Boşanma Davasında Yemin Delili Kullanılabilir mi?

Boşanma sebeplerinin ispatı için karşı tarafa yemin teklif edilemez. Bunun sebebi Kanunun açık bir yasağıdır: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar yemine konu olamaz. Boşanma sebepleri de bu nitelikte olduğundan, yemin bu alanda kapalıdır.

1) Yasağın Kaynağı: m.226

Aşağıdaki hususlar yemine konu olamaz:

a) Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar.

b) Bir işlemin geçerliliği için, kanunen iki tarafın irade açıklamalarının yeterli görülmediği hâller.

c) Yemin edecek kimsenin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturması ile karşı karşıya bırakacak vakıalar.

Boşanma davasında belirleyici olan (a) bendidir.

Boşanma sebepleri taraf iradesiyle var edilip ortadan kaldırılabilecek vakıalar değildir; hâkim bunları resen araştırır.

Bu nedenle “eşim yemin etsin, ben de kabul edeyim” biçiminde kurulan bir ispat yolu işlemez. Delillerin nasıl toplandığı için tahkikat aşaması incelememize bakabilirsiniz.

2) Yeminin Konusu: m.225

Yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır. Bir kimsenin bir hususu bilmesi onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.

Maddedeki üç unsur birlikte aranır; bunlardan biri eksikse yemin teklif edilemez.

Birinci unsur, ispatı sonucu değiştirmeyecek vakıalar için yemin yolunu kapatır.

İkinci unsur ise ikrar edilmiş veya tartışmasız hâle gelmiş vakıaları kapsam dışında bırakır.

“Kendisinden kaynaklanan” ne demek?

İkinci satır maddenin ikinci cümlesinden gelir ve kapsamı belirgin biçimde genişletir.

Bir kişi olayı kendisi yapmamış olsa dahi, bilip bilmediği yemin konusu yapılabilir.

Bu genişletme olmasaydı, yemin delili çok daha dar bir alanda kalırdı.

3) Üç Yasağın Ayrıntısı

Birinci satır, boşanma davası bakımından belirleyici olan bentdir.

Üçüncü satır ise iki ayrı koruma içerir: kişilik değerleri ve kendini suçlamama.

Bir vakıanın ispatı yemin edecek kişiyi ceza soruşturması ya da kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakacaksa, yemin teklif edilemez.

Boşanma sebepleri neden (a) bendindedir?

Yukarıdaki üç satır birlikte, m.226/a’nın neden devreye girdiğini gösterir.

Karşı tarafın yemin etmesi, boşanma sebebinin gerçekleştiğini ya da gerçekleşmediğini kesinleştiremez.

Ayrıca boşanma sebeplerine ilişkin vakıaların çoğu, aynı zamanda (c) bendi bakımından da tartışma doğurabilir.

4) Yemin Teklifi: m.227

Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş olan taraf dahi yemin teklif edebilir.

Yemin teklif olunan kimse, yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.

Birinci satırdaki “dahi” ibaresi önemlidir: yemin, delilsiz kalanın son çaresi değildir.

İkinci ve üçüncü satır ise teklifin riskini ortaya koyar.

Karşı taraf hazır olduğunu bildirdiği anda geri dönüş kapanır; teklif eden artık elindeki diğer delillere dayanamaz.

Bu nedenle yemin teklifi, hafife alınabilecek sıradan bir usul işlemi değildir.

Teklif öncesi hesap

Dördüncü satır en çok atlanan ihtimaldir: teklif edilen kişi yemini size iade edebilir.

Bu durumda yemin etme yükü tarafınıza geçer.

Dolayısıyla teklif yapılmadan önce, iade ihtimalinin sonuçları da hesaplanmalıdır.

5) Yemin Davetiyesi: m.228

Yemin teklif edilen kimse, duruşmada bizzat hazır bulunmadığı takdirde, kendisine yemin için bir davetiye çıkarılır.

Yemin davetiyesine, yemine konu hususlar hakkında sorulacak sorular ile geçerli bir özrü olmaksızın yemin için tayin olunan gün ve saatte mahkemeye bizzat gelmediği veya gelip de yemini iade etmediği yahut yemini eda etmekten kaçındığı takdirde, yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılacağı yazılır.

İkinci satır dikkat çekicidir: sorular önceden davetiyeye yazılır.

Böylece yemin edecek kişi neyi yeminle teyit edeceğini bilerek gelir.

Üçüncü satır ise sonucun uyarı niteliğinde bildirilmesini sağlar; kişi riski bilmeden bu ağır sonuçla karşılaşmaz.

