından sonra gelmek üzere yeni bir fıkra eklenmiş ve diğer fıkralar buna göre teselsül ettirilmiştir. Yeni fıkra şöyledir:

(4) Ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmasına karar verilenler hakkında, 154 üncü maddenin üçüncü fıkrasının (ç) bendinde belirtilen ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ile sulh olma hâlleri hariç olmak üzere, elle atılan imzaya ilişkin hükümler uygulanmaz.

Bu düzenlemenin çözdüğü sorun somuttur: bugüne dek uzaktan katılan tarafın, vekilin veya tanığın beyanının imzalatılması, e-duruşmanın pratikte topallayan ayağıydı. Beyan ekranda alınıyor, ancak tutanağın imzası fiziki katılım gerektiriyordu.

Gerekçede belirtildiği üzere amaç, e-duruşma veya SEGBİS üzerinden katılım sağlayan taraflara ve avukatlarına, iradi tasarruf işlemleri dışındaki durumlarda fiziki imza şartını kaldırmaktır.

4) Muafiyetin Dışında Kalan Altı İşlem

Muafiyet sınırsız değildir. Fıkra, HMK m.154/3-(ç) bendine atıf yaparak altı işlemi kapsam dışında bırakmıştır.

Bu altı işlemin ortak özelliği, davayı sona erdiren veya hakkın özüne dokunan, geri dönüşü bulunmayan beyanlar olmalarıdır. Kanun koyucunun tercihi nettir: hız kolaylığı, geri dönüşü olmayan beyanların güvencesini feda etmez.

Pratik sonuç şudur: e-duruşmayla katılan vekil, tahkikat işlemlerini, beyanlarını, itirazlarını ve delil taleplerini ekrandan yürütebilir; ancak müvekkilinin davadan feragat etmesi veya sulh olması gerekiyorsa imzaya ilişkin hükümler aynen uygulanır.

Vekâletname boyutu

Bu ayrım, vekâletname içeriğiyle birlikte okunmalıdır. Feragat, kabul ve sulh gibi işlemler zaten vekâletnamede özel yetki gerektirir. Yeni düzenleme bu şartı değiştirmez; yalnızca imza usulüne ilişkin bir muafiyet getirir ve o muafiyeti de bu işlemler bakımından tanımaz.

5) Yürürlük Takvimi ve Geçiş

Bu ayrım, derdest dosyalarda somut soruya yol açar: duruşma tarihiniz hangi döneme denk geliyor? Üç aylık intibak süresi dolmadan yapılacak e-duruşmalarda eski imza rejimi uygulanmaya devam eder.

Bu nedenle e-duruşma talebi hazırlarken duruşma gününün, düzenlemenin yürürlük tarihinden önce mi sonra mı olduğunun kontrol edilmesi gerekir.

6) Paketin Diğer Usul Değişiklikleriyle Birlikte Okumak

E-duruşma düzenlemesi tek başına değil, aynı paketteki diğer usul hükümleriyle birlikte anlam kazanır.

Üç aylık duruşma aralığı kuralıyla e-duruşma kolaylığı birlikte düşünüldüğünde hedef açıktır: daha sık, daha kısa ve daha erişilebilir celseler. Duruşma aralığı kuralının ayrıntısı için duruşmalar arası süre en fazla üç ay (HMK m.147) incelememize bakabilirsiniz.

7) Ön İnceleme Aşaması Bakımından Durum

Uygulamada sık sorulan soru şudur: ön inceleme duruşmasına da uzaktan katılınabilir mi?

HMK m.149/1, tarafın veya vekilinin “duruşmaya” katılmasından söz eder ve duruşma türü bakımından bir ayrım yapmaz. Dolayısıyla hükmün lafzı, ön inceleme duruşmasını da kapsayacak genişliktedir; karar her hâlde mahkemeye aittir.

Yeni imza muafiyeti, bu aşamayı pratik olarak da kullanılabilir hâle getirir. Ancak ön inceleme, uyuşmazlık konularının tespit edildiği ve sulh ile tahkikat takviminin bağlandığı aşamadır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: ön incelemede sulh olunması hâlinde imza muafiyeti uygulanmaz; sulh, kapsam dışı bırakılan altı işlemden biridir.

8) Tanık ve Bilirkişi Bakımından

Yeni fıkra, “duruşmaya katılmasına karar verilenler” ifadesini kullanır. HMK m.149/2 uyarınca tanık, bilirkişi ve uzman da bu yolla dinlenebildiğinden, imza muafiyeti bu kişiler bakımından da sonuç doğurur.

Tanıklık bakımından bu, önemli bir kolaylıktır: uzaktaki tanığın beyanının alınmasından sonra tutanağın imzalatılması sorunu ortadan kalkar. Buna karşılık yeminin edası istisna kapsamında olduğundan, yemin verilecek hâllerde imza rejimi değişmez.

Tanığın yükümlülükleri ve çekinme hakları için tanık olarak çağrıldım: haklarım ve yükümlülüklerim yazımıza, bilirkişi raporuna itiraz usulü için bilirkişi raporuna itiraz incelememize bakabilirsiniz.

9) E-Duruşma Talebi: Pratik Rehber

Altıncı adım, yeni düzenlemenin en çok gözden kaçacak yanıdır. Vekil, o celsede sulh ihtimali bulunduğunu öngörüyorsa e-duruşmayı tercih etmeden önce bunu değerlendirmelidir; aksi hâlde sulh anına gelindiğinde işlem yapılamaz ve celse boşa gidebilir.

Teknik aksaklık hâlinde

E-duruşmanın mahkeme huzurunda yapılmış sayılması, teknik aksaklıkların da usulî sonuç doğurabileceği anlamına gelir. Bağlantı kesintisi, ses veya görüntü kaybı gibi durumların tutanağa geçirilmesi talep edilmelidir; aksi hâlde beyanın alındığı varsayımıyla işlem yapılabilir.

Bu kayıtlar, sonradan hukukî dinlenilme hakkının ihlal edildiği iddiasının dayanağını oluşturur. Kanun yolu aşamasında ileri sürülecek bir usul itirazının, o celsedeki tutanağa dayanması gerekir.

10) Eski ve Yeni Rejimin Karşılaştırması

Değişikliğin pratikte ne kadar yer değiştirdiğini görmek için iki rejimi yan yana koymak gerekir.

Tablonun gösterdiği şudur: e-duruşmanın kendisi yeni değildir; yeni olan tutanak rejimidir. Uzaktan katılım 2020’den beri mümkündü; ancak imza zorunluluğu, uzaktan katılımı çoğu dosyada anlamsız kılıyordu. Beyanı ekranda alıp imzayı fiziken almak gerektiğinde, kazanılan zaman kayboluyordu.

Bu nedenle değişiklik, teknik bir ayrıntı gibi görünmesine rağmen e-duruşmayı istisnai bir kolaylıktan olağan bir usule dönüştürme potansiyeli taşır.

Kimler için ne değişir?

Son satır için bir uyarı gerekir: yurt dışından katılım, teknik olarak mümkün olsa da tebligat, kimlik doğrulama ve yabancı ülkenin egemenlik alanında usul işlemi yapılmasına ilişkin kurallarla birlikte değerlendirilmesi gereken ayrı bir konudur. Bu nedenle yurt dışı bağlantılı dosyalarda talep, gerekçesiyle ve mevcut istinabe alternatifiyle karşılaştırmalı olarak sunulmalıdır.

Delil değeri bakımından

İmza muafiyeti, beyanın delil değerini değiştirmez. Tutanağa geçirilen beyan, elle imzalanmış olsun olmasın, duruşma tutanağının bir parçasıdır ve tutanağa ilişkin genel hükümlere tabidir.

Bu nedenle savunma bakımından kritik olan, imzanın varlığı değil beyanın tutanağa doğru geçirilip geçirilmediğidir. E-duruşmada bu husus daha da önem kazanır: söylenenle yazılan arasındaki farkın o celsede düzeltilmesi istenmelidir; sonradan yapılacak itiraz çok daha zordur.

