Kamulaştırmada Görevli Mahkeme: İdari Yargı mı, Adli Yargı mı?

Kamulaştırma uyuşmazlıklarında en sık yapılan hatalardan biri, davanın yanlış yargı kolunda açılmasıdır. Görevli mahkeme, uyuşmazlığın türüne göre adli ya da idari yargı olabilir; yanlış mahkemede açılan dava görev yönünden reddedilir ve hak kaybına yol açabilir. Bu yazı, hangi kamulaştırma uyuşmazlığında hangi mahkemenin görevli olduğunu açıklar.

Bedel Tespiti ve Tescil Davası: Adli Yargı

Kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davası, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde (adli yargı) görülür. Bu davayı idare açar, malik davalıdır; uyuşmazlık bedelin miktarına ilişkindir. Aynı şekilde, kamulaştırmadaki maddi hataların düzeltilmesine yönelik düzeltim davası da adli yargıda açılır.

İptal Davası: İdari Yargı

Kamulaştırma bir idari işlem olduğundan, işlemin hukuka aykırılığı iddiasıyla açılan iptal davası idari yargıdadır. Görevli mahkeme kural olarak taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir; ancak kamulaştırma kararı Cumhurbaşkanınca alınmışsa görevli mahkeme Danıştay‘dır. Böylece kamulaştırmada bedel (adli) ve işlemin hukukiliği (idari) farklı yargı kollarında çözümlenir.

Fiili El Atmada Görev: Adli Yargı

İdarenin kamulaştırma yapmadan taşınmaza fiilen el atması (yol, park, okul, bina, enerji nakil hattı yapımı) hâlinde açılacak kamulaştırmasız el atma bedel davası ile el atmanın önlenmesi ve ecrimisil davaları adli yargıda (asliye hukuk) görülür. Bu konuda tartışma yoktur; çünkü fiili el atma ‘fiili yol’ niteliğinde, idarenin haksız fiili sayılır. Bu ilke, Yargıtay İçtihadı Birleştirme kararlarına dayanır.

Hukuki El Atmada Görev: Tartışmalı

Görev konusundaki en çetrefilli alan hukuki el atmadır (imar planıyla taşınmazın kamusal kullanıma ayrılıp kamulaştırılmaması). Bu konuda içtihat zaman içinde değişmiştir:

• Önceleri (2013 sonrası) Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla hukuki el atma davalarının idari yargıda (tam yargı davası) görüleceği kabul edilmiştir.
• 6745 sayılı Kanun da imar kısıtlamasından doğan tazminat davalarını idari yargıya bırakmıştır.
• Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 07.10.2021 tarihli kararıyla hukuki el atma davalarının adli yargıda görülmesi gerektiğine hükmederek önemli bir içtihat değişikliğine gitmiştir; gerekçe, idare mahkemelerinin mülkiyetin devrini sağlayan tescil kararı verememesidir.

Bu nedenle hukuki el atmada görevli yargı kolu hâlâ tam olarak yerleşmemiştir ve yüksek mahkemeler arasında görüş farklılığı bulunmaktadır. Somut olayda doğru yargı kolunun belirlenmesi için güncel içtihatların ve uzman değerlendirmesinin önemi büyüktür.

Yetkili Mahkeme: Taşınmazın Bulunduğu Yer

Görevli mahkeme belirlendikten sonra yetki sorusu gelir. Kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma davaları taşınmazın aynına (mülkiyetine) ilişkin olduğundan, yetkili mahkeme kural olarak taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Bu, taşınmazın aynına ilişkin davalarda kesin yetki niteliğindedir; başka bir yer mahkemesinde dava açılamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kamulaştırma bedeli davası hangi mahkemede açılır?

Kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davası, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde (adli yargı) görülür. Maddi hataların düzeltilmesi davası da adli yargıdadır.

Kamulaştırmanın iptali davası hangi mahkemede açılır?

İdari yargıda açılır. Görevli mahkeme kural olarak idare mahkemesidir; ancak kamulaştırma kararı Cumhurbaşkanınca alınmışsa görevli mahkeme Danıştay’dır.

Fiili el atmada hangi yargı görevlidir?

Fiili el atmadan (idarenin taşınmaza fiilen el atması) kaynaklanan bedel, el atmanın önlenmesi ve ecrimisil davaları adli yargıda (asliye hukuk) görülür. Bu konuda tartışma yoktur.

Hukuki el atmada hangi mahkeme görevli?

Bu konu tartışmalıdır. Bir dönem idari yargı (tam yargı davası) görevli kabul edilmiş; ancak YHGK’nın 07.10.2021 kararıyla adli yargı lehine içtihat değişikliği olmuştur. Yüksek mahkemeler arasında görüş farkı sürmektedir.

Kamulaştırma davasında yetkili mahkeme neresidir?

Kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma davaları taşınmazın aynına ilişkin olduğundan, yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Bu kesin yetki niteliğindedir.

Davayı yanlış mahkemede açarsam ne olur?

Dava görev yönünden reddedilir; bu da zaman ve hak kaybına yol açabilir. Özellikle hukuki el atmada görev tartışmalı olduğundan, doğru yargı kolunun güncel içtihada göre belirlenmesi önemlidir.