Boşanma Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu? Hangi Konularda Mümkündür? (6325 Sayılı Kanun, TMK 166/3 ve 184/5)

Son yıllarda pek çok hukuki uyuşmazlıkta arabuluculuk gündeme geldiği için, boşanmak isteyenler de “önce arabulucuya gitmek zorunda mıyım?” diye sorar. Boşanma söz konusu olduğunda bu sorunun cevabı, uyuşmazlığın hangi konuya ilişkin olduğuna göre değişir.

Kanun ne diyor?

Arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıkları için öngörülmüş bir yöntemdir. Boşanmanın kendisi, velayet ve 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri gibi kişi hâline ve kamu düzenine ilişkin konular ise tarafların serbestçe tasarruf edebileceği konular sayılmaz. Bu nedenle boşanma, velayet ve koruma tedbiri talepleri arabuluculuğa elverişli değildir; bu konular yalnızca aile mahkemesinde görülür.

Uygulamada durum

Buna karşılık boşanmanın parasal sonuçları farklı değerlendirilir. Mal rejiminin tasfiyesi (katılma alacağı, değer artış payı), maddi-manevi tazminat ve benzeri alacak uyuşmazlıkları, tarafların üzerinde tasarruf edebileceği konulardır. Bu tür uyuşmazlıklarda taraflar isterlerse ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir; anlaşmaya varılırsa düzenlenen belge, taraflar ve avukatları ile arabulucu birlikte imzalamışsa ya da mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınmışsa ilam (mahkeme kararı) niteliği kazanır (6325 m.18/2-4).

Bu durumu, anlaşmalı boşanmayla karıştırmamak gerekir. Anlaşmalı boşanmada da taraflar her konuda uzlaşır; ancak boşanmaya yine hâkim karar verir ve protokolü onaylar. Arabuluculuk ise boşanmanın kendisini sona erdiren bir yol değil, yalnızca parasal sonuçlarda uzlaşmayı kolaylaştıran bir yöntemdir.

Pratik sonuç

Boşanmak için arabulucuya gitme zorunluluğunuz yoktur; boşanma, velayet ve koruma tedbiri davaları doğrudan aile mahkemesinde açılır. Buna karşılık mal paylaşımı veya tazminat gibi parasal konularda, dava açmadan ya da dava sürerken arabuluculuk yoluyla anlaşmak zaman ve maliyet açısından yararlı olabilir. Hangi taleplerinizin arabuluculuğa elverişli olduğunu ve anlaşma tutanağının sonuçlarını bir avukatla değerlendirmeniz yerinde olur.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Mevzuat Haritası: 6325 Sayılı Kanun ve TMK’nın İlgili Hükümleri

Aile uyuşmazlıklarında arabuluculuğun sınırını 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu çizer; boşanma sonucunun nasıl doğacağını ise Türk Medeni Kanunu belirler. Aşağıdaki tablo iki kanunun ilgili hükümlerini bir arada gösterir.

Tablonun son iki satırı arabuluculuğun boşanmadaki yerini belirler: uzlaşma malî sonuçlarda yol açar, ancak boşanma sonucunu ve çocuğa ilişkin düzenlemeleri yalnız hâkim kurar. Anlaşmalı boşanmanın şartları için anlaşmalı boşanmada mal paylaşımı ve feragat rehberimize bakabilirsiniz.

Hangi Konu Arabuluculuğa Elverişli, Hangisi Değil?

Arabuluculuğun sınırı tek bir ölçüte dayanır: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği konular arabuluculuğa elverişlidir. Kişisel statüyü, kamu düzenini veya çocuğun korunmasını ilgilendiren başlıklar bu kapsamın dışındadır.

Tablonun ortaya koyduğu ayrım şudur: arabuluculuk “boşanılıp boşanılmayacağını” değil, “boşanmanın sonuçlarını” konuşmaya yarar. Bu nedenle uygulamada en verimli kullanım, malî başlıklarda uzlaşıp çıkan metni anlaşmalı boşanma protokolüne dönüştürmektir. Velayet ve kişisel ilişki başlıkları ise protokole yazılsa dahi hâkimin denetimine tabidir ve çocuğun yararına uygun görülmezse değiştirilir.

Zorunlu mu, İhtiyari mi? Karşılaştırma

Bazı hukuk alanlarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır; boşanma davaları bakımından böyle bir zorunluluk bulunmamaktadır. Aşağıdaki tablo bu ayrımı netleştirir.

Bu tablo pratikte şu yanılgıyı önler: iş veya ticari dosyalarda alışılan “önce arabulucuya git” refleksi, boşanma dosyalarına uygulanmaz. Arabulucuya başvurulmadan doğrudan aile mahkemesinde dava açılabilir ve dosya bu sebeple usulden reddedilmez. Aile arabuluculuğunun dava şartı hâline getirilmesi zaman zaman gündeme gelmekle birlikte, bu yönde yürürlükte bir düzenleme bulunmamaktadır; 31.07.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı Kanun (12. Yargı Paketi) da 6325 sayılı Kanunda aile uyuşmazlıklarına ilişkin bir dava şartı getirmemiştir (ayrıntı: 7589 sayılı Kanunun aile davalarına etkisi).

