Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakar? Görev Alanı ve Aile Mahkemesi Olmayan Yerlerde Dava

Aile hukukundan doğan davaların büyük çoğunluğu aile mahkemesinde görülür; ancak “aile mahkemesi” tanıdık gelse bile çoğu vatandaş için sınırları belirsizdir. Boşanma, nafaka ve velayetin ötesinde hangi işler bu mahkemeye ait? Aile mahkemesi olmayan bir ilçede davayı nereye açacaksınız? Yetkili mahkeme nasıl bulunur ve yanlış yerde açılan davanın akıbeti nedir? Bu rehber, 4787 sayılı Kanun ve TMK üzerinden yol haritasını çıkarıyor. Aile hukukunun tüm rejim ve dava çerçevesi için ana rehberimize göz atabilirsiniz.

Kanuni Çerçeve ve Kuruluş Yeri

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun; aile mahkemelerini her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede kurulacak biçimde düzenlemiştir. Yargı çevresi kural olarak kurulduğu il veya ilçenin mülki sınırlarıdır; Adalet Bakanlığının teklifi ve HSK kararıyla değiştirilebilir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde kanun bir güvence getirmiştir: bu davalara HSK’ca belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yani nüfusu yüz binin altındaki bir ilçede oturuyorsanız aile hukukundan doğan davanız kaybolmaz; yalnızca fiziki olarak asliye hukuk salonunda görülür, ama tabi olduğu usul yine 4787 sayılı Kanun ile TMK’nın aile hukuku hükümleridir.

Aile Mahkemesinin Görev Alanı

Aile mahkemesinin görev alanı; TMK’nın İkinci Kitabı’nda düzenlenen aile hukukuna ilişkin dava ve işlerle, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirlerini kapsar. Aşağıda ana başlıklar altında topladık.

Evlilik ve boşanma. Nişanın bozulmasından doğan davalar, evlenmeye izin, evliliğin butlanı ve iptali, boşanma ve ayrılık davaları aile mahkemesinin görev alanındadır. Boşanma sebeplerinin genel çerçevesi için bu rehbere, TMK m.161 zina sebebi için ayrıntılı yazımıza, terk sebebi için şu rehbere bakabilirsiniz.

Nafaka ve tazminat. Tedbir, iştirak ve yoksulluk nafakası davaları; nafakanın artırım, azaltım veya kaldırılması; boşanmadan doğan maddi ve manevi tazminat (TMK m.174) aile mahkemesinde görülür. Nafakanın tümü için rehberimize, tazminat için bu yazıya göz atın. TMK m.197 kapsamındaki bağımsız tedbir nafakası ve ayrı yaşama hakkı davaları da aile mahkemesindedir; ayrımı şu rehberde ele aldık.

Velayet ve kişisel ilişki. Velayet düzenlemesi, velayetin değiştirilmesi, kişisel ilişkinin kurulması ve düzenlenmesi, çocuğun teslimi ve ÇKK m.41/F kapsamındaki disiplin hapsi şikâyetleri aile mahkemesindedir. Velayet değişikliğinin somut ölçütü için şu yazıya, sürecin işleyişi için bu rehbere bakabilirsiniz.

Mal rejimi ve aile konutu. Mal rejiminin tasfiyesi (mal paylaşımı) davaları, katılma alacağı, katkı payı, denkleştirme, aile konutu şerhi ve TMK m.194 kapsamındaki davalar (satışın iptali, ipoteğin kaldırılması) aile mahkemesindedir. Tasfiyenin süreci için şu yazıya, aile konutu şerhi için dilekçe örneğimize göz atın.

Soybağı ve evlat edinme. Babalık davası, tanıma ve tanımanın iptali, soybağının reddi ile evlat edinme kararları aile mahkemesindedir.

Vesayet, kayyımlık ve yasal danışmanlık. Kısıtlama, vasi atanması, kayyım tayini, yasal danışman atanması gibi işlerde görevli mahkeme kural olarak sulh hukuk mahkemesidir; ancak TMK m.397’deki denetim makamı görevi aile mahkemesince yerine getirilir. Bu ayrım pratikte önemlidir: vasi atanmasını sulhtan, denetimi aile mahkemesinden isteyeceksiniz.

6284 sayılı Kanun tedbirleri. Şiddet mağduru veya ısrarlı takip mağduru kişilerin korunmasına ilişkin koruyucu ve önleyici tedbir kararları aile mahkemesindedir; ilk aşamada mülkî amirden veya kolluktan da tedbir talep edilebilir.

Diğer aile hukukuna ilişkin dava ve işler. Ad değiştirme, yaş düzeltmesi gibi bazı kişilere ilişkin işlerde ise görevli mahkeme çoğu zaman asliye hukuktur; aile mahkemesinin görevi yalnızca 4787 sayılı Kanun’un kapsamına giren dava ve işlerdir.

Yetkili Mahkeme: Hangi Yer, Hangi Dava

Görev sorununun ötesinde davanın hangi yer aile mahkemesinde açılacağı da nettir. Boşanma ve ayrılıkta TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir; bu yetki kesindir. Nafakanın artırım, azaltım veya kaldırılması davalarında TMK m.177 uyarınca nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi görevlidir. Velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişki davalarında çocuğun yerleşim yeri esas alınır. Mal rejimi tasfiyesi davasında yetki, boşanma davasının açıldığı ya da açılacağı mahkeme olup, evlilik ölümle son ermişse ölen eşin son yerleşim yeri mahkemesidir. 6284 tedbirleri için ise başvuru yerleşim yeri ya da olayın gerçekleştiği yer mahkemesine yapılabilir; sürecin başlangıç noktalarını ana rehberimizde topladık.

Yargılama Usulünün Özellikleri

Aile mahkemesi, yargılama usulünün ötesinde bir işleyişe sahiptir. 4787 sayılı Kanun, taraflarla çocukları psiko-sosyal yönden değerlendirecek psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanların mahkeme kadrosunda bulunmasını öngörür; uzmanlar çocuğun görüşünün alınmasında, velayet ve kişisel ilişki dosyalarında raporlarıyla belirleyici olur. Hâkim, sulha teşvikle yükümlüdür; sulh sağlanmazsa esasa geçilir. Bir kısım işlerde re’sen araştırma ilkesi uygulanır ve hâkim taraflarca ileri sürülmeyen delilleri kendiliğinden toplayabilir; velayet ve nafaka gibi kamu düzenini ilgilendiren konularda hâkim, talepten daha geniş de karar verebilir. Kanunda hüküm bulunmayan konularda TMK’nın aile hukukuna ilişkin usul hükümleri ile HMK genel hükümleri uygulanır.

Yanlış Mahkemede Açılan Davanın Akıbeti

Davanın yanlış mahkemede açılması hak kaybına yol açmaz; ancak dosyanın doğru mahkemeye ulaşması ve karşı tarafa yeniden tebligat yapılması zaman kaybı ve masraf doğurur. Hâkim, görevsiz olduğunu tespit ederse davayı reddetmez; HMK m.20 uyarınca kesinleşen görevsizlik kararı üzerine dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir. Yetkinin kesin olduğu boşanma-ayrılık davalarında yetkisizlik itirazı ilk oturumda dikkate alınır; süresinde ileri sürülmezse yetki itirazından vazgeçilmiş sayılır ve dava, açıldığı yerde görülür. Bu yüzden özellikle boşanma ve mal rejimi davalarını doğru yerde açmak; zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin işlemeye devam ettiği düşünüldüğünde stratejik önemdedir.

⚖️ Güncel not: Anayasa Mahkemesi 4 Haziran 2026 tarihli kararıyla TMK m.175/1’deki “süresiz olarak” ibaresini iptal etmiştir; iptal, Resmî Gazete yayımından dokuz ay sonra yürürlüğe girecektir. Geçiş döneminde mevcut nafaka kararları ve ödeme yükümlülüğü devam eder. Ayrıntı: AYM süresiz nafaka kararı (2026).

Sıkça Sorulan Sorular

Aile mahkemesi hangi kanunla kurulmuştur ve statüsü nedir?

Aile mahkemeleri 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’la kurulan özel mahkemelerdir. Asliye mahkemesi derecesinde ve tek hâkimlidir; her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede kurulur. Yalnızca kanunda sayılan aile hukukuna ilişkin dava ve işlere bakar.

Aile mahkemesi hangi davalara bakar?

Boşanma, evliliğin butlanı ve iptali, ayrılık, evlenmeye izin, evlenmeye ilişkin diğer istemler, nafaka (tedbir, iştirak, yoksulluk, yardım), velayet, kişisel ilişki, mal rejimi tasfiyesi, aile konutu şerhi, soybağı davaları (tanıma, tanımanın iptali, babalık, soybağının reddi), evlat edinme, vesayet-kayyımlık-yasal danışman işleri ve 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruyucu-önleyici tedbirler aile mahkemesinin görev alanındadır.

Aile mahkemesi olmayan yerlerde dava nerede açılır?

Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde davaya, HSK tarafından belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Bu, davanın niteliğini değiştirmez; usul ve esas yine 4787 sayılı Kanun’un ve TMK’nın hükümlerine göre yürür.

Aile mahkemesinde yetkili mahkeme nasıl belirlenir?

Yetki dava türüne göre değişir: boşanma ve ayrılıkta eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi (TMK m.168); nafaka artırım-azaltım-kaldırma davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi (TMK m.177); vesayet işlerinde küçüğün ya da kısıtlının yerleşim yeri sulh mahkemesi görevli olmakla birlikte denetim makamı aile mahkemesidir. Yanlış mahkemede açılan davalar için hâkim görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir.

Yanlış mahkemede dava açtım; hakkım yanar mı?

Yanmaz. Hâkim görevsiz veya yetkisiz olduğunu tespit ederse davayı reddetmez; dosyanın görevli-yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verir. Ancak sürecin uzamaması ve tebligat karışıklıklarının önlenmesi için başlangıçta doğru mahkemeye başvurmak kritik önemdedir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlığınız için mutlaka bir avukata danışınız.