Boşanmada Arabuluculuk: Aile Uyuşmazlıklarında İhtiyari Yol

Aile uyuşmazlıklarında arabuluculuğun sınırını iki eşik belirler. 6325 m.1/2 önce kapsamı çizer — “tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri” uyuşmazlıklar — sonra mutlak bir yasak koyar: “aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.”

1) İki Eşik: m.1/2

Bu Kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümlenmesinde uygulanır. Şu kadar ki, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

Birinci eşik olumlu bir ölçüttür ve şu soruya dayanır: taraflar konu üzerinde serbestçe tasarruf edebiliyor mu?

İkinci eşik ise olumsuz bir kayıttır ve doğrudan aile uyuşmazlıklarını hedef alan bir sınır çizer.

Madde bunu “Şu kadar ki” ifadesiyle ayrı bir cümle hâlinde kaleme almıştır.

İkinci eşik için yeterli olan, şiddetin ispatı değil iddianın varlığıdır. Vekâletnamede arabuluculuk yetkisi için HMK m.74 incelememize bakabilirsiniz.

2) Birinci Eşik Nasıl Uygulanır?

Birinci satır, Kanunun kullandığı asıl ölçüttür.

İkinci satır ise aile hukukunda sıkça karşımıza çıkan bir sınırı gösterir.

Evlilik birliğini sona erdirme kararı, başkasına devredilemeyen ve taraf iradesine bağlı bir karardır.

Bu nitelikteki konular, arabuluculuk kapsamı bakımından farklı biçimde değerlendirilir.

Konu bazlı ayrım

Birinci satır, konudaki en yaygın yanılgıyı düzeltir.

Arabulucu önünde varılan bir anlaşma, evliliği sona erdirmez.

İkinci satır ise uyuşmazlığın malî yönlerinin ayrı ele alınabileceğini gösterir.

Üçüncü satırda ise hâkimin denetim yetkisi belirleyici olur.

3) İkinci Eşik: Aile İçi Şiddet

Birinci satır hükmün en dikkat çekici yanıdır.

Madde “aile içi şiddet iddiasını içeren” ifadesini kullanır.

Yani şiddetin varlığı tartışmalı olsa dahi, iddia engeli doğurur.

Dördüncü satır ise hükmün mutlak niteliğini gösterir.

Neden bu kadar kesin?

Çünkü arabuluculuk, tarafların eşit konumda müzakere etmesini varsayar.

Şiddet iddiasının bulunduğu bir ilişkide bu eşitlik sağlanamayabilir.

Kanun bu riski, elverişlilik aşamasında baştan ortadan kaldırmıştır.

Bu tercih, aynı zamanda arabuluculuğun iradilik ilkesini korur.

4) Elverişsizlik Tespit Edilirse: m.17

Birinci satır, elverişsizliğin süreç içinde de tespit edilebileceğini gösterir.

Bu nedenle elverişlilik değerlendirmesi yalnızca başlangıçta yapılmaz.

İkinci satır ise sürecin nasıl sonlandığının belgelenmesini sağlar.

Dördüncü satır ise imzadan kaçınma hâlinde sürecin tıkanmamasını güvence altına alır.

5) İcra Edilebilirlik Şerhi: m.18

(2) Taraflar arabuluculuk faaliyeti sonunda bir anlaşmaya varırlarsa, bu anlaşma belgesinin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini talep edebilirler. Dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmuşsa, … arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden talep edilebilir. Davanın görülmesi sırasında arabuluculuğa başvurulması durumunda ise … davanın görüldüğü mahkemeden talep edilebilir. Bu şerhi içeren anlaşma, ilam niteliğinde belge sayılır.

(3) İcra edilebilirlik şerhinin verilmesi, çekişmesiz yargı işidir ve buna ilişkin inceleme dosya üzerinden yapılır. Ancak arabuluculuğa elverişli olan aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda inceleme duruşmalı olarak yapılır. Bu incelemenin kapsamı anlaşmanın içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı hususlarıyla sınırlıdır.

Yedinci satır, aile hukukunu diğer alanlardan ayıran hükümdür.

Genel kural dosya üzerinden inceleme iken, ailede duruşma yapılır.

Sekizinci satır ise bu duruşmanın kapsamını daraltır.

Mahkeme, anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığına bakar.

6) Avukatlı Anlaşma Belgesi

Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.

İki yol aynı sonuca ulaşır ama farklı güzergâhlardan.

