Açık Cezaevine Ayrılma Şartları ve Süreci

Açık ceza infaz kurumuna ayrılma, infaz sürecinin kilit eşiğidir. Yalnızca yaşam koşullarını değiştirmez; denetimli serbestliğin kapısını açar. 5275 sayılı Kanunun 105/A maddesi denetimli serbestliği açık kurumda veya çocuk eğitimevinde bulunma şartına bağladığından, açığa ayrılamayan hükümlü denetimli serbestlikten de yararlanamaz.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: 5275 sayılı Kanunun 14 ve 89 uncu maddeleri ile Hükümlülerin Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılmaları Hakkında Yönetmelik‘in 5, 6, 8, 11 ve 12 nci maddelerindeki somut eşikler, engel hâlleri ve kapalı kuruma iade sebepleri.

1) Açık Kurum Nedir? (5275 m.14)

5275 sayılı Kanunun 14 üncü maddesi açık ceza infaz kurumlarını tanımlar: firara karşı engelleri ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenlik bakımından kurum görevlilerinin gözetim ve denetimi ile yetinilen kurumlardır. Hükümlüler burada iyileştirme ve eğitim programlarına, çalışma faaliyetlerine ve dış dünyayla bağ kurmaya yönelik imkânlara daha geniş biçimde katılır.

Maddenin üçüncü fıkrası, 14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanunun 18 inci maddesiyle değiştirilmiş ve şu kuralı getirmiştir: hükümlülerin kapalı ceza infaz kurumundan açık ceza infaz kurumuna ayrılmalarına, 89 uncu madde uyarınca yapılan değerlendirme sonucunda karar verilir. Yani açığa ayrılma, iyi hâl değerlendirmesine bağlanmıştır.

2) İki Ayrı Yol: Doğrudan Alınma ve Kapalıdan Ayrılma

Yönetmelik iki ayrı mekanizma kurar ve bunlar sıkça karıştırılır.

• Doğrudan açık kuruma alınma (Yönetmelik m.5): Hükümlü kapalı kuruma hiç girmez; infaz doğrudan açık kurumda başlar.
• Kapalıdan açığa ayrılma (Yönetmelik m.6): Kapalı kurumda cezasının belirli bir bölümünü çeken hükümlünün açık kuruma nakli.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: doğrudan açık kuruma alınma bir nakil değil, infazın başlangıç yeridir; kapalıdan ayrılma ise idare ve gözlem kurulunun değerlendirmesine dayanan bir karardır.

3) Doğrudan Açık Kuruma Alınacaklar (Yönetmelik m.5)

Yönetmeliğin 5 inci maddesi, önce bir kapsam dışı grubu belirler: terör suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ile cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar hariç olmak üzere, aşağıdaki hükümlülerin cezaları doğrudan açık kurumlarda yerine getirilir.

Buradaki üç yıl ve beş yıl toplam ceza üzerinden hesaplanır; tek bir hükümdeki ceza değil, hükümlünün infaz edilecek cezalarının toplamı esas alınır.

Kapsam dışı grup da dikkatle okunmalıdır: üç suç kategorisi sayılmıştır ve bunlardan biri söz konusuysa, ceza ne kadar kısa olursa olsun doğrudan açık kuruma alınma mümkün değildir.

Teslim olma süresi ve sonuçları

Doğrudan açık kuruma alınacak hükümlüye, kuruma teslim olması için on günlük süre verilir. Bu bildirim, fotoğraflı belge ile tebliğ ve ihtar edilerek yapılır.

Tebligata rağmen süresi içinde teslim olmayan kişi hakkında yakalama emri çıkarılması ve yakalandığında kapalı kuruma alınması söz konusu olabilir. Bu nedenle çağrı kâğıdının tebliğinden itibaren süre titizlikle takip edilmelidir; on günlük süreyi kaçırmak, doğrudan açık kurumda başlayacak bir infazı kapalı kurumda başlayan bir infaza dönüştürür.

4) Kapalıdan Açığa Ayrılma: Genel Eşikler (Yönetmelik m.6/1)

Kapalı kurumda bulunan hükümlülerin açık kuruma ayrılabilmesi için iki unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir: kurumda geçirilmesi gereken asgari süre ve koşullu salıverilme tarihine kalan sürenin belirli bir eşiğin altında olması.

Tabloda dikkat çeken nokta, (a) bendindeki iki farklı asgari süredir: on yıldan az cezalarda bir ay yeterliyken, on yıl ve üzerindeki cezalarda cezanın onda biri aranır. Her iki hâlde de bu süre kurumlarda iyi hâlli olarak geçirilmiş olmalıdır.

