Kamulaştırmasız El Atma Davalarında Zamanaşımı: Bedel, El Atmanın Önlenmesi ve Ecrimisil

Yirmi Yıllık Hak Düşürücü Süre Kalktı

Kamulaştırmasız el atma dosyalarında sürelerle ilgili en yaygın yanlış bilgi, yirmi yıllık hak düşürücü sürenin hâlâ yürürlükte olduğu sanısıdır.

2942 sayılı Kanun’un 38. maddesi şu hükmü içeriyordu: kamulaştırma yapılmış ancak işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırma hiç yapılmamış iken kamu hizmetine ayrılarak veya kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmaz malın malik, zilyed veya mirasçılarının bu taşınmaz mal ile ilgili her türlü dava hakkı yirmi yıl geçmekle düşer; bu süre taşınmaz mala el koyma tarihinden başlar.

Anayasa Mahkemesi, 10 Nisan 2003 tarihli E.2002/112, K.2003/33 sayılı kararıyla bu maddeyi iptal etmiştir.

Sonuç açıktır: fiili el atma nedeniyle açılacak davalar bakımından kanunda öngörülmüş yirmi yıllık bir hak düşürücü süre bulunmamaktadır.

Geçmişte Süreden Reddedilen Dosyalar

Kanun bir adım daha atmış ve iptal öncesinde süreden kapanmış dosyalara ikinci bir kapı açmıştır. Geçici 6. madde şunu düzenler: maddenin bedele ilişkin hükümleri, vuku bulduğu tarih itibarıyla madde kapsamında olan kamulaştırmasız el koymadan dolayı açtıkları tazminat davası süre bakımından dava hakkının düştüğü gerekçesiyle reddedilmiş olanlar hakkında da uygulanır.

Buna karşılık iki grup kapsam dışıdır: evvelce açtıkları davalar sonunda tazminat almaya hak kazanmış olanlar ve süre dışındaki sebeplerden dolayı davaları reddedilmiş olanlar.

Ancak gerek iç hukuka gerekse milletlerarası hukuka göre hak kazandıkları tazminat henüz ödenmemiş olanlara, idare tarafından nakdi ödeme yerine trampa, sınırlı ayni hak tanınması veya imar hakkı kullandırılması gibi diğer uzlaşma yolları teklif edilebilir.

Süreler Haritası

Kamulaştırma ve el atma dosyalarında birbirinden bağımsız işleyen çok sayıda süre vardır. Aşağıdaki tablo, hangi işlem için hangi sürenin geçerli olduğunu bir arada gösterir.

Geri Alma Hakkında Süreler

Kamulaştırmadan vazgeçme ve geri alma bakımından ayrı bir süre düzeni işler ve bunlar birbirine karışmamalıdır.

22. madde — idarenin vazgeçmesi. Kamulaştırmanın kesinleşmesinden sonra taşınmazın kamulaştırma amacına veya kamu yararına yönelik herhangi bir ihtiyaca tahsisi lüzumu kalmazsa durum malike duyurulur. Bu duyurma üzerine mal sahibi veya mirasçıları, kamulaştırma bedelini aldıkları günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte üç ay içinde ödeyerek taşınmazı geri alabilir. İade işleminin kamulaştırmanın ve bedelinin kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde gerçekleşmesi hâlinde bedelin faizi alınmaz. Madde hükümleri, kamulaştırmanın kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl geçmiş olması hâlinde uygulanmaz.

23. madde — malikin geri alma hakkı. Kamulaştırma bedelinin kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl içinde kamulaştırma ve devir amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapılmaz ya da taşınmaz kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilmeyerek olduğu gibi bırakılırsa, mal sahibi veya mirasçıları bedeli kanuni faiziyle ödeyerek taşınmazı geri alabilir. Doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmayan geri alma hakkı düşer.

Aynı madde bir kapanış hükmü de içerir: bu süreler geçtikten sonra kamulaştırılan taşınmazda hakları bulunduğu iddiasıyla eski malikleri veya mirasçıları tarafından idareden herhangi bir sebeple hak, bedel veya tazminat talebinde bulunulamaz ve dava açılamaz.

Hangi Talep Hangi Süreye Tabi?

Süre Yönetiminde Sık Yapılan Hatalar

1. Üç aylık dava süresini kaçırmak. Uzlaşmazlık tutanağı düzenlendiğinde süre işlemeye başlar; tutanağın tarihi dosyada takip edilmelidir.
2. Uzlaşma aşamasını atlamak. Geçici 6. madde kapsamındaki dosyalarda bu aşama dava şartıdır.
3. Ödeme bildirimini yapmamak. Ek 4. maddedeki otuz günlük süre kararın kesinleşmesiyle değil, hesap numarasının yazılı bildirimiyle başlar.
4. Beş yıllık imar süresini yanlış tarihten saymak. Ek 1. maddedeki süre, uygulama imar planının yürürlüğe girdiği tarihten işler; plan onay tarihi belgelenmelidir.
5. Geri alma hakkını bir yıl içinde kullanmamak. 23. madde bu hakkın doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmaması hâlinde düşeceğini açıkça belirtir.
6. Otuz günlük iptal davası süresini idarenin kararından saymak. 14. madde süreyi mahkemece yapılan tebligat veya ilan tarihinden başlatır.