Üç ayrı kaçınma hâli

Yukarıdaki üç davranış da Kanunda aynı sonuca bağlanmıştır.

Kanun, kişiye iki seçenek bırakır: ya yemin eder ya da yemini iade eder.

Üçüncü bir yol — sessiz kalmak — seçilirse, vakıa ikrar edilmiş sayılır.

“Geçerli özür” kaydı

Sonuç, gelmemenin geçerli bir özre dayanmaması hâline bağlanmıştır.

Bu kayıt, davetiyeye uyamayan kişiye bir koruma sağlar.

Ancak özrün varlığı ve geçerliliği somut olayda değerlendirilir; mazeretin süresinde ve belgeleriyle bildirilmesi önem taşır.

6) Yemin İadesi

Üçüncü satır iadenin sınırını çizer: vakıa her iki tarafın değil, yalnızca kendisine yemin teklif edilen tarafın şahsından kaynaklanıyorsa yemin iade edilemez.

Bunun mantığı açıktır: teklif eden, bilmediği bir vakıa hakkında yemin etmeye zorlanamaz.

Dördüncü satır ise iki kaçınmanın sonuçlarının farklı olduğunu gösterir.

İki kaçınma, iki farklı sonuç

Bu fark uygulamada oldukça sık karıştırılır; ancak sonuçları tamamen ayrıdır.

Birinci satırda vakıa ispatlanmış gibi sonuç doğar; ikinci satırda ise ispatlanamamış sayılır.

Yani iade edilen yemin, kaçınma hâlinde teklif edenin aleyhine sonuç verir.

7) Yemin Bizzat Edilir

Yemin, vekil aracılığıyla yerine getirilebilecek bir işlem değildir.

Bunun sebebi yeminin kişiye sıkı sıkıya bağlı, vicdanî bir beyan olmasıdır.

Bu nedenle duruşmaya bizzat katılmak, yemin gündemdeyken bir tercih değil zorunluluktur.

Ölüm ve ehliyet kaybı

Yemin edecek taraf gerçek kişi olup yeminden evvel ölür veya fiil ehliyetini kaybederse, yemin teklif edilmemiş sayılır.

Bu hüküm, yeminin kişiselliğinin doğal sonucudur.

Mirasçıların ya da temsilcinin yemin etmesi söz konusu olmaz.

10) Boşanmanın Hangi Alanında Yemin Konuşulabilir?

m.226/a’daki ölçüt tek bir soruya indirgenir: vakıa taraf tasarrufuna tabi mi? Bu soru, aynı dosyanın farklı talepleri bakımından farklı cevaplanabilir.

Birinci satırda cevap olumsuzdur; boşanma sebepleri yemine kapalıdır.

İkinci satırda ise değerlendirme somut vakıaya göre yapılır; talebin malî olması tek başına yemini açmaz.

Üçüncü satırda çocuğun üstün yararı gereği resen araştırma ilkesi işlediğinden, bu alanda da yemin elverişli değildir.

Doğru soru sırası

İlk üç soru olumlu, dördüncü soru olumsuz cevaplanmalıdır ki yemin teklif edilebilsin.

Uygulamada tartışma çoğunlukla dördüncü soruda düğümlenir.

Bu sıra izlenmediğinde, kabul edilmeyecek bir yemin teklifiyle zaman kaybedilir.

11) Yeminin Sonuçları Tablosu

Yukarıdaki beş satır, yemin kurumunun tüm olası çıktısını kapsar.

İkinci ve üçüncü satır aynı sonuca bağlanmıştır; sessiz kalmak ile açıkça kaçınmak arasında fark yoktur.

Beşinci satır ise teklif edenin karşılaşabileceği en olumsuz sonuçtur ve teklif öncesinde hesaplanmalıdır.

Risk dengesi

Tablo, yemin teklifinin iki yönlü bir risk taşıdığını gösterir.

Buna bir de m.227’deki kural eklenir: teklif edildikten sonra başka delile dayanılamaz.

Bu üç unsur bir arada değerlendirilmeden yapılan teklif, dosyayı geri dönülmez biçimde etkileyebilir.

12) Mevzuat Haritası

İlk dört satır bu yazıda madde numarasıyla anılmıştır.

Son üç satırdaki hükümler Kanunun yemin bölümü içinde yer alır; bu yazıda içerikleriyle ele alınmıştır.

Sayıların tamamı bir arada

Üçüncü satır, yemin davetiyesine uyulmamasının neden bu kadar ağır sonuç doğurduğunu açıklar.