(c) bendi ise bir istisna gibi görünse de aslında daha katı bir rejimdir: yüksek güvenlikli kurumda bulunan hükümlü için hem daha uzun bir asgari süre (üçte bir) hem de daha yakın bir koşullu salıverilme eşiği (üç yıl) aranır.

5) Özel Şartlı Suçlar (Yönetmelik m.6/2)

Bazı suçlar bakımından genel eşikler yerine daha katı özel şartlar uygulanır. Bu suçlarda koşullu salıverilme tarihine kalan sürenin çok daha kısa olması aranır.

Son satır özellikle önemlidir: terör ve örgütlü suçlardan hükümlü olanlar için açık kuruma ayrılma tümüyle kapalı değildir; ancak örgütten ayrılma hususunun idare ve gözlem kurulu kararıyla tespit edilmiş olması ve koşullu salıverilmeye bir yıldan az süre kalması gerekir.

Birden fazla ceza varsa hangi suç esas alınır?

Yönetmelik bu soruyu açıkça cevaplar: birden fazla cezanın toplanarak infazı hâlinde, açık kuruma ayrılmada esas alınacak suç, koşullu salıverilme tarihine en az sürenin arandığı suçtur.

Bu kural, hükümlü aleyhine işleyen bir kuraldır: dosyada özel şartlı bir suç varsa, diğer cezalar genel eşiğe tabi olsa dahi tüm infaz o en katı ölçüte göre değerlendirilir. Cezaların toplanması usulü için birden fazla mahkûmiyette toplam ceza ve infaz hesabı incelememize bakabilirsiniz.

Altı aylık deneme süresi

Yönetmelik bir kolaylık da tanır: açık kuruma ayrılma süresini dolduranlar hakkında altı aylık deneme süresinin tamamlanması beklenmeden açık kuruma ayrılma kararı alınabilir. Yani süre şartı gerçekleşmişse, ayrı bir deneme dönemi beklenmesi zorunlu değildir.

6) Açık Kuruma Ayrılamayacaklar (Yönetmelik m.8)

Yönetmeliğin 8 inci maddesi, süre şartları sağlansa dahi açık kuruma ayrılamayacak hükümlüleri sayar. Bu, uygulamada en sık gözden kaçan başlıktır.

Geçici engel hâlleri

Yönetmelik ayrıca, durumları devam ettiği sürece açık kuruma ayrılamayacak hükümlüleri de gösterir:

• İşlediği iddia olunan başka bir suçtan dolayı haklarında Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100 üncü maddesine göre tutuklama kararı verilenler,
• Haklarında üst sınırı yedi yıldan az olmayan başka bir suçtan soruşturma veya kovuşturması devam edenler,
• Üst sınırı yedi yıldan az olmayan bir suçtan henüz kesinleşmemiş mahkûmiyet kararı bulunanlar.

Bu üç hâlin ortak özelliği geçici olmalarıdır: engel, durum devam ettiği sürece uygulanır. Soruşturma takipsizlikle sonuçlanır ya da kesinleşmemiş mahkûmiyet ortadan kalkarsa, engel de son bulur ve açığa ayrılma yeniden değerlendirilebilir.

Uygulamada sık yaşanan bir sorun, hükümlünün başka bir dosyadaki durumunu bilmemesidir. Bu nedenle açığa ayrılma talebinden önce, hükümlü hakkında derdest başka soruşturma veya kovuşturma bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi gerekir.

7) Karar Süreci ve İyi Hâl Değerlendirmesi (5275 m.89)

Açığa ayrılma kararı idari bir karardır ve 5275 m.89 uyarınca yapılan iyi hâl değerlendirmesine dayanır. Değerlendirmeyi idare ve gözlem kurulu yapar.

İyi hâl değerlendirmesinde dikkate alınan unsurlar arasında hükümlünün kurum kurallarına uyumu, disiplin durumu, iyileştirme ve eğitim programlarına katılımı, çalışma faaliyetlerindeki tutumu ve diğer hükümlü ve personelle ilişkileri yer alır.

Bu nedenle açığa ayrılmayı hedefleyen hükümlünün, süre şartının gerçekleşmesini beklemek yerine, programlara katılımı belgeleyecek bir geçmiş oluşturması daha etkilidir. Kararın olumsuz olması hâlinde gerekçe dikkatle incelenmeli ve eksik değerlendirilen husus varsa somut olarak gösterilerek itiraz yoluna gidilmelidir.

8) Kapalı Kuruma İade

Açık kuruma ayrılma geri alınamaz bir kazanım değildir. Yönetmelik, belirