İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı) Nedir?

İş hukukundan doğan pek çok davada mahkemeye gitmeden önce zorunlu bir aşama vardır: arabuluculuk. Bu adımı atlamak, açılan davanın esasa girilmeden reddedilmesine yol açar.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: dava şartının kapsamı ve iş kazası istisnası (7036 m.3), başvuru ve yetkili büro, üç haftalık süre, işe iadedeki özel takvim, başvurulmadan dava açılmasının sonucu, ilk toplantıya katılmamanın yaptırımı, zamanaşımı ve ücret rejimi ile alacak kalemlerinin ayrı ayrı gösterilmesi zorunluluğu.

1) Dava Şartı Olarak Arabuluculuk (7036 m.3)

Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Üçüncü satır sıkça gözden kaçar: dava şartı tek yönlü değildir. İşverenin işçiye karşı açacağı alacak ve tazminat davalarında da arabuluculuk zorunludur.

Düzenleme 1 Ocak 2018 tarihinden itibaren uygulanmaktadır ve dava şartı olarak arabuluculuk hukukumuza ilk kez bu Kanunla girmiştir.

Kapsamdaki tipik talepler

2) Kapsam Dışı: İş Kazası ve Meslek Hastalığı

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.

Bu istisna, hem işçi hem işveren bakımından önem taşır: iş kazası dosyalarında arabuluculuk aşaması beklenmeden doğrudan dava açılabilir.

Buna karşılık aynı dosyada iş kazası tazminatı dışında işçilik alacakları da talep ediliyorsa, o kalemler bakımından arabuluculuk şartı ayrıca aranır.

Karma dosyalarda

Bu nedenle karma taleplerde, arabuluculuğa tabi kalemlerin başvuruya dâhil edilmesi ve tutanakta gösterilmesi gerekir.

3) Başvuru ve Yetkili Büro

İkinci satır önemlidir: yetkisiz büroya yapılan başvuru, karşı tarafın itirazı hâlinde sorun doğurabilir.

Süreler

Bu süreler, arabuluculuğun yargılamayı uzatan bir aşamaya dönüşmesini önlemek için öngörülmüştür.

4) İşe İadede Özel Takvim

İşe iade talebinde süreler daha kısadır ve hak düşürücü niteliktedir.

İki süre birbirini izler ve her ikisi de kaçırıldığında hak kaybına yol açar.

Anlaşma hâlinde belirlenecekler

Üçüncü satır atlanmamalıdır: anlaşma metninde işe başlatmama hâlinde ödenecek tazminatın belirlenmemiş olması, sonradan yeni bir uyuşmazlık doğurur.

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde

İşe iade talebiyle arabulucuya başvurulduğunda, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığı hâlinde anlaşmanın gerçekleşebilmesi için işverenlerin görüşmelere birlikte katılmaları ve iradelerinin birbirine uygun olması aranır.

Bu nedenle alt işveren uygulamasının bulunduğu dosyalarda, başvurunun her iki işvereni de kapsayacak biçimde yapılması gerekir.

5) Başvurmadan Dava Açılırsa

Birinci satırdaki sonuç ağırdır: dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın reddedilir.

Son tutanak eksikliğinde usul

Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.

İki hâl arasındaki fark belirleyicidir: başvuru hiç yapılmamışsa düzeltme imkânı yoktur; tutanak eksikse bir haftalık kesin süre tanınır.

6) İlk Toplantıya Katılmamanın Yaptırımı

Kanun, arabuluculuğu şeklî bir aşamaya indirgemeyi önlemek için ağır bir gider yaptırımı öngörmüştür.

Birinci satır, davayı kazansa dahi tarafı gider yükü altında bırakır. Bu, arabuluculuk davetinin cevapsız bırakılmamasını gerektiren en güçlü sebeptir.

Bu nedenle önem taşıyanlar

Dördüncü satır özellikle önemlidir: son tutanaktaki tespit, gider yaptırımının dayanağını oluşturur ve hatalıysa buna itiraz edilmelidir.

7) Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre

Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Bu hüküm, arabuluculuk süresinin hak kaybına yol açmasını önler. Zamanaşımı kesilmez, durur; süreç bittiğinde kaldığı yerden işlemeye devam eder.

Bu nedenle zamanaşımına az kalmış alacaklarda, arabuluculuk sürecinin ne kadar sürdüğü ve kalan sürenin ne olduğu hesaplanmalıdır.

8) Arabuluculuk Ücreti

Bu düzenleme, anlaşma sağlanamayan dosyalarda tarafların ücret yükü altında kalmasını önler.

İki saati aşan görüşmelerde ise, anlaşma sağlanamasa dahi aşan kısım bakımından ücret taraflarca karşılanır.

9) Kalemlerin Ayrı Ayrı Gösterilmesi

Uygulamadaki en sık hata budur ve doğrudan dava şartı yokluğu sonucunu doğurabilir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 30/6/2022 tarihli, E.2022/6390 ve K.2022/8656 sayılı kararı ile benzer kararlarında, arabuluculuk tutanağında anlaşmaya varılan veya varılamayan alacak kalemlerinin açıkça gösterilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Arabuluculuk sürecinde yer almayan bir talebin sonradan dava konusu yapılması, o talep bakımından dava şartı yokluğu nedeniyle usulden ret riski doğurur.

Pratik sonuç

• Başvuru formunda her kalemi ayrı ayrı yazın,
• Son tutanakta hangi kalemlerde anlaşıldığını ve hangilerinde anlaşılamadığını kontrol edin,
• Eksik kalem varsa tutanağa geçirtin,
• Dava dilekçesindeki talepleri tutanakla karşılaştırın.

Dördüncü madde dava öncesi son kontroldür: tutanakta yer almayan bir kalemin dilekçede talep edilmesi, o kalem bakımından usulden ret sebebidir.

10) Anlaşma Tutanağı ve İbra Riski

Bu nedenle anlaşma metni, sıradan bir görüşme tutanağı olarak görülmemelidir.

Geniş ibra ifadelerine dikkat

Metinde kullanılan geniş kapsamlı bir feragat veya ibra ifadesi, tarafın yalnızca görüşmede tartışıldığını düşündüğü kalemlerin ötesine geçerek, hiç konuşulmamış alacakları da kapsar biçimde yorumlanabilir.

Bu nedenle anlaşma metninde, ibranın hangi kalemlerle sınırlı olduğunun açıkça yazılması yerinde olur.

11) Görüşmeye Hazırlık

Arabuluculuk, dava öncesi bir formalite değil; sonucu bağlayıcı olabilen bir müzakere aşamasıdır.

Beşinci satır uygulamada en çok tartışılan kalemdir: kıdem tazminatı hesabında giydirilmiş ücret esas alınır ve yol, yemek, ikramiye gibi düzenli ödemeler bu hesaba dâhil olur.

Altıncı satır ise müzakere disiplinidir: görüşme sırasında baskı altında verilen kararların telafisi güçtür, çünkü anlaşılan hususlarda dava açılamaz.

Görüşme sırasında

Beşinci satır dava hakkını korur: anlaşılamayan kalemlerin tutanakta gösterilmesi, o kalemler bakımından dava şartının yerine getirildiğini ortaya koyar.

Üçüncü satır ise anlaşma belgesinin icra edilebilirliğiyle ilgilidir: ödeme yapılmazsa izlenecek yolun metinde gösterilmesi, sonraki süreci kolaylaştırır.

12) Kısmi Anlaşma

Uygulamada sıkça karşılaşılan bir hâl, bazı kalemlerde anlaşılıp bazılarında anlaşılamamasıdır.

Üçüncü satır, yazının en kritik uyarısının tekrarıdır: bir kalem ne anlaşılan ne anlaşılamayan olarak tutanakta görünmüyorsa, o kalem bakımından arabuluculuğa hiç gidilmemiş sayılabilir.

Tutanak kontrol listesi

• Başvuruda yazdığınız tüm kalemler tutanakta var mı?
• Her kalem için anlaşıldı veya anlaşılamadı ibaresi düşülmüş mü?
• Anlaşılan kalemlerde tutar ve ödeme tarihi yazılı mı?
• Feragat veya ibra ifadesi var mı, kapsamı ne?
• Toplantılara kimin katıldığı doğru gösterilmiş mi?
• Tarih doğru mu?

İkinci madde en sık atlanan kontroldür ve imzadan sonra düzeltilmesi güçtür.

Altıncı madde ise dava süresini belirler: işe iadede iki haftalık süre son tutanağın tarihinden işlediğinden, tarihin doğruluğu doğrudan hak kaybı riski doğurur.

İmzadan önce

Beşinci adım sonraki tüm aşamaların dayanağıdır: tutanağın aslı veya onaylı örneği, dava dilekçesine eklenmesi zorunlu bir belgedir.

Bu belge olmadan açılan dava, bir haftalık kesin süre sürecine girer ve giderilmezse usulden reddedilir.

13) Anlaşma Belgesinin Hukuki Gücü

Arabuluculuk sonunda düzenlenen belge, taraflar arasında yalnızca bir mutabakat metni değildir.

Üçüncü satır alacaklı taraf bakımından önemlidir: anlaşma metnindeki ödeme yükümlülüğü yerine getirilmezse, ayrıca dava açmak yerine icra takibi yolu gündeme gelebilir.

Bu nedenle anlaşma metninde tutar, vade ve taraf bilgilerinin tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması gerekir.

Ödeme yapılmazsa

Üçüncü satır, görüşme sırasında yapılan en maliyetli hatadır: “uygun bir tutarda ödenecektir” gibi belirsiz ifadeler, belgenin icra kabiliyetini zayıflatır.

İkinci satır ise taksitli anlaşmalarda mutlaka düzenlenmelidir: bir taksitin ödenmemesi hâlinde kalanın tamamının muaccel olacağı kaydı, alacaklıyı korur.

İşveren bakımından

İkinci satır sıkça atlanır: arabuluculukta kararlaştırılan ödemelerin niteliği, sosyal güvenlik ve vergi yükümlülükleri bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Dördüncü satır ise işverenin asıl beklentisidir: anlaşmanın uyuşmazlığı gerçekten sona erdirmesi, ibra kapsamının açık ve kapsamlı yazılmasına bağlıdır.

İki tarafın çıkarı ortak noktada

İşçi bakımından risk, ibranın fazla geniş yazılmasıdır; işveren bakımından risk ise fazla dar yazılmasıdır.

Bu nedenle her iki taraf için de ortak zorunluluk aynıdır: anlaşmanın kapsamı kalem kalem ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirlenmelidir.

Kalem listesi hem başvuruda, hem görüşmede, hem son tutanakta aynı olmalıdır. Bu üç belge arasındaki uyumsuzluk, sonraki aşamada tartışmanın kaynağını oluşturur.

14) Süre Haritası

Konuda birbirine benzeyen ancak farklı işleyen birkaç süre vardır. Bunların bir arada görülmesi, takvimin doğru kurulmasını sağlar.

Üçüncü ve dördüncü satırlar birbirini izler ve ikisi de hak düşürücü niteliktedir; biri kaçırıldığında işe iade talebi tümden düşer.

Beşinci satır ise bir kesin süredir: verilen bir hafta içinde tutanak sunulmazsa dava usulden reddedilir.

Alacak davalarında

Birinci satır, işe iade ile alacak davaları arasındaki temel farktır: alacak davalarında iki haftalık bir süre bulunmaz, ancak zamanaşımı gözetilmelidir.

İşçilik alacaklarındaki zamanaşımı sürelerinin ayrıntısı için işçilik alacaklarında zamanaşımı incelememize bakabilirsiniz.

Takvime işlenecek tarihler

• Fesih bildiriminin tebliğ tarihi,
• Arabuluculuk başvuru tarihi,
• Arabulucunun görevlendirilme tarihi,
• İlk toplantı tarihi,
• Son tutanak tarihi,
• Dava açma son günü.

İkinci ve beşinci maddeler arasındaki süre, zamanaşımının durduğu dönemi gösterir ve kalan sürenin hesabında doğrudan kullanılır.

Özet

Son satır bu yazının özetidir: arabuluculuk sürecinde en çok hak kaybı, sürelerden değil tutanağın içeriğinden doğmaktadır.

15) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Kalemleri genel ifadeyle yazmak. Her alacak ayrı ayrı gösterilmelidir.
• Tutanağı okumadan imzalamak. Geniş ibra ifadeleri risk doğurur.
• Daveti cevapsız bırakmak. Yargılama giderinin tamamından sorumluluk doğar.
• İş kazası dosyasında beklemek. Bu davalarda arabuluculuk zorunlu değildir.
• Karma dosyada ayrım yapmamak. İşçilik alacakları için şart ayrıca aranır.
• İşe iadede bir ayı kaçırmak. Süre fesih bildiriminin tebliğinden işler.
• İki haftalık dava süresini atlamak. Son tutanaktan itibaren işler.
• Son tutanağı dilekçeye eklememek. Bir haftalık kesin süre riski doğar.

16) Kontrol Listesi

• Talebinizin kapsamda olup olmadığını belirleyin.
• Yetkili büroyu tespit edin.
• Tüm kalemleri başvuru formuna yazın.
• Alt işveren varsa her iki işvereni de dâhil edin.
• Toplantılara katılın veya mazereti belgeleyin.
• Son tutanağı kalem kalem kontrol edin.
• Dava sürelerini tutanak tarihinden hesaplayın.
• Tutanağın aslını veya onaylı örneğini dilekçeye ekleyin.

İş hukukunun diğer başlıkları için İş Hukuku Rehberimize, işçilik alacaklarında zamanaşımı, kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama, iş güvencesi ve işe iade şartları, iş kazası tazminat dilekçesi, konkordatoda işçi alacakları ve rekabet yasağı incelemelerimize; arabuluculuğun başka bir alandaki uygulaması için malpraktiste arabuluculuk ve tutanak tuzağı incelememize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

İş davalarında arabuluculuk zorunlu mu?

Evet. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanununun 3 üncü maddesi uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Ne zamandan beri uygulanıyor?

1 Ocak 2018 tarihinden itibaren. Dava şartı olarak arabuluculuk hukukumuza ilk kez bu Kanunla girmiştir.

Sadece işçi mi başvurmak zorunda?

Hayır. Madde “işçi veya işveren alacağı ve tazminatı” der; işverenin işçiye karşı açacağı alacak ve tazminat davalarında da arabuluculuk zorunludur.

Hangi talepler kapsamda?

Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, ücret alacağı ve işe iade gibi talepler.

Hangi davalar kapsam dışı?

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında dava şartı hükmü uygulanmaz.

İş kazası dosyasında doğrudan dava açabilir miyim?

Evet. Bu davalarda arabuluculuk aşaması beklenmeden doğrudan dava açılabilir.

Aynı dosyada hem iş kazası hem işçilik alacağı varsa?

İş kazası tazminatı bakımından arabuluculuk gerekmez; ancak kıdem, ihbar ve fazla çalışma gibi işçilik alacakları bakımından şart ayrıca aranır. Bu kalemlerin başvuruya dâhil edilmesi ve tutanakta gösterilmesi gerekir.

Nereye başvurulur?

Arabuluculuk bürosuna. Yetkili büro, karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer arabuluculuk bürosudur.

Süreç ne kadar sürer?

Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren başvuruyu üç hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir.

İşe iadede süreler nedir?

İş sözleşmesi feshedilen çalışan, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade isteğiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Anlaşılamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir.

İşe iadede anlaşılırsa neler belirlenir?

İşe başlatma tarihi, boşta geçen süreye ilişkin ücret ve haklar ile işe başlatılmaması hâlinde ödenecek tazminat miktarı anlaşma metninde gösterilir.

Alt işveren varsa ne olur?

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığı hâlinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulduğunda, anlaşmanın gerçekleşebilmesi için işverenlerin görüşmelere birlikte katılmaları ve iradelerinin birbirine uygun olması aranır.

Arabulucuya başvurmadan dava açarsam ne olur?

Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığının anlaşılması hâlinde, herhangi bir işlem yapılmaksızın davanın dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddine karar verilir.

Dilekçe karşı tarafa tebliğ edilir mi?

Hayır. Bu hâlde dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın ret kararı verilir.

Son tutanağı dilekçeye eklemeyi unuttum, ne olur?

Davacıya, son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde mahkemeye sunulması gerektiği, aksi takdirde davanın usulden reddedileceği ihtarını içeren davetiye gönderilir. İhtarın gereği yerine getirilmezse dava usulden reddedilir.

Tutanağın aslı mı gerekir?

Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.

İlk toplantıya katılmazsam ne olur?

Geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilmez.

Her iki taraf da katılmazsa?

Her iki tarafın da ilk toplantıya katılmaması sebebiyle sona eren arabuluculuk faaliyeti üzerine açılacak davalarda tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Bu yaptırım nedeniyle neye dikkat etmeliyim?

Davet usulüne, davetin ulaşıp ulaşmadığına, ileri sürülen mazeretin geçerliliğine ve son tutanakta yapılan tespite. Arabuluculuk davetinin cevapsız bırakılması, uyuşmazlığın esasından bağımsız olarak yargılama giderleri yönünden olumsuz sonuç doğurabilir.

Arabuluculuk zamanaşımını etkiler mi?

Evet. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Zamanaşımı kesiliyor mu duruyor mu?

Duruyor. Süreç bittiğinde kaldığı yerden işlemeye devam eder. Bu nedenle zamanaşımına az kalmış alacaklarda kalan sürenin hesaplanması gerekir.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Anlaşma sağlanırsa taraflarca karşılanır. Taraflara ulaşılamaması, taraflar katılmadığı için görüşme yapılamaması veya iki saatten az süren görüşmeler sonunda anlaşılamaması hâllerinde iki saatlik ücret tutarı Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir.

İki saati aşan görüşmelerde ne olur?

Anlaşma sağlanamasa dahi aşan kısım bakımından ücret taraflarca karşılanır.

Başvuruda “tüm işçilik haklarım” yazabilir miyim?

Yazmamak gerekir. Kıdem tazminatı, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti ve diğer taleplerin ayrı ayrı gösterilmesi daha güvenli bir yaklaşımdır.

Bunun dayanağı nedir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 30 Haziran 2022 tarihli, E.2022/6390 ve K.2022/8656 sayılı kararı ile benzer kararlarında, arabuluculuk tutanağında anlaşmaya varılan veya varılamayan alacak kalemlerinin açıkça gösterilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Tutanakta yer almayan bir kalemi dava edebilir miyim?

Arabuluculuk sürecinde yer almayan bir talebin sonradan dava konusu yapılması, ilgili talep bakımından dava şartı yokluğu nedeniyle usulden ret riski doğurur.

Anlaşma sağlanırsa dava açabilir miyim?

Hayır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda üzerinde anlaşmaya varılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz; uyuşmazlık anlaşma sağlanan konular bakımından sona erer.

Anlaşma metnindeki ibra ifadesine dikkat etmeli miyim?

Evet. Metinde kullanılan geniş kapsamlı bir feragat veya ibra ifadesi, tarafın yalnızca görüşmede tartışıldığını düşündüğü kalemlerin ötesine geçerek hiç konuşulmamış alacakları da kapsar biçimde yorumlanabilir.

Nasıl korunabilirim?

Anlaşma metninde ibranın hangi kalemlerle sınırlı olduğunun açıkça yazılması yerinde olur. Anlaşma metni sıradan bir görüşme tutanağı olarak görülmemelidir.

Dava öncesi son kontrolüm ne olmalı?

Dava dilekçesindeki talepleri son tutanakla karşılaştırmak. Tutanakta yer almayan bir kalemin dilekçede talep edilmesi, o kalem bakımından usulden ret sebebidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.