İkinci satırda mahkemeye başvurmaya gerek kalmaz.

Bunun şartı, belgenin taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından birlikte imzalanmasıdır.

Üç imzadan biri eksikse, bu hükümden yararlanılamaz.

Damga vergisi kaydı

Kanun, anlaşma belgesinin şerh verdirilmeden başka bir resmî işlemde kullanılması hâlini de düzenlemiştir.

Bu durumda damga vergisi maktu olarak alınır.

Hüküm, arabuluculuk sonucunda düzenlenen belgelerin kullanımını kolaylaştırır.

Bu ayrıntı, uygulamada sıkça gözden kaçar.

7) Maddelerin Kelime Kelime Okunması

Üçüncü ve dördüncü satır birlikte, bu yazının ana tezini oluşturur.

On birinci satır ise aile hukukunu diğer alanlardan ayıran tek cümledir.

On ikinci satır ise bu duruşmanın bir esas incelemesi olmadığını gösterir.

En çok atlanan üç ibare

Birincisi elverişlilik değerlendirmesini yanlış kurar.

İkincisi ise süreç planlamasında gecikmeye yol açar.

Üçüncüsü ise mahkemeden beklenmeyen bir denetim beklenmesine neden olur.

8) Üç Senaryo

Birinci satır süreci baştan kapatır.

İkinci ve üçüncü satır ise anlaşma sonrasına ilişkin iki ayrı yoldur.

Üçüncü satır, mahkeme aşamasını tamamen ortadan kaldırır.

Dördüncü ihtimal: süreç içinde şiddet iddiası ortaya çıkarsa

Elverişlilik yalnızca başlangıçta değerlendirilen bir husus değildir.

Kanun, elverişsizliğin tespit edilmesini faaliyetin sona erme sebebi saymıştır.

Bu nedenle süreç içinde ortaya çıkan bir iddia da aynı sonucu doğurur.

Bu hâl, tutanakla belgelendirilir.

9) Mevzuat Haritası

İlk beş satır tek bir Kanunda toplanmıştır.

Altıncı satır ise vekille yürütülen süreçlerde ön koşuldur; vekil açıkça yetkilendirilmemişse alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına başvuramaz.

⚠️ Uyarı: Aile hukukunda dava şartı arabuluculuk öngörülmesine ilişkin düzenleme çalışmaları zaman zaman gündeme gelmektedir. Bu yazı yürürlükteki 6325 sayılı Kanun hükümlerini ele almakta olup ücret tarifesi veya süre eşikleri içermez; güncel durum için mevzuatın son hâli esas alınmalıdır.

Sayıların tamamı bir arada

İlk üç satırın ikişerli yapısı, Kanunun sistematiğini özetler.

Tek cümlelik özet

Önce elverişlilik, sonra anlaşma, en sonunda ilam niteliği.

10) Gizlilik ve Delil Yasağı

Bu hükümler, arabuluculukta açık konuşmayı mümkün kılar.

Üçüncü satırdaki “sadece” kaydı önemlidir; başka amaçla var olan belgeler bu korumadan yararlanmaz.

Kanun ayrıca, hukuk davası ve tahkimde ileri sürülebilen delillerin sırf arabuluculukta sunulmaları sebebiyle kabul edilemez hâle gelmeyeceğini belirtir.

Dördüncü satır ise korumanın hangi süreçlerde geçerli olduğunu gösterir.

Aile dosyalarında niçin önemli?

Çünkü aile uyuşmazlıklarında taraflar çoğu zaman çekinerek müzakere eder.

Söylenenlerin davada kullanılabileceği endişesi, müzakereyi bloke eder.

Kanun bu endişeyi, delil yasağıyla karşılamıştır.

Ancak koruma, arabuluculuk dışında zaten var olan delilleri kapsamaz.

11) Anlaşma Belgesinin Yolculuğu

İki numaralı aşama tek başına icra edilebilir bir belge değildir.

Üçüncü aşamaya geçildiğinde belge ilam niteliği kazanır.

3a ve 3b alternatif yollardır; ikisi birden gerekmez.

Aile hukukunda 3a yolu seçilirse, inceleme duruşmalı yapılır.

Hangi yol tercih edilmeli?

Birinci satırda mahkeme aşaması atlanabilir.

İkinci satırda ise üç imza şartı sağlanamadığından şerh yoluna gidilir.

Bu tercih, sürecin ne kadar süreceğini doğrudan etkiler.

12) İki İlke

İki ilke, elverişlilik kurallarıyla doğrudan bağlantılıdır.

Aile içi şiddet iddiasının engel sayılması, ikinci ilkenin korunmasına hizmet eder.

Birinci ilke ise tarafların süreçten her aşamada çekilebilmesini ifade eder.

Bu ilkeler, arabuluculuğun mahkeme yargılamasından farkını kurar.

13) Özet Tablo

Dört hayır ve üç evet; hayırlar sınırları, evetler imkânları gösterir.

Dördüncü satır ise mahkemeden ne beklenmeyeceğini netleştirir.

14) Kapanış

İkinci satır bu yazının ana tezidir ve doğrudan m.1/2‘den doğar.

Beşinci satır ise en pratik zaman kazancını sağlar.

Tek cümlelik özet

Kanun aile uyuşmazlığına kapıyı aralamış, ancak şiddet iddiasında tamamen kapatmıştır.

15) Neden Aile Hukukunda Duruşma?

Üçüncü satır, Kanunun getirdiği tek istisnadır.

Aile uyuşmazlıklarında taraf iradesinin serbestçe oluşup oluşmadığı daha hassas bir meseledir.

Duruşma, hâkimin tarafları görmesini sağlar.

Ancak inceleme yine de maddedeki iki hususla sınırlıdır.

İki husus nedir?

Birinci husus, m.1/2’deki iki eşiği yeniden gündeme getirir.

İkinci husus ise anlaşmanın icraya konu olabilecek nitelikte olup olmadığına bakar.

Mahkeme, anlaşmanın âdil olup olmadığını bu aşamada incelemez.

Madde bunu “hususlarıyla sınırlıdır” ifadesiyle açıkça belirtmiştir.

16) Kanunun Kurduğu Denge

Beş satır, Kanunun aile uyuşmazlıklarına bakışını özetler.

İkinci satır bir kapı kapatır, diğer dördü imkân tanır.

Dördüncü ve beşinci satır ise anlaşmanın uygulanabilirliğini sağlar.

Anlaşma uygulanabilir olmasaydı, süreç bir iyi niyet görüşmesinden ibaret kalırdı.

17) Süreç Akışı

Birinci adım atlanırsa, sonraki adımların tamamı tartışmalı hâle gelir.

Üçüncü adım, anlaşma sağlanamasa dahi yapılır.

Beşinci adımda iki alternatif yol bulunur.

Aile hukukunda m.18/2 yolu seçilirse, inceleme duruşmalı olur.

18) Elverişlilik Kontrol Soruları

İlk iki soru olumlu cevap gerektirir.

Üçüncü soru ise olumsuz cevap gerektirir.

Üç sorunun tamamı bu yönde cevaplanmadıkça süreç yürütülemez.

Bu üç soru, m.1/2’nin doğrudan uygulama biçimidir.

Soruları kim sorar?

Elverişlilik değerlendirmesi öncelikle arabulucunun görevidir.

Kanun, elverişsizliğin tespit edilmesini faaliyetin sona erme sebebi saymıştır.

Tarafların ve vekillerinin de bu değerlendirmeyi yapması beklenir.

Şerh aşamasında ise aynı husus mahkemece incelenir.

Yani elverişlilik, süreç boyunca üç farklı noktada gündeme gelir.

Üç nokta da aynı ölçüte dayanır.

Bu tekrarlı denetim, elverişsiz bir anlaşmanın icra edilebilir hâle gelmesini önler.

Üçüncü satır ise sürecin son denetimidir.

Bu nedenle baştan doğru yapılan bir değerlendirme, sonraki iki aşamayı da sorunsuz kılar.

Özetle: 6325 sayılı Kanun aile uyuşmazlıklarını topyekûn dışlamamıştır.

Dışladığı iki şey vardır: taraf tasarrufuna tabi olmayan konular ve aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar.

Bunların dışında kalan konularda süreç yürütülebilir.

Anlaşma sağlanırsa Kanun, belgeye ilam niteliği kazandıracak iki yol sunar.

Aile hukukunda bu yollardan biri duruşmalı incelemeye tabidir.

Kanunun tercihi neden böyle?

Aile uyuşmazlıkları, ticari uyuşmazlıklardan farklı bir güç dengesi barındırabilir.

Kanun bu farkı iki noktada dikkate almıştır.

Birincisi elverişlilik aşamasında: şiddet iddiası kaydı.

İkincisi şerh aşamasında: duruşmalı inceleme.

Her iki nokta da sürecin başında ve sonunda bir denetim kurar.

İki denetim arasında kalan müzakere aşaması ise tarafların iradesine bırakılmıştır.

Bu yapı, arabuluculuğun esnekliğini korurken sonucu da denetime tabi tutar.

Denetimler giriş ve çıkış noktalarındadır; ortada değildir.

Bu da arabuluculuğun mahkeme yargılamasından farkını korur.

Uygulamada en sık yapılan hata, bu iki denetimin atlanmasıdır.

Elverişlilik atlandığında, sonunda şerh verilmeyebilir.

Duruşmalı inceleme beklenmediğinde ise süreç planlaması şaşar.

Her ikisi de baştan bilinirse, süreç öngörülebilir ilerler.

Kanun metni bu iki noktayı açıkça yazmıştır.

Son bir hatırlatma

İlk iki satır istikrarlıdır ve sık değişmez.

Üçüncü satır ise her yıl güncellenir.

Bu ayrım, hangi bilgiyi nereden teyit edeceğinizi gösterir.

Elverişlilik ve inceleme usulü için Kanun metnine bakılır.

Ücret ve tarife için ise güncel düzenlemeler takip edilir.

Bu yazı birinci gruba, yani Kanun düzeyindeki kalıcı kurallara odaklanmıştır.

Bu nedenle buradaki bilgiler, tarife değişikliklerinden etkilenmez.

Değişebilecek tek husus, aile hukukunda dava şartı arabuluculuk öngörülüp öngörülmeyeceğidir.

Böyle bir düzenleme gelirse, zorunluluk boyutu değişir.

Ancak elverişlilik ölçütleri ve şerh usulü yine aynı maddelerde kalacaktır.

Yani bu yazının çekirdeği, olası bir reformdan sonra da geçerliliğini korur.

Çünkü zorunluluk ile elverişlilik farklı meselelerdir.

Zorunluluk, arabulucuya gitme yükümlülüğünü ifade eder.

Elverişlilik ise konunun arabuluculukla çözülebilir olup olmadığıdır.

Bir uyuşmazlık zorunlu kapsama alınsa dahi, elverişli değilse süreç yürütülemez.

Bu ayrım, aile hukukundaki tartışmanın merkezindedir.

Zorunluluk getirilse bile, şiddet iddiası kaydı yerinde kaldıkça sonuç değişmez.

Aynı şekilde taraf tasarrufuna tabi olmayan konular da dışarıda kalır.

Bu nedenle elverişlilik, her hâlde ilk sorudur.

Bu soru doğru cevaplandığında, kalan adımlar teknik bir mesele hâline gelir.

Yanlış cevaplandığında ise sürecin tamamı boşa gidebilir.

Kanun bu nedenle ölçütleri ilk maddesinde düzenlemiştir.

Amaç ve kapsam başlıklı maddede yer alması da bu önceliği gösterir.

Elverişlilik, Kanunun tamamına yön veren bir çerçeve kuraldır.

19) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Boşanma arabulucuyla biter sanmak. Elverişli değildir.
• Her aile konusunu kapsam dışı sanmak. Malî sonuçlar ayrıdır.
• Şiddet iddiasını önemsememek. Mutlak engeldir.
• İspat aramak. İddia yeterlidir.
• Şerhi gereksiz sanmak. İlam niteliği verir.
• Dosya üzerinden sanmak. Ailede duruşmalıdır.
• İnceleme kapsamını geniş sanmak. Sınırlıdır.
• Avukatlı anlaşmayı atlamak. Ayrı hüküm vardır.

20) Kontrol Listesi

• Uyuşmazlığın konusunu belirleyin.
• Tasarruf yetkisini değerlendirin.
• Şiddet iddiasını sorgulayın.
• Elverişliliği tespit edin.
• Anlaşma belgesini düzenletin.
• Şerh yolunu seçin.
• Görevli mahkemeyi belirleyin.
• Duruşmayı bekleyin.

İlgili incelemelerimiz: boşanma davasında arabuluculuk zorunlu mu, aile arabuluculuğu ve yargı reformu ve boşanma davasında vekâletname ve özel yetki (HMK m.74).

Sıkça Sorulan Sorular

Aile uyuşmazlıklarında arabuluculuk mümkün mü?

6325 sayılı Kanun m.1/2 uyarınca arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır; aile hukukunda bu ölçüt konu bazında değerlendirilir.

Boşanmanın kendisi arabuluculuğa elverişli mi?

Boşanma kararı kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak olarak değerlendirildiğinden, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu sayılmamaktadır.

O hâlde ne konuşulabilir?

Uyuşmazlığın taraf tasarrufuna tabi olan malî yönleri bakımından değerlendirme yapılır.

Aile içi şiddet iddiası varsa ne olur?

Madde açıktır: aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

Şiddetin ispatı gerekir mi?

Madde iddianın varlığını esas almıştır.

Bu kural sadece boşanma için mi geçerli?

Hüküm, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıkların tamamı bakımından düzenlenmiştir.

Bu engel aşılabilir mi?

Madde bir istisna öngörmemiştir.

Elverişsizlik süreç içinde anlaşılırsa ne olur?

Kanun, uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmadığının tespit edilmesini arabuluculuk faaliyetinin sona erme sebepleri arasında saymıştır.

Anlaşma sağlanırsa belge düzenlenir mi?

Arabuluculuk faaliyeti sonunda tarafların anlaştıkları, anlaşamadıkları veya faaliyetin nasıl sonuçlandığı bir tutanakla belgelendirilir.

Anlaşma belgesi doğrudan icra edilebilir mi?

Taraflar, anlaşma belgesinin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini talep edebilirler.

Şerhi nereden alırım?

Dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmuşsa arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden; dava sırasında başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden.

Şerhli anlaşmanın niteliği nedir?

Bu şerhi içeren anlaşma, ilam niteliğinde belge sayılır.

Şerh verilmesi hangi yargı işidir?

İcra edilebilirlik şerhinin verilmesi çekişmesiz yargı işidir.

İnceleme nasıl yapılır?

Kural olarak dosya üzerinden yapılır.

Aile hukukunda inceleme nasıl yapılır?

Arabuluculuğa elverişli olan aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda inceleme duruşmalı olarak yapılır.

Neden duruşmalı?

Kanun aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıkları bu yönden diğerlerinden ayırmıştır.

İncelemenin kapsamı nedir?

Bu incelemenin kapsamı, anlaşmanın içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı hususlarıyla sınırlıdır.

Mahkeme anlaşmanın esasını inceler mi?

Madde inceleme kapsamını iki hususla sınırlamıştır.

Avukatlı anlaşmada şerh gerekir mi?

Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.

Bu hüküm ne zaman eklendi?

Kanuna sonradan eklenmiş bir fıkradır.

Anlaşma belgesi başka işlemlerde kullanılabilir mi?

Taraflar anlaşma belgesini icra edilebilirlik şerhi verdirmeden başka bir resmî işlemde kullanmak isterlerse damga vergisi maktu olarak alınır.

Arabuluculukta söylenenler davada kullanılabilir mi?

Kanun, arabuluculuk faaliyeti sırasında ileri sürülen öneriler ve kabuller ile sadece bu faaliyet için hazırlanan belgelerin delil olarak kullanılmasını sınırlandırmıştır.

Bu gizlilik kuralı nerede uygulanır?

Kanun bu hükümlerin hukuk davası ve tahkimde uygulanacağını belirtmiştir.

Arabulucu taraf tutabilir mi?

Kanun arabuluculukta iradi olma ve eşit muamele ilkelerini düzenlemiştir.

Yabancılık unsuru varsa uygulanır mı?

Madde, yabancılık unsuru taşıyanların da kapsamda olduğunu belirtmiştir.

Velayet konusu arabuluculuğa elverişli mi?

Taraf tasarrufuna tabi olup olmadığı ölçütü çerçevesinde değerlendirilir.

Nafaka arabuluculuğa elverişli mi?

Konunun taraf tasarrufuna tabi olup olmadığı somut talebe göre değerlendirilir.

Vekâletnamede arabuluculuk yetkisi gerekir mi?

HMK m.74 uyarınca vekil, açıkça yetki verilmemişse alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına başvuramaz.

Arabuluculuk zorunlu mu?

Dava şartı arabuluculuk, Kanunda sayılan uyuşmazlık türleri bakımından öngörülmüştür.

En kritik nokta nedir?

Önce elverişlilik: taraf tasarrufu ölçütü ve aile içi şiddet iddiası kaydı; sonra anlaşma hâlinde aile hukukunda duruşmalı şerh incelemesi.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.