Anlaşma Metni Nasıl Bağlayıcı Hâle Gelir?

Arabuluculuk sonunda imzalanan belge, boşanma sonucunu kendiliğinden doğurmaz. İlam niteliği kazanması için ya taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzalaması ya da mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir (6325 m.18/2-4). Boşanmaya ilişkin sonuç için izlenecek yol aşağıdadır.

Beşinci satır en sık yapılan hatayı düzeltir: arabuluculuk tutanağının imzalanması boşanmayı gerçekleştirmez. Boşanma kararını yalnızca mahkeme verir; arabuluculuk metni ise anlaşmalı boşanma protokolüne dönüştürülerek hâkimin önüne gelir. Hâkim, protokolü özellikle çocuklara ilişkin düzenlemeler yönünden inceler ve gerekirse değiştirilmesini ister. Anlaşmalı boşanmanın şartları için anlaşmalı boşanma şartları ve süreci, protokolün kurulumu için anlaşmalı boşanmada mal paylaşımı ve feragat rehberlerimize bakabilirsiniz.

Aile Uyuşmazlığında Arabuluculuk Süreci Adım Adım

1. Elverişliliği kontrol edin. Konu malî bir sonuç mu (mal rejimi, ziynet, tazminat, yoksulluk nafakası), yoksa boşanma, velayet, kişisel ilişki veya soybağı gibi kişi hâline ilişkin bir konu mu? Dosyada aile içi şiddet iddiası varsa arabuluculuk yolu kapalıdır (6325 m.1/2).
2. Karşı tarafa teklif edin. Teklife otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse reddedilmiş sayılır (6325 m.13). Dava sürerken de hâkim tarafları arabuluculuğa teşvik edebilir (HMK m.140/2).
3. Arabulucuyu birlikte seçin. İhtiyari arabuluculukta arabulucuyu taraflar seçer (6325 m.14); ücret, aksi kararlaştırılmadıkça eşit paylaşılır (m.7).
4. Malvarlığını belgeleyin. Görüşmelerde söylenenler ve sunulan belgeler sonradan davada delil olarak kullanılamaz (m.5); bu nedenle tapu, araç, banka ve şirket kayıtları bağımsız olarak da elde tutulmalıdır.
5. Anlaşma belgesini avukatlarla birlikte imzalayın. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı belge şerhsiz ilam niteliğindedir (m.18/4); aksi hâlde şerh alınır ve aile hukukunda inceleme duruşmalı yapılır (m.18/3).
6. Boşanma için protokole dönüştürün. Malî sonuçlara ilişkin uzlaşma, anlaşmalı boşanma protokolüne aktarılır; hâkim tarafları bizzat dinler ve düzenlemeyi uygun bulursa hükme geçirir (TMK m.166/3, 184/5).
7. Anlaşma olmazsa son tutanakla devam edin. Süreç tutanakla sona erer ve dava yolu açıktır (m.17); arabuluculukta yapılan kabuller davada aleyhinize kullanılamaz (m.5).

Dava Sürerken Arabuluculuk, Erteleme ve Süreler

Arabuluculuk yalnız dava açılmadan önce değil, boşanma veya mal rejimi davası sürerken de denenebilir (6325 m.13/1). Hâkim de ön inceleme aşamasında tarafları arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.140/2). Dava sırasında arabuluculuğa gidilmesinin usule ve sürelere etkisi kanunda ayrıca düzenlenmiştir:

Evliliğin boşanma sebebiyle çözülmesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.178); mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar ise bu kapsamda değildir ve Yargıtay uygulamasında genel on yıllık süreye tabidir (ayrıntı: mal paylaşımı davasında zamanaşımı). Arabuluculuk süresi bu sürelerin hesabında dikkate alınmasa da, süre sonuna yakın başlatılan bir arabuluculukta başlangıç ve bitiş tarihlerini gösteren tutanakların saklanması gerekir.

Yargıtay Kararları ve Bakanlık Görüşü: Uzlaşmanın Hükme ve İcraya Dönüşmesi

Arabuluculukta varılan malî uzlaşma çoğu zaman anlaşmalı boşanma protokolüne dönüşür. Bu aşamada Yargıtayın protokollere ilişkin ölçütleri belirleyicidir. Künyeler karar metinlerinden, yayımlanmış özetlerden ve Bakanlık yazısının kendisinden teyit edilmiştir.

Bu kararlardan çıkan ders şudur: arabuluculukta malları tek tek sayan, hangi taleplerden açıkça vazgeçildiğini yazan bir metin hazırlanmalı ve bu metin protokol ile hükme eksiksiz aktarılmalıdır. Çocuğa ilişkin nafaka ve velayet düzenlemeleri ise her durumda hâkimin denetimindedir.

Örnek Olaylar

Olay 1 — Doğrudan dava: A, eşinden boşanmak için önce arabulucuya gitmesi gerektiğini düşünür. Aile uyuşmazlıkları 6325 sayılı Kanunda dava şartı arabuluculuk kapsamında sayılmadığından A doğrudan aile mahkemesinde dava açabilir; dava bu nedenle usulden reddedilmez.

Olay 2 — Malî konularda avukatlı anlaşma: B ve C, mal rejiminin tasfiyesi ve ziynetler konusunda arabulucu huzurunda anlaşır; belgeyi kendileri, avukatları ve arabulucu birlikte imzalar. Belge şerhsiz ilam niteliğindedir (6325 m.18/4) ve üzerinde anlaşılan hususlarda sonradan dava açılamaz (m.18/5). Boşanma için ise anlaşmalı boşanma davası açılır ve hâkim protokolü onaylar (protokol taslağı için anlaşmalı boşanma protokolü örneği).

Olay 3 — Şiddet iddiası: D, eşinin kendisine şiddet uyguladığını ileri sürerek 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı almıştır. Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlık arabuluculuğa elverişli olmadığından (6325 m.1/2) malî sonuçlar da dahil olmak üzere bu dosyada arabuluculuk yoluna gidilemez.

Olay 4 — Paylı taşınmazın ortaklığının giderilmesi: Boşanmadan sonra E ve F, birlikte paylı mülkiyetle aldıkları evin satışını ister. Ortaklığın giderilmesi davası açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (6325 m.18/B). Buna karşılık katılma alacağı gibi mal rejimi tasfiyesi talepleri için böyle bir zorunluluk yoktur.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanma davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır. Boşanmanın kendisi (evliliğin sona ermesi, velayet) kişiye sıkı bağlı ve kamu düzenine ilişkin olduğundan arabuluculuğa elverişli değildir; aile uyuşmazlıkları 6325 sayılı Kanunda dava şartı arabuluculuk kapsamında da sayılmamıştır. Boşanma davası doğrudan aile mahkemesinde açılır.

Hangi aile hukuku konularında arabuluculuk mümkündür?

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği mal rejimi, alacak ve bazı nafaka uyuşmazlıkları gibi konularda arabuluculuk yoluna başvurulabilir.

Boşanma protokolü arabuluculukla yapılabilir mi?

Boşanmaya karar verme yetkisi yalnızca mahkemededir. Ancak tarafların maddi sonuçlarda uzlaşması müzakere veya arabuluculukla kolaylaştırılabilir; karar yine hâkim tarafından verilir.

Aile içi şiddet iddiası varsa arabuluculuğa gidilebilir mi?

Hayır. 6325 sayılı Kanun m.1/2’ye göre aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir; bu dosyalarda malî konular için de arabuluculuk yoluna gidilemez.

Arabuluculuk anlaşması mahkeme kararı yerine geçer mi?

Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ilam niteliğindedir (6325 m.18/4). Avukatlı imza yoksa icra edilebilirlik şerhi alınmalıdır; aile hukukunda şerh incelemesi duruşmalı yapılır (m.18/3). Ancak boşanma sonucunu yalnız hâkim kararı doğurur.

Arabuluculukta söylediklerim davada aleyhime kullanılır mı?

Hayır. Arabuluculukta ileri sürülen öneriler, kabuller ve süreç için hazırlanan belgeler sonradan açılan davada delil olarak kullanılamaz (6325 m.5); arabulucu da gizlilik yükümlülüğü altındadır (m.4).

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Ücret ve masraflar, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanır (6325 m.7). Anlaşma belgesinde farklı bir paylaşım yazılabilir.

Dava sürerken arabulucuya gidersek dava ne olur?

Taraflar dava açıldıktan sonra arabulucuya gideceklerini birlikte beyan ederse mahkeme yargılamayı en fazla üç ay erteler; ortak talep üzerine bu süre en fazla üç ay daha uzatılabilir (6325 m.15/5). Anlaşma olmazsa yargılama kaldığı yerden devam eder.

Velayet ve kişisel ilişkiyi arabulucuda kararlaştırabilir miyiz?

Velayet arabuluculuğa elverişli değildir. Taraflar kişisel ilişki takvimi gibi konularda fiilen uzlaşabilir; ancak bu uzlaşma ancak mahkemeye sunulup hâkim çocuğun üstün yararına uygun bulursa hükme geçer (TMK m.166/3).

Boşanmadan sonra ortak evin satışı için arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Eşlerin paylı mülkiyetindeki taşınmazın ortaklığının giderilmesi istenecekse evet; bu uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurmak 01.09.2023’ten beri dava şartıdır (6325 m.18/B). Mal rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı için böyle bir zorunluluk yoktur.