İnfaz Düzenlemesinde Suç Tarihi Neden Bu Kadar Önemli?

İnfaz hukukunda çok sık duyulan bir soru var: “Aynı suçtan aynı cezayı alan iki kişi neden farklı zamanlarda tahliye oluyor?” Cevabın anahtarı çoğu zaman tek bir unsurda gizli: suçun işlendiği tarih. Bu yazıda bunun nedenini yalın biçimde açıklıyoruz.

Suç Tarihi Neden Belirleyici?

İnfaz süreleri (koşullu salıverilme oranı, denetimli serbestlik süresi gibi) yıllar içinde çıkan kanunlarla değişmiştir. Bu kanunların çoğu, belirli bir tarihten önce işlenen suçlar için farklı (genellikle daha lehe) kurallar öngörür. Bu nedenle hükümlünün hangi kurala tabi olacağını belirlemek için, suçun ne zaman işlendiğine bakılır.

30 Mart 2020 Ölçütü

Bu alanda en bilinen ölçüt 30 Mart 2020 tarihidir. 2020 yılında yürürlüğe giren düzenleme (7242 sayılı Kanun), 5275 sayılı Kanun’un geçici 6. maddesiyle önemli bir ayrım getirdi:

• 30 Mart 2020’den önce işlenen ve istisna kapsamında olmayan suçlarda, denetimli serbestlik süresi kural olarak üç yıl olarak uygulanır.
• 30 Mart 2020’den sonra işlenen suçlarda ise denetimli serbestlik süresi genel kurala (bir yıl) tabidir.

Üstelik bu, suçun işlenme tarihiyle ilgilidir; mahkûmiyetin daha sonra kesinleşmesi sonucu değiştirmez. Yani suç 30 Mart 2020’den önce işlenmişse, dava yıllar sonra bitse bile lehe düzenlemeden yararlanılabilir.

Bir Örnekle Açıklayalım

İki kişinin de aynı suçtan aynı miktarda hapis cezası aldığını düşünelim. Biri suçu 2019’da, diğeri 2022’de işlemiş olsun. 2019’da işleyen kişi (istisna kapsamında değilse) üç yıllık denetimli serbestlikten yararlanabilirken, 2022’de işleyen kişi bir yıllık süreye tabidir. Sonuç olarak, cezaları aynı olsa da farklı tarihlerde tahliye olurlar.

İstisna Suçlara Dikkat

Bu lehe düzenlemeler her suç için geçerli değildir. Kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, terör ve uyuşturucu ticareti gibi suçlar istisna tutulmuştur. Bu suçlarda, suç tarihi ne olursa olsun denetimli serbestlik süresi bir yıl olarak uygulanır ve infaz oranları daha ağırdır.

Lehe Kanun İlkesi

Ceza hukukunun temel ilkelerinden biri failin lehine olan kanunun uygulanmasıdır; ancak bu ilke infaz hukukunun tamamında geçerli değildir. Türk Ceza Kanununun 7. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç, infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır. Yani lehe kanun karşılaştırması sınırlı bir alanda yapılır. Bu ayrımı ve denetimli serbestliğe ilişkin özel kuralı aşağıda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Asıl Kural: Her Değişiklik Suç Tarihine Bağlı Değildir

Bu, yazının en önemli düzeltmesidir ve uygulamada en çok karıştırılan noktadır. «Lehime olan kanun uygulanır» ilkesi infaz hukukunun tamamı için geçerli değildir.

Türk Ceza Kanununun 7. maddesi üç kademeli bir sistem kurar:

• m.7/2 — lehe kanun: Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.
• m.7/3 — derhal uygulama: Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ilişkin hükümler, derhal uygulanır.
• m.7/4 — geçici kanunlar: Geçici veya süreli kanunların, yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş olan suçlar hakkında uygulanmasına devam edilir.

Yani lehe kanun karşılaştırması yalnızca üç konuda yapılır: erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrür. Bunların dışındaki infaz rejimi hükümlerinde suç tarihine bakılmaz; işlem anında yürürlükte olan kural uygulanır.

Tablonun dördüncü satırı bir istisnadır ve bilinmesi gerekir: denetimli serbestlik maddesi 7. maddenin üçüncü fıkrasında sayılmamasına rağmen, hükümlünün ceza infaz kurumunda geçireceği süreyi doğrudan etkilediği için lehe uygulamaya tabi tutulmuştur. İnfaz Kanununun geçici 9. maddesi bunu açıkça düzenler: maddenin yürürlüğünden önce işlenen suçlar bakımından, denetimli serbestliğe ilişkin değişiklikten önceki ve sonraki hükümler bir bütün olarak ayrı ayrı değerlendirilir ve hükümlünün lehine olan düzenleme uygulanır.

Öğretide ayrıca, derhal uygulama ilkesinin infaz süresini uzatmamak kaydıyla işletilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Lehe kanun ilkesinin genel çerçevesi için lehe kanun uygulaması (TCK m.7) yazımıza bakabilirsiniz.

Koşullu Salıverilmede Lehe Kanun Nasıl Belirlenir?

Koşullu salıverilme lehe kanun kapsamında olduğu için, infaz savcılığı tek bir hesap değil, birden fazla hesap yapar ve en lehe olanı uygular. Uygulamadaki yöntem şudur:

• 1. hesap: Suç tarihinde yürürlükte olan infaz kanununa göre kurumda kalınacak süre.
• 2. hesap: Hükümlünün yakalanıp ceza infaz kurumuna alındığı tarihte yürürlükte olan kanuna göre süre.
• 3. hesap: Suç tarihi ile yakalanma tarihi arasında yürürlüğe girmiş başka bir infaz kanunu varsa ona göre de ayrı bir hesap.
• Sonuç: Bu hesaplar karşılaştırılır ve en lehe olan esas alınarak müddetname düzenlenir.

Buradaki ölçüt hangi kanunun soyut olarak daha iyi göründüğü değil, ceza infaz kurumunda geçirilecek sürenin hangisinde daha kısa olduğudur. Bir kanun bir yönden lehe, başka bir yönden aleyhe olabilir; karşılaştırma bir bütün olarak yapılır, hükümler karıştırılarak «en iyi parçalar» birleştirilemez.

Oranlar için koşullu salıverilme oranları, tekerrür varsa hesabın nasıl değiştiği için tekerrür ve infaza etkisi, birden fazla ceza varsa cezaların içtimaı yazılarımıza bakınız.

30 Mart 2020: Dört Yıllık Gruplar

Yazının başında değindiğimiz üç yıllık denetimli serbestlik, tablonun tamamı değildir. İnfaz Kanununun geçici 6. maddesi belirli gruplar için süreyi daha da uzatır:

Bu grupların gözden kaçması sık rastlanan bir hak kaybıdır: dosyada çocuğun yaşı, hükümlünün yaşı veya sağlık durumu belgelenmemişse süre otomatik olarak üç yıl üzerinden hesaplanır. Sağlık ve doğum kaynaklı diğer imkânlar için infazın ertelenmesi ve gebe ve lohusa hükümlüde infaz yazılarımız ayrıntılıdır.

İstisna Suçlarda İnce Bir Ayrım

Lehe düzenlemelerin dışında tutulan suçlar, geçici 6. maddede bölüm numarasıyla belirlenmiştir; «ağır suçlar» gibi genel bir ölçüt kullanılmamıştır. Kapsama esas olarak Türk Ceza Kanununun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmının belirli bölümlerindeki suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar girer.

Buradan pratikte çok önemli bir ayrım doğar ve sıkça gözden kaçar:

• Hakkında Terörle Mücadele Kanunu uygulanan hükümlü istisna kapsamındadır — denetimli serbestlik süresi bir yıl.
• Buna karşılık Terörle Mücadele Kanunu uygulanmayan, yalnızca suç işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçtan mahkûm olan hükümlü, geçici 6. maddedeki istisnalar arasında sayılmadığından üç yıllık süreden yararlanabilir.

Yani «örgüt suçu» ifadesi tek başına istisna anlamına gelmez; belirleyici olan hangi kanunun uygulandığıdır. Bu ayrım, müddetname itirazlarında sık kullanılan bir dayanaktır.

Suç Tarihi Nasıl Belirlenir?

Her şey suç tarihine bağlıysa, o tarihin nasıl saptandığı da önem kazanır. Tek fiille işlenen suçlarda sorun yoktur; ancak bazı hâllerde tartışma çıkar:

• Kesintisiz (mütemadi) suçlarda belirleyici olan, kesintinin gerçekleştiği son andır; suç o ana kadar işlenmeye devam etmiş sayılır.
• Zincirleme suçta hukuki kesintiye kadar işlenen fiiller tek suç sayıldığından son fiilin tarihi esas alınır.
• Teşebbüs hâlinde icra hareketlerinin yapıldığı tarih esastır.
• Neticesi ayrı zamanda gerçekleşen suçlarda hangi anın esas alınacağı somut olaya göre değerlendirilir.

Sınır tarihlere yakın dosyalarda bu ayrıntı belirleyicidir: fiil 29 Mart 2020’de mi yoksa 31 Mart 2020’de mi tamamlandı sorusu, yıllarla ölçülen bir farka dönüşebilir. Gerekçeli kararda yazılı suç tarihi ile dosyadaki tutanaklar arasında uyumsuzluk varsa bu, düzeltilmesi gereken bir husustur.

Hesap Yanlışsa Ne Yapılır?

İnfaz hesabı müddetname (süre belgesi) ile somutlaşır. Bu belge hükümlüye tebliğ edilir ve itiraza tabidir.

• Önce müddetnameyi isteyin. Hangi kanuna göre hesap yapıldığı, koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik tarihleri bu belgede yazar.
• Kontrol edilecekler: suç tarihi doğru mu; koşullu salıverilme oranı hangi kanuna göre uygulanmış; lehe kanun karşılaştırması yapılmış mı; denetimli serbestlik süresi üç yıl mı bir yıl mı; dört yıllık gruplardan birine giriliyor mu; gözaltı ve tutukluluk süreleri mahsup edilmiş mi.
• Duraksama varsa: Çektirilecek cezanın hesabında duraksama olması hâlinde, duraksamanın giderilmesi için karar istenir; bu kararlar duruşmasız verilir ve itiraza tabidir.
• İnfaz işlemlerine yönelik şikâyet için infaz hâkimliği yolu açıktır: infaz hâkimliğine itiraz.

Mahsubun hesaba etkisi için mahsup (TCK m.63), kendi hesabınızı denemek için infaz süresi hesaplama aracımız ve diğer hesaplama araçlarımız kullanılabilir — ancak bağlayıcı olan infaz savcılığının düzenlediği müddetnamedir.

Suç Tarihinin Etkilediği Diğer Başlıklar

• Açık kuruma ayrılma: Ayrılma koşulları infaz rejimine ilişkin olduğundan kural olarak derhal uygulanır — açık cezaevine ayrılma.
• Denetimli serbestlik uygulaması: denetimli serbestlik infaz hesabı ve cezaevine girmeden infaz yolları.
• Salgın dönemi düzenlemeleri: salgın dönemi denetimli serbestlik düzenlemesi.
• Uzun süreli cezalar: müebbet infaz süreleri.
• Çocuk hükümlüler: Ayrı bir rejime tabidir — çocuk hükümlülerde infaz.
• Tahliye sonrası: denetim süresi ve yükümlülükler ile yükümlülük ihlali.
• Beklenen düzenlemeler: af ve infaz indirimi söylentileri.

Kesinleşme sonrası ilk adımlar için çağrı kâğıdı rehberimiz, alanın tamamı için Ceza Hukuku Rehberimiz başlangıç noktasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

İnfazda her değişiklik suç tarihine mi bağlıdır?

Hayır. TCK m.7/3 uyarınca hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç, infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır. Yani lehe kanun karşılaştırması yalnızca bu üç konuda yapılır; diğerlerinde işlem anında yürürlükte olan kural geçerlidir.

Denetimli serbestlikte hangi kural uygulanır?

Denetimli serbestlik TCK m.7/3’te sayılmamakla birlikte, kurumda geçirilecek süreyi doğrudan etkilediği için lehe uygulamaya tabidir. İnfaz Kanununun geçici 9. maddesi, değişiklikten önceki ve sonraki hükümlerin bir bütün olarak ayrı ayrı değerlendirilip hükümlünün lehine olanın uygulanacağını düzenler.

Koşullu salıverilmede lehe kanun nasıl belirlenir?

İnfaz savcılığı birden fazla hesap yapar: suç tarihindeki kanuna göre, kuruma alındığı tarihteki kanuna göre ve arada yürürlüğe girmiş kanun varsa ona göre. Ceza infaz kurumunda geçirilecek sürenin en kısa çıktığı hesap esas alınır.

Farklı kanunların en lehe maddeleri birleştirilebilir mi?

Hayır. Karşılaştırma bir bütün olarak yapılır; hükümler karıştırılarak farklı kanunlardan en avantajlı parçalar birleştirilemez.

30 Mart 2020 neden önemli?

İnfaz Kanununun geçici 6. maddesi, bu tarihe kadar işlenen ve istisna kapsamında olmayan suçlarda denetimli serbestlik süresini üç yıl olarak öngörür; sonrasında işlenen suçlarda genel kural olan bir yıllık süre uygulanır.

Üç yıl herkes için mi geçerli?

Hayır, bazı gruplarda süre dört yıldır: sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler, yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler ve maruz kaldığı ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyenler. Bu durumların dosyada belgelenmesi gerekir.

Örgüt suçlarında üç yıllık süreden yararlanılabilir mi?

Belirleyici olan hangi kanunun uygulandığıdır. Hakkında Terörle Mücadele Kanunu uygulanan hükümlü istisna kapsamındadır. Buna karşılık Terörle Mücadele Kanunu uygulanmayan, yalnızca suç işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçtan mahkûm olan hükümlü, geçici 6. maddedeki istisnalar arasında sayılmadığından üç yıllık süreden yararlanabilir.

Mahkûmiyetin geç kesinleşmesi sonucu değiştirir mi?

Hayır. Belirleyici olan suçun işlendiği tarihtir. Suç sınır tarihten önce işlenmişse, dava yıllar sonra sonuçlansa bile lehe düzenlemeden yararlanılabilir.

Hesabın yanlış olduğunu düşünüyorum, ne yapmalıyım?

Önce müddetnameyi isteyin ve suç tarihi, uygulanan oran ile denetimli serbestlik süresini kontrol edin. Çektirilecek cezanın hesabında duraksama varsa duraksamanın giderilmesi için karar istenir; bu kararlar duruşmasız verilir ve itiraza tabidir. İnfaz işlemlerine yönelik şikâyet ise infaz hâkimliğine yapılır.