11) Neyin Değişmediği

Düzenlemenin kapsamını abartmamak gerekir. Aşağıdaki hususlar aynen devam eder.

• Talep şartı: Taraf veya vekilin uzaktan katılımı için açık talep gerekir; mahkeme bu konuda re’sen karar veremez.
• Hâkimin takdiri: Talep tek başına yeterli değildir; kararı mahkeme verir.
• Vekâletnamede özel yetki: Feragat, kabul ve sulh için özel yetki şartı sürer.
• Duruşma düzeni: E-duruşma mahkeme huzurunda yapılmış sayıldığından duruşma düzenine ilişkin hükümler geçerlidir.
• Doğrudanlık ilkesi: Hâkimin delilleri doğrudan incelemesi esası, e-duruşmayla ortadan kalkmaz.

12) Ceza Yargılamasındaki Karşılığı: SEGBİS

Hukuk yargılamasındaki e-duruşmanın ceza yargılamasındaki karşılığı SEGBİS olarak bilinen ses ve görüntü bilişim sistemidir. İki sistem teknik olarak benzer, ancak hukuki çerçeveleri farklıdır ve karıştırılmamalıdır.

7589 sayılı Kanunla getirilen imza muafiyeti, metninde 6100 sayılı Kanunun 149 uncu maddesine eklenmiştir. Dolayısıyla düzenlemenin doğrudan muhatabı hukuk yargılamasıdır. Ceza dosyalarında uzaktan katılımın usulü ve tutanak rejimi, kendi mevzuatı çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.

Bu ayrım pratikte önemlidir: aynı olaydan hem hukuk hem ceza davası yürüyen dosyalarda, iki yargılamada uzaktan katılımın şartları ve sonuçları aynı olmayabilir.

İdari yargı bakımından

İdari yargıda duruşma, kural olarak istisnai bir aşamadır ve çoğu dava dosya üzerinden karara bağlanır. 7589 sayılı Kanunun idari yargıya ilişkin düzenlemeleri ise ağırlıklı olarak tek hâkimle görülecek dava kapsamının genişletilmesi ve bölge idare mahkemesi kararlarının temyizi üzerinedir.

Buna göre, birinci fıkra kapsamında olmayan davalarda bölge idare mahkemesinin ilk derece kararını kaldırarak yeniden verdiği kararlar, tebliğden itibaren otuz gün içinde Danıştay’da temyiz edilebilecektir. Buna karşılık tek hâkimle görülen davalar, kanunda sayılan bazı özel kanunlardan kaynaklanan davalar, parasal sınırın altında kalan kararlar ile yalnızca vekâlet ücreti veya yargılama giderine ilişkin kararlar bu kapsamda temyiz edilemez.

Dolayısıyla idari yargı dosyalarında paketin etkisi, duruşma usulünden çok kanun yolu haritasında hissedilecektir.

13) Sık Yapılan Yedi Hata

• Islak imzanın tümüyle kalktığını sanmak. Altı işlem bakımından imzaya ilişkin hükümler aynen uygulanır.
• Yürürlük tarihini atlamak. E-duruşma düzenlemesi yayımdan üç ay sonra uygulanacak hükümler arasındadır.
• Talep etmeden e-duruşma beklemek. Taraf ve vekil bakımından açık talep şarttır.
• Talebi duruşma günü yapmak. Teknik hazırlık için makul süre gerekir.
• Sulh ihtimali olan celsede e-duruşma seçmek. Sulh, muafiyetin dışındadır.
• Vekâletnameyi kontrol etmemek. Özel yetki şartı değişmemiştir.
• Teknik aksaklığı tutanağa geçirtmemek. Sonraki usul itirazının dayanağı bu kayıttır.

14) Kontrol Listesi

• Duruşma tarihini yürürlük takvimiyle karşılaştırın.
• Talebinizi yazılı ve gerekçeli sunun; dayanağı HMK m.149/1’dir.
• Mahkeme kararını bekleyin; karar olmadan katılım mümkün değildir.
• Celse gündemini önceden değerlendirin: altı işlemden biri gündeme gelecek mi?
• Vekâletnamedeki özel yetkileri kontrol edin.
• Teknik testi önceden yapın ve yedek bağlantı planlayın.
• Aksaklıkları tutanağa geçirtin.
• Tanık dinlenecekse yemin ihtimalini ayrıca değerlendirin.

Yargılama usulünün genel çerçevesi için Yargılama Usulü Rehberimize, kanun yolları için istinaf ve temyiz incelememize, süre ve kesinlik hesabı için hesaplama aracımıza ve ispat kuralları için senetle ispat, delil başlangıcı ve yemin yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

12. Yargı Paketi hangi kanundur?

7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. 16 Temmuz 2026’da TBMM Genel Kurulunda kabul edilmiş, 31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

E-duruşmada ıslak imza tamamen kalktı mı?

Hayır. HMK m.149’a eklenen fıkra uyarınca elle atılan imzaya ilişkin hükümler kural olarak uygulanmaz; ancak altı işlem bu muafiyetin dışındadır.

Hangi işlemler muafiyetin dışında?

İkrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ile sulh olma hâlleri. Fıkra bu işlemler için HMK m.154/3-(ç) bendine atıf yapar.

Bu altı işlem neden istisna tutuldu?

Ortak özellikleri davayı sona erdiren veya hakkın özüne dokunan, geri dönüşü bulunmayan beyanlar olmalarıdır. Gerekçede, iradi tasarruf işlemleri dışındaki durumlarda fiziki imza şartının kaldırıldığı belirtilmiştir.

Yeni fıkra ne zaman yürürlüğe giriyor?

E-duruşmaya ilişkin düzenleme, teknik altyapı gerektirdiğinden yayımdan üç ay sonra uygulanacak hükümler arasındadır.

Duruşmam intibak süresi içindeyse ne olur?

Üç aylık intibak süresi dolmadan yapılacak e-duruşmalarda eski imza rejimi uygulanmaya devam eder. Bu nedenle duruşma gününün yürürlük tarihinden önce mi sonra mı olduğu kontrol edilmelidir.

E-duruşmanın mevcut dayanağı nedir?

HMK m.149. Madde, 28 Temmuz 2020 tarihli ve 31199 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7251 sayılı Kanunun 17 nci maddesiyle değiştirilerek bugünkü hâlini almıştır.

Taraf olarak uzaktan katılabilir miyim?

HMK m.149/1 uyarınca mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmalarına ve usul işlemleri yapabilmelerine karar verebilir.

Talep şart mı?

Taraf ve vekil bakımından evet. Mahkeme bu konuda re’sen karar veremez; açık bir talep gerekir. Ancak talep tek başına yeterli değildir, kararı her hâlde mahkeme verir.

Tanık ve bilirkişi için de talep gerekir mi?

Hayır. HMK m.149/2 uyarınca mahkeme, tanığın, bilirkişinin veya uzmanın bulundukları yerden dinlenilmesine resen veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir.

Tarafların tasarruf edemeyeceği davalarda durum nedir?

HMK m.149/3 uyarınca mahkeme, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde ilgililerin bulundukları yerden dinlenilmesine resen karar verebilir.

Talebi nasıl yapmalıyım?

Madde metninde özel bir şekil şartı yoktur. Uygulamada talep, sözlü olarak duruşma tutanağına geçirilmek suretiyle veya duruşma gününden önce sunulacak yazılı bir dilekçeyle yapılabilmektedir. Teknik hazırlık için makul süre önce sunulması gerekir.

E-duruşmanın usul ve esasları nerede düzenleniyor?

30 Haziran 2021 tarihli ve 31527 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik’te.

E-duruşma gerçek duruşma sayılır mı?

Yönetmelik, e-duruşmanın mahkeme huzurunda yapılmış sayılacağı esasını benimser. Bu nedenle duruşma düzenine ilişkin hükümler burada da geçerlidir.

Ön inceleme duruşmasına uzaktan katılabilir miyim?