Dava Sürecinin İç Takvimi

Bedel tespiti davası açıldıktan sonra da kanun adım adım süre bağlar. Bu iç takvim, dosyanın hangi aşamada olduğunu ve bir sonraki adımın ne zaman geleceğini gösterir.

• Duruşma günü: mahkeme, idarenin başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün sonrası için duruşma günü belirler.
• Savunma ve deliller: malik, konuya ve taşınmazın değerine ilişkin tüm savunma ve delillerini tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde yazılı olarak bildirmelidir.
• Keşif: taraflar bedelde anlaşamazsa hâkim en geç on gün içinde keşif günü tayin eder.
• Keşif sonrası duruşma: keşiften otuz gün sonrası için duruşma günü belirlenir.
• Bilirkişi raporu: kurul raporunu on beş gün içinde mahkemeye verir.
• Yeni bilirkişi kurulu: gerektiğinde on beş gün içinde sonuçlandırılmak üzere yeni bir kurul tayin edilebilir.
• Bedelin yatırılması: idareye on beş gün süre verilir; bu süre bir defaya mahsus uzatılabilir.
• Faiz eşiği: dava dört ay içinde sonuçlandırılamazsa tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz işletilir.

Uzlaşma Aşamasının Süreleri

Geçici 6. madde kapsamındaki dosyalarda dava öncesinde ayrı bir takvim işler ve toplamda bir yılı aşabilir.

Davet süresi. Kıymet takdirinden sonra uzlaşma komisyonu, idarenin daveti veya malikin müracaat tarihinden itibaren en geç altı ay içinde tebliğ edilen bir yazı ile talep sahibini görüşmeye çağırır.

Görüşme süresi. Uzlaşma görüşmeleri, hukuki veya fiili engel bulunmadığı takdirde davete icabet tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır ve uzlaşmaya varılıp varılmadığı tutanağa bağlanır.

Dava süresi. Uzlaşma sağlanamazsa uzlaşmazlık tutanağının tanzim edildiği tarihten itibaren üç ay içinde malik veya idare tarafından bedel tespiti davası açılabilir.

Bu üç sürenin toplamı, malikin müracaatından dava açılmasına kadar geçebilecek süreyi gösterir. Müracaat tarihinin belgelenmesi bu nedenle önemlidir: altı aylık davet süresi bu tarihten işler.

İdareler Arası Devirde Süreler

Taşınmazın maliki bir kamu tüzel kişisiyse 30. madde uygulanır ve kendi takvimi vardır: mal sahibi idare devire muvafakat etmez veya altmış gün içinde cevap vermezse anlaşmazlık doğar; anlaşmazlık Danıştay ilgili idari dairesince incelenerek iki ay içinde kesin karara bağlanır; bedelde anlaşılamazsa alıcı idare, devirde anlaşma tarihinden veya Danıştay kararının tebliği tarihinden itibaren otuz gün içinde mahkemeye başvurur.

Anayasa Mahkemesine Başvuruda Süre

Olağan kanun yolları tüketildikten sonra bireysel başvuru gündeme gelirse, orada da katı bir süre vardır. 6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir.

Aynı Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrası, kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının önceden tüketilmiş olmasını arar. Kamulaştırmada bu, 10. madde uyarınca bedele ilişkin istinaf ve gereken hâllerde temyiz yollarının kullanılmış olması demektir.

Süre Kaçırıldığında Ne Olur?

Sürelerin niteliği, kaçırılmasının sonucunu belirler ve bu ayrım dosyada baştan bilinmelidir.

• Dava açma süreleri (14. maddedeki otuz gün, geçici 6. maddedeki üç ay) kaçırıldığında o yol kapanır. Geçici 6. maddede uzlaşma süreci yeniden işletilebilir; ancak bu aylarca zaman kaybı demektir.
• Delil bildirme süresi (on gün) kaçırıldığında, basit yargılama usulünün sınırları nedeniyle sonradan tamamlama imkânı daralır.
• Geri alma hakkındaki bir yıllık süre kaçırıldığında hak düşer; 23. madde bunu açıkça belirtir.
• Artan kısmın kamulaştırılmasını isteme süresi (otuz gün) kaçırıldığında bu talep ileri sürülemez.
• Ödeme bildirimi yapılmadığında otuz günlük süre hiç işlemez; gecikme malikin aleyhine sonuç doğurur.

Sürelerin Kanuni Kaynağı: TMK m.683, m.995 ve TBK m.147

Bu dosyalarda süreler talebin hukuki niteliğine göre değişir. Mülkiyete dayanan talep ile kullanım karşılığı talebi aynı hükümlere tabi olmadığından, süreyi doğru bulmanın yolu önce hangi maddeye dayanıldığını belirlemektir.

Zamanaşımına uğramayan talep: TMK m.683. Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız el atmanın önlenmesini de dava edebilir. Mülkiyet hakkı süreye bağlı olmadığından, bu talep de zamanaşımına uğramaz.

Kullanım karşılığının dayanağı: TMK m.995. Ecrimisil talebinin kaynağı burasıdır: iyiniyetli olmayan zilyet, geri vermekle yükümlü olduğu şeyi haksız alıkoymuş olması yüzünden hak sahibine verdiği zararlar ve elde ettiği veya elde etmeyi ihmal eylediği ürünler karşılığında tazminat ödemek zorundadır. İdare, kamulaştırma yapmadan el attığında iyiniyetli zilyet sayılmadığından bu hüküm uygulanır.

Karşı kural: TMK m.993. Ayrımı tamamlayan hüküm şudur: iyiniyetle zilyedi bulunduğu şeyi, kendisine tanınan zilyetlik hakkına uygun olarak kullanan veya ondan yararlanan zilyet, o şeyi geri vermekle yükümlü olduğu kimseye karşı bu nedenle herhangi bir tazminat ödemek zorunda değildir. Bu nedenle ecrimisil dosyasında kötüniyetin ortaya konması gerekir; kamulaştırmasız el atmada idarenin kamulaştırma yapmadan kullandığı sabit olduğundan bu şart kural olarak gerçekleşmiş sayılır.

Beş yılın kaynağı: TBK m.147. Ecrimisilin dönemsel nitelikte bir kullanım karşılığı olması, ona kira benzeri bir rejim uygulanmasını gerektirir. Kanun, kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler bakımından beş yıllık zamanaşımı öngörür. Uygulamada ecrimisil talebinin geriye doğru beş yıl ile sınırlanmasının dayanağı budur.

Genel süre: TBK m.146. Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Kamulaştırmasız el atmadan doğan ve dönemsel nitelik taşımayan talepler ile idarenin ödemekle yükümlü olduğu bedel alacağı bakımından bu genel süre gündeme gelir.

Haksız fiile dayanan talepte: TBK m.72. Talep haksız fiil temeline oturtulursa süre kısalır: tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ayrıca tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Bu nedenle talebin hangi temele dayandırıldığı dilekçede bilinçli seçilmelidir.

Faizin işlemeye başlaması. Bedel alacağında faiz, idarenin temerrüdü ile işlemeye başlar. Mahkeme kararıyla hükmedilen tutarda ise ödeme 2942 s.K. Ek m.4 uyarınca hak sahibinin banka hesap numarasını bildirmesini müteakip otuz gün içinde yapılır; bu süre dolmadan başlatılan takip erken sayılır ve şikâyete konu olur.

Görev ve yetki: HMK m.2 ve m.12. Bedel, ecrimisil ve el atmanın önlenmesi talepleri, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin olduğundan asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yetki bakımından ise talep taşınmazın aynına ilişkinse taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir; bu yetki taraflarca değiştirilemez ve re’sen gözetilir.

Süre yönetiminde doğru kurgu. Özet şudur: el atmanın önlenmesi ve tapu iptali talepleri süreye bağlı değildir; ecrimisil geriye doğru beş yıl ile sınırlıdır ve her yıl için ayrı ayrı işler; bedel talebi genel hükümlere göre on yıl; haksız fiil temeline oturtulursa iki yıl / on yıl. Bu nedenle ecrimisil talebinin her yıl yenilenerek istenmesi ve dava tarihinin geciktirilmemesi, kayıp riskini ortadan kaldırır.

Talep türüne göre süre haritası

Süre Takibi İçin Pratik Öneriler

1. Tebliğ tarihlerini ayrı bir listede tutun. Kanundaki sürelerin çoğu tebliğ tarihinden işler.
2. Uzlaşma müracaat tarihini belgeleyin. Altı aylık davet süresi bu tarihten başlar.
3. Uzlaşmazlık tutanağının tarihini not edin. Üç aylık dava süresi buradan işler.
4. İmar planının yürürlük tarihini belgeyle sabitleyin. Ek 1. maddedeki beş yıl bu tarihten sayılır.
5. Hüküm kesinleştiğinde hesap bildirimini geciktirmeyin. Otuz günlük ödeme süresi ancak bu bildirimle başlar.
6. Kanun yolu aşamalarını kayıt altına alın. Bireysel başvuruya gidilecekse tüketilme tarihi belgelenmiş olmalıdır.