Tek cümlelik özet

Boşanma sebebi yemine kapalıdır; teklif edilebilecek hâllerde ise yemin, geri dönülmesi güç bir usul işlemidir.

13) Maddelerin Kelime Kelime Okunması

Üçüncü satır, maddenin ikinci cümlesinin neden eklendiğini gösterir: bilgi de vakıa sayılmıştır.

Yedinci satırdaki “dahi” ibaresi, yaygın bir yanılgıyı doğrudan reddeder.

Onuncu satır ise yeminin sürpriz bir işlem olmadığını; kişinin neyi teyit edeceğini bilerek geldiğini ortaya koyar.

En çok atlanan üç ibare

Üçüncü satır boşanma davası bakımından en kritik olanıdır ve bu yazının çıkış noktasıdır.

İkinci satır ise teklif eden bakımından en riskli yanılgıdır.

14) Üç Senaryo

Üçüncü satır, teklif edenin kendi teklifiyle aleyhine sonuç doğurabileceğini gösterir.

Bu ihtimal, ancak vakıanın yalnızca teklif edilenin şahsından kaynaklanması hâlinde ortadan kalkar; çünkü o hâlde iade edilemez.

İkinci satır ise davetiyedeki uyarının neden bu kadar ayrıntılı düzenlendiğini açıklar.

15) Kapanış

Birinci satır bu yazının ana tezidir ve doğrudan m.226/a’ya dayanır.

Üçüncü ve beşinci satır ise yemin teklifinin neden dikkatle hesaplanması gerektiğini gösterir.

Tek cümlelik özet

Önce vakıanın taraf tasarrufuna tabi olup olmadığını belirleyin; yemin yolunun açık olup olmadığı bu tek cevaptan çıkar.

16) Yemin ile Diğer Deliller

İkinci satır yeminin niteliğini gösterir: usulüne uygun eda edildiğinde hâkim sonucu takdiren değerlendirmez.

Bu nedenle yemin, tanık beyanından farklı olarak sonucu doğrudan belirleyen bir delildir.

Yeminin bu gücü, teklifin neden geri alınamadığını da büyük ölçüde açıklar.

Boşanmada hangi deliller kullanılır?

Dördüncü satır, bu yazının ana tespitinin pratik karşılığıdır.

Yemin yolunun kapalı olması, boşanma sebeplerinin ispatının tanık ve belge üzerinden yürümesi sonucunu doğurur.

Bu da ispat stratejisinin baştan bu iki delil etrafında kurulmasını gerektirir.

17) Vekil Açısından

İkinci ve üçüncü satır, yeminin kişiye sıkı sıkıya bağlı niteliğinden doğar.

Dördüncü satır ise pratikte en çok hak kaybına yol açan noktadır: vekilin duruşmada bulunması, tarafın bizzat bulunma yükümlülüğünü karşılamaz.

Bu ayrım kavranmadığında, davetiyedeki uyarıya rağmen ikrar sonucuyla karşılaşılabilir.

18) Üçüncü Bendin Boşanmadaki Etkisi

Boşanma dosyalarında ileri sürülen vakıaların bir kısmı, nitelikleri gereği ilk iki satıra girer.

Bu durumda yemin yolu, (a) bendinden bağımsız olarak (c) bendi nedeniyle de kapanır.

Yani aynı vakıa bakımından iki ayrı yasak birlikte işleyebilir.

İki yasağın birlikte işlemesi

İki bent birbirinden farklı gerekçelere dayanır; ancak somut olayda aynı sonuca varabilir.

Bir teklif reddedilirken hangi bende dayanıldığı, gerekçenin doğru kurulması bakımından önem taşır.

Bu ayrım, itiraz ve kanun yolu aşamasında da belirleyici olabilir.

19) Özet Tablo

Yedi sorudan altısının cevabı hayır; tek olumlu cevap üçüncü satırdadır.

Bu dağılım, yemin kurumunun ne kadar sınırlı bir alanda işlediğini gösterir.

Üçüncü satır ise kurumun tek genişletici yönüdür.

20) Duruşma Öncesi Hazırlık

İkinci adım Kanunun sağladığı bir imkândır: sorular davetiyede yazılı olduğundan hazırlıksız yakalanmazsınız.

Dördüncü adım çoğu kişi tarafından bilinmez; oysa yemin etmek yerine iade etmek de bir seçenektir.

Beşinci adım ise ihmal edildiğinde doğrudan ikrar sonucuna yol açar.

Mazeret bildirimi

Kanun sonucu geçerli bir özrün bulunmaması hâline bağladığından, mazeretin varlığı ve geçerliliği belirleyicidir.

Bu nedenle mazeret, sözlü bir beyanla değil belgeyle ortaya konmalıdır.

Aksi hâlde gelmeme, doğrudan ikrar sonucunu doğurabilir.

21) Teklif Eden Açısından Kontrol

Üçüncü satır teklif edenin lehine işleyen tek unsurdur: vakıa yalnızca karşı tarafın şahsından kaynaklanıyorsa yemin iade edilemez.

Bu hâlde teklif eden, iade riski olmaksızın sonucu bekleyebilir.

Diğer üç satır ise teklifin maliyetini gösterir ve teklif öncesinde birlikte değerlendirilmelidir.

Teklif ne zaman mantıklıdır?

Üçüncü satır en açık olanıdır: elinde güçlü delil bulunan tarafın yemin teklif etmesi, m.227/2 gereği o delilleri kullanılamaz hâle getirir.

İkinci satırda ise karar, delilin ispat gücüne ilişkin bir değerlendirmeye dayanır.

Birinci satır, yeminin kurum olarak varlık sebebine en yakın hâldir.

Ancak burada da m.225 ölçütlerinin karşılanması ve m.226 yasaklarına takılmaması gerekir; delilsizlik tek başına yemin yolunu açmaz.

Nitekim Kanun, yemini delilsizliğe bağlı bir imkân olarak değil, kendi şartları olan bağımsız bir delil olarak düzenlemiştir.

Bunun en açık göstergesi, başka delili olduğunu beyan eden tarafın dahi yemin teklif edebilmesidir.

Yani yemin, delil yokluğunun çaresi değil; tarafın seçebileceği bir ispat yoludur.

Bu seçim yapılırken tartılacak üç unsur vardır: vakıanın elverişliliği, teklifin bağlayıcılığı ve iade ihtimali.

Üçü birlikte değerlendirildiğinde, yeminin ne zaman güçlü ne zaman riskli bir hamle olduğu netleşir.

Boşanma davasında ise ilk unsur, boşanma sebepleri bakımından baştan olumsuz cevaplandığı için diğer ikisine sıra gelmez.

Bu nedenle boşanma dosyalarında enerji, yemin tartışmasına değil tanık ve belge hazırlığına ayrılmalıdır.

Yemin ancak dosyadaki diğer talepler bakımından, o talebe ilişkin vakıanın niteliğine göre gündeme gelebilir.

Her hâlde değerlendirme, somut vakıa üzerinden ve m.225 ile m.226 ölçütleri karşısında yapılır.

Bu iki maddeyi birlikte okumak, yemin tartışmasının büyük kısmını daha ilk aşamada sonuçlandırır: m.225 kimin hangi vakıa için yemin edebileceğini, m.226 ise hangi vakıaların baştan dışarıda kaldığını gösterir.

22) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Her vakıada yemin sanmak. Üç yasak vardır.
• Boşanma sebebinde yemin teklif etmek. Kapalıdır.
• Maddi talepleri de kapalı sanmak. Ayrı değerlendirilir.
• Başka delili olanın teklif edemeyeceğini sanmak. Edebilir.
• Teklifi geri alınabilir sanmak. Şartı vardır.
• Gelmemeyi sonuçsuz sanmak. Ağır sonucu var.
• Vekille yemin edilebileceğini sanmak. Bizzat olur.
• İadeyi her hâlde mümkün sanmak. Sınırı vardır.

23) Kontrol Listesi

• Vakıayı tespit edin.
• Çekişmeli mi bakın.
• Kimden kaynaklanıyor belirleyin.
• Yasak kapsamında mı kontrol edin.
• Teklifin sonucunu hesaplayın.
• Davetiyeyi inceleyin.
• Duruşmaya bizzat katılın.
• İade imkânını değerlendirin.

İlgili incelemelerimiz: boşanma davasında tahkikat aşaması, boşanmada ön inceleme duruşması ve ziynetlerin kaçırıldığı iddiası.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanma davasında yemin delili kullanılabilir mi?

Boşanma sebeplerinin ispatı bakımından kullanılamaz. HMK m.226/a uyarınca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar yemine konu olamaz.

Bunun sebebi nedir?

Boşanma sebepleri taraf iradesiyle var edilip ortadan kaldırılabilecek vakıalar değildir.

Yeminin konusu nedir?

HMK m.225’e göre yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır.

Bu üç unsur birlikte mi aranır?

Evet. Madde üçünü birlikte sayar.

Bir hususu bilmek yemin konusu olur mu?

Kanun, bir kimsenin bir hususu bilmesini onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayar.

Yemine konu olamayacak vakıalar nelerdir?

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar; bir işlemin geçerliliği için kanunen iki tarafın irade açıklamalarının yeterli görülmediği hâller; yemin edecek kimsenin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturması ile karşı karşıya bırakacak vakıalar.

Üçüncü bent neyi korur?

Kişinin namus ve onurunu; ayrıca kendisini suçlamaya zorlanmamasını.

Başka delili olan taraf yemin teklif edebilir mi?

Evet. HMK m.227 uyarınca uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş olan taraf dahi yemin teklif edebilir.

Teklif geri alınabilir mi?

Yemin teklif olunan kimse yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.

Bu kural ne anlama gelir?

Teklif, karşı taraf hazır olduğunu bildirdiği anda teklif eden bakımından bağlayıcı hâle gelir.

Yemin teklif edilen kişi duruşmada yoksa ne olur?

HMK m.228 uyarınca kendisine yemin için bir davetiye çıkarılır.

Davetiyede neler yazılır?

Yemine konu hususlar hakkında sorulacak sorular ile gelmemenin sonuçları yazılır.

Gelmemenin sonucu nedir?

Geçerli bir özrü olmaksızın tayin olunan gün ve saatte mahkemeye bizzat gelmeyen, gelip de yemini iade etmeyen yahut yemini eda etmekten kaçınan kimse yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır.

Bu sonuç davetiyede belirtilir mi?

Evet. Kanun bu sonucun davetiyeye yazılmasını arar.

Geçerli özür varsa ne olur?

Kanun sonucu geçerli bir özrün bulunmaması hâline bağlamıştır.

Yemin iadesi nedir?

Kendisine yemin teklif edilen tarafın, yemini teklif eden tarafa yöneltmesidir.

Yemin her hâlde iade edilebilir mi?

Hayır. Yeminin konusunu oluşturan vakıa, her iki tarafın değil yalnızca kendisine yemin teklif edilen tarafın şahsından kaynaklanıyorsa yemin iade edilemez.

Kendisine yemin iade edilen kaçınırsa ne olur?

Yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.

İki sonuç arasındaki fark nedir?

Teklif edilenin kaçınması ikrar sayılırken, kendisine iade edilenin kaçınması vakıanın ispat edilememiş sayılması sonucunu doğurur.

Yemin vekil aracılığıyla edilebilir mi?

Hayır. Yemin bizzat tarafa teklif olunur ve tarafça eda yahut iade olunur.

Yemin edecek taraf ölürse ne olur?

Yemin edecek taraf gerçek kişi olup yeminden evvel ölür veya fiil ehliyetini kaybederse yemin teklif edilmemiş sayılır.

Yemin nerede eda edilir?

Mahkeme huzurunda.

Boşanmanın malî sonuçlarında yemin mümkün mü?

Değerlendirme, ilgili vakıanın tarafların serbestçe tasarruf edebileceği nitelikte olup olmadığına göre yapılır; boşanma sebebinin ispatı ile malî taleplere ilişkin vakıalar aynı rejime tabi değildir.

Ziynet alacağında yemin teklif edilebilir mi?

Böyle bir talepte yeminin caiz olup olmadığı, somut vakıanın m.225 ve m.226 ölçütleri karşısında ayrıca değerlendirilir.

Yemin tek başına hükme esas olur mu?

Yemin, kanunda öngörülen sonuçları doğuran bir delildir; usulüne uygun eda edildiğinde vakıa ispatlanmış sayılır.

Hâkim resen yemin verdirebilir mi?

Kanun yemini taraf teklifine bağlamıştır.

Tüzel kişi taraf ise yemin nasıl olur?

Kanun, tarafın tüzel kişi olması hâlini ayrıca düzenlemiştir.

Yemin teklifi hangi aşamada yapılır?

Vakıanın çekişmeli kaldığı ve ispatının gerektiği tahkikat aşamasında gündeme gelir.

Yemin teklifi reddedilebilir mi?

Mahkeme, vakıanın m.225 ve m.226 ölçütlerini karşılamadığını tespit ederse yemin teklifini kabul etmez.

En kritik nokta nedir?

Vakıanın tarafların serbestçe tasarruf edebileceği nitelikte olup olmadığının en baştan belirlenmesi.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.