HMK m.149/1 “duruşmaya” katılmadan söz eder ve duruşma türü bakımından ayrım yapmaz; hükmün lafzı ön inceleme duruşmasını da kapsayacak genişliktedir. Karar her hâlde mahkemeye aittir.

Ön incelemede sulh olursak imza muafiyeti işler mi?

Hayır. Sulh, muafiyetin dışında bırakılan altı işlemden biridir; bu hâlde imzaya ilişkin hükümler aynen uygulanır.

Tanığın beyanı için imza gerekir mi?

Yeni fıkra “duruşmaya katılmasına karar verilenler” ifadesini kullandığından muafiyet tanık bakımından da sonuç doğurur. Ancak yeminin edası istisna kapsamında olduğundan, yemin verilecek hâllerde imza rejimi değişmez.

Vekâletnamemde özel yetki olmasa olur mu?

Feragat, kabul ve sulh gibi işlemler vekâletnamede özel yetki gerektirir. Yeni düzenleme bu şartı değiştirmez; yalnızca imza usulüne ilişkin bir muafiyet getirir.

Bağlantı kesilirse ne yapmalıyım?

Bağlantı kesintisi, ses veya görüntü kaybı gibi durumların tutanağa geçirilmesini talep etmelisiniz. Bu kayıtlar, sonradan ileri sürülecek usul itirazının dayanağını oluşturur.

Sulh ihtimali olan celsede e-duruşma seçmeli miyim?

Dikkatli olmak gerekir. O celsede sulh, feragat, kabul, ikrar veya yemin gündeme gelecekse imza muafiyeti uygulanmayacağından fiziki katılımın planlanması daha güvenlidir.

Duruşmalar arası süre değişti mi?

Evet. Aynı paketle, yazılı yargılama usulünde iki duruşma arasındaki sürenin kural olarak en fazla üç ay olabileceği emredici hüküm hâline getirildi. Hâkim yalnızca bilirkişi raporunun beklenmesi, tebligat güçlükleri veya yurt dışı istinabe gibi nesnel ve zorunlu hâllerde, mazereti gerekçelendirip tutanağa geçirmek şartıyla süreyi aşabilir.

Paket başka hangi usul değişikliklerini getirdi?

Birleştirme kararlarına ilişkin HMK m.166 değişikliği, birleştirme ve ayırma kararlarında kanun yolu düzenlemeleri, belirsiz alacak davasının kaldırılması, kanuni faizin reeskont oranına bağlanması, HAGB’nin yeniden düzenlenmesi ve idari yargıda tek hâkim kapsamının genişletilmesi.

Belirsiz alacak davası ne oldu?

Kaldırıldı. Geçiş hükmü uyarınca kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce açılmış derdest belirsiz alacak davaları önceki hükümlere göre görülmeye devam eder ve sırf kanun değiştiği için reddedilmez.

Pakette af var mı?

Hayır. 12. Yargı Paketi kapsamında genel af niteliğinde bir düzenleme ya da toplu infaz indirimi öngören bir hüküm bulunmamaktadır.

HAGB bakımından ne değişti?

Ceza Muhakemesi Kanunu’nda yapılan değişiklikle kurum yeniden düzenlendi; işkence, eziyet ve Anayasa’nın 17 nci maddesi kapsamındaki kötü muamele niteliğindeki suçlarda HAGB kararı verilemeyecek. Ayrıca kanun yolunda değişiklik yapıldı.

Doğrudanlık ilkesi ortadan kalktı mı?

Hayır. Hâkimin delilleri doğrudan incelemesi esası e-duruşmayla ortadan kalkmaz; e-duruşma bu ilkenin elektronik araçlarla uygulanmasıdır.

Fiilî engel veya güvenlik sebebiyle duruşma başka yerde yapılabilir mi?

HMK m.149’un son fıkrası uyarınca mahkeme, fiilî engel veya güvenlik sebebiyle duruşmanın il sınırları içinde başka bir yerde yapılmasına, yargı çevresi içinde yer aldığı bölge adliye mahkemesi adalet komisyonunun uygun görüşünü alarak karar verebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.