Boşanma Duruşmasına Başka Şehirden Katılma: SEGBİS ve Talimat Duruşması (HMK 149)

“Boşanma davam Ankara’da; ben İzmir’de yaşıyorum. Duruşmaya nasıl katılacağım?” Bu, aile mahkemelerinde uygulamada en sık sorulan sorulardan biridir. Türk hukuku bu tabloya iki temel çözüm sunar: Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) ile bulunduğunuz yerden bağlantı veya talimat duruşmasıyla bulunduğunuz yerdeki mahkemede dinlenme. Ama iki yolun da kendine özgü sınırları var — ve anlaşmalı boşanma bu resmin özel bir istisnası. Bu rehber sizi somut adımlarla yönlendiriyor. Yol haritasının bütünü için ana rehberimize, aile mahkemesi usulünün genel çerçevesi için A-1 rehberimize bakın.

SEGBİS Nedir ve Boşanma Davasında Nerede Devreye Girer?

SEGBİS, Adalet Bakanlığının duruşmalarda gerçek zamanlı görüntülü katılım için kullandığı sistemdir. Ceza yargılamasında yerleşik biçimde kullanılırken hukuk davalarında ise HMK m.149 üzerinden uygulanır. Boşanma davasında bir tarafın veya vekilin bulunduğu şehirdeki adliyede SEGBİS odasına gitmesi ve dava dosyasının olduğu şehirdeki mahkemeye bağlanması bu yolla mümkündür. Sistem, adil yargılanma hakkına saygı çerçevesinde emek ve masraf tasarrufu sağlar; ancak mahkemenin takdirine bağlıdır — bir “hak” değil, bir “imkân”dır. SEGBİS’in genel işleyişi ve teknik boyutu için SEGBİS uzaktan katılım rehberimize, kayıt-tutanak farkı için bu yazımıza bakın.

Talep Nasıl İletilir?

SEGBİS talebi, duruşmadan önce dava dosyasının bulunduğu mahkemeye dilekçeyle sunulur. Uygulamada iki kanal işler:

UYAP üzerinden doğrudan sunum. Kendi UYAP hesabınız veya avukatınızın hesabı üzerinden dilekçeyi dosyaya iletebilirsiniz.

Muhabere yoluyla. Bulunduğunuz yerdeki aynı derecedeki (aile veya asliye hukuk) mahkemeye başvurup, dilekçenizin dava dosyasının bulunduğu mahkemeye “muhabere” ile iletilmesini isteyebilirsiniz.

Talep dilekçesinde: dava esas no, karşı taraf, duruşma gün ve saati, bulunulan yerdeki adliyenin adı, HMK m.149 dayanağı ve gerekçe (mesafe, iş, sağlık, çocuk bakımı gibi) açıkça belirtilir. Dilekçeyi duruşma tarihinden en az 2-3 hafta önce sunun; teknik hazırlık ve mahkemenin karar süresi için yeterli süre bırakın.

Mahkemenin Kabul veya Reddi

Hâkim, talebi somut olayda değerlendirir. Kabul edilirse SEGBİS bağlantısı ilgili adliye tarafından ayarlanır; katılım saatinizde bulunduğunuz adliyede oturum başlar. Reddedilmesi hâlinde başlıca dört alternatif kalır:

1) Avukat aracılığıyla katılım. Vekil, dava dosyasının olduğu adliyeye giderek asıl duruşmaya katılır; tarafın bizzat dinlenmesi gerekmiyorsa yeterlidir.

2) Talimat duruşması. Dava mahkemesi bulunduğunuz yerdeki mahkemeye talimat yazarak beyanınızın orada alınmasını ister. Bu HMK m.197 kapsamındaki istinabe kanalıdır. Bu yol yalnızca beyanınızı almak içindir; asıl davanın sonucunu vermez; asıl mahkemeye tutanak olarak döner.

3) Kendi seyahatiniz. Bazı durumlarda tek yol dava mahkemesine bizzat gitmektir; özellikle isticvap veya tanık beyanı gibi hâllerde bu kaçınılmaz olabilir.

4) Yeni gün istemek. Zorunlu bir engel varsa (örneğin yurtdışında olma, resmi görev) mazeret dilekçesi verilerek yeni bir duruşma günü istenebilir; HMK m.150 kapsamındaki dosya işlemden kaldırma riskini önlemek için önemlidir. Ayrıntı için bu rehbere bakın.

Anlaşmalı Boşanmada Farklı Kural

Anlaşmalı boşanma davasında hâkim, TMK m.166/3 uyarınca tarafları bizzat dinlemek zorundadır. Eşlerin iradelerinin gerçek, hür ve baskıya konu olmadığının doğrulanması burada esastır. Yerleşik uygulamada bu bakımdan SEGBİS talepleri anlaşmalı boşanmada çoğunlukla kabul edilmez; taraflar aynı gün mahkemede fiziki olarak hazır bulunmalıdır. Anlaşmalı boşanmada bizzat katılma zorunluluğunun kapsamı ve istisnaları için bu rehbere göz atın. Çekişmeli boşanma davasında ise SEGBİS ihtimali daha güçlüdür; ancak yine hâkimin takdirindedir.

Adil Yargılanma Hakkı ve AYM Şehrivan Çoban Kararı

Anayasa Mahkemesi’nin Şehrivan Çoban (B.No: 2018/34586) kararı, SEGBİS’in adil yargılanma hakkı boyutuyla önemli bir çıpayı koydu. Ceza davası olsa da geliştirilen ilke hukuk davalarına da yansır: mahkeme, tarafın bizzat hazır bulunma talebini reddedecekse ve bunun yerine SEGBİS önerecekse, alternatiflerin somut olarak değerlendirilmesi gerekir. Kategorik bir “SEGBİS yüz yüzeliği sağlar” gerekçesi yeterli değildir; olaya özgü koşullar tartışılmalıdır. Bu, tarafın SEGBİS’e zorlanmasında da geçerlidir: kişi bizzat gelmek istiyorsa, güvenlik gibi haklı sebep yoksa reddedilemez. AYM’nin bu ilkesi hukuk yargılamasında da yol göstericidir.

Talimat Duruşması Ayrıntısı

Talimat duruşması, dava mahkemesinin bulunulan yerdeki mahkemeye yazdığı bir yazıdır: “Bu davada X kişisinin beyanı alınsın.” Talimat mahkemesi ayrı bir gün belirler, sizi çağırır, beyanınızı alır ve tutanağı asıl mahkemeye gönderir. Bu yol büyük mesafelerde en pratik olabilecek çözümdür ve mahkemelerin ayrı ayrı gündemine yerleşir. Zaman aldığı için asıl duruşma tarihiyle örtüşmez; bir sonraki celse için yararlıdır. HMK m.197 dayanağıyla usulüne uygun yürütülür.

Vekil Katılımı ve Yazılı Beyan

Boşanma davasında zorunlu tarafın bizzat bulunması aranan hâller sınırlıdır: anlaşmalı boşanma iradesinin dinlenmesi, isticvap, tanık dinleme gibi. Bunlar dışında avukat, vekaletname ile duruşmayı takip edebilir; taraf ise yazılı beyan sunabilir. Bu, uzak şehirde yaşayanlar için en yaygın çözümdür ve HMK m.71 vd. çerçevesinde işler.

Karşı Cephe: Karşı Taraf SEGBİS’e İtiraz Edebilir mi?

SEGBİS talebine karşı tarafın itiraz hakkı yoktur; karar mahkemenin. Ancak SEGBİS oturumu sırasında karşı tarafın da soru sorma ve beyanlara doğrudan cevap verme hakkı korunur; oturum tam adil yargılanma standardında yürür.

Pratik Öneriler

Erken planlayın. Duruşma tarihinden en geç 3 hafta önce SEGBİS dilekçesini sunun; kabul edilirse teknik hazırlık, edilmezse alternatif planlar için süre kalır.

Bulunduğunuz adliyenin altyapısını öğrenin. Küçük ilçelerde SEGBİS odası olmayabilir; en yakın büyük adliye tercih edilir.

Anlaşmalı boşanma için mahkemeye gidin. SEGBİS güvence değildir; iki eşin birlikte fiziki katılımı en emin yoldur.

UYAP hesabınızı aktif tutun. Duruşma günleri, tutanaklar ve tebligatlar UYAP üzerinden takip edilir; hesabınızı ihmal etmeyin. Ayrıntı için bu rehbere, e-Devlet üzerinden yapılabilecek işlemler için şu yazıya bakın.

Sıkça Sorulan Sorular

Başka şehirdeyim; boşanma duruşmama uzaktan katılabilir miyim?

HMK m.149 kapsamında mahkeme, tarafların ya da vekilin bulundukları yerden ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılmasına karar verebilir. Bu, mahkemenin takdirindedir; ihtiyari bir yoldur ve kesin bir ‘talep hakkı’ değildir. Talep dilekçesi duruşmadan önce yeterli süre bırakarak sunulmalıdır.

Aile mahkemelerinde SEGBİS var mı?

Aile mahkemelerinde SEGBİS altyapısı her adliyede kurulu olmayabilir. Uygulamada bulunulan ildeki mahkemeye ‘muhabere’ yoluyla dilekçe iletilir; SEGBİS bağlantısı ilgili adliye tarafından ayarlanır. Bağlantı mümkün olmuyorsa dosyayı gören mahkemeden talimat duruşmasına gönderme istenir.

Talimat duruşması nedir?

Bulunduğunuz yerdeki mahkemeye ‘talimat’ verilerek beyanınızın orada alınmasıdır. Talimat duruşması esas dava tarihinde değil, uygun bir gün ve saate göre yapılır; talimat mahkemesinin tuttuğu tutanak esas mahkeme dosyasına eklenir. HMK m.197 kapsamında istinabe kanalıdır.

Anlaşmalı boşanma davasında SEGBİS ile katılabilir miyim?

Anlaşmalı boşanma davasında hâkim tarafların iradesini bizzat dinlemelidir (TMK m.166/3). Yerleşik uygulamaya göre eşlerin fiziki olarak hazır bulunmasına ağırlık verilir; SEGBİS talepleri anlaşmalı boşanmada çoğunlukla kabul edilmez. Katılım yükümlülüğünün kapsamı için bkz. 23764 sayılı yazımız.

SEGBİS reddedildi; ne yapabilirim?

Vekile katılım verebilir; kendi beyanınızı talimat yoluyla veya avukat aracılığıyla yazılı olarak da sunabilirsiniz. Kişisel dinlenme zorunluysa (tanık, isticvap gibi) mahkemeden yeni gün istemek ve o güne fiili katılım planlamak gerekir. AYM’nin Şehrivan Çoban kararında (B.No: 2018/34586) altı çizildiği gibi, adil yargılanma hakkı çerçevesinde alternatiflerin somut olarak değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlığınız için mutlaka bir avukata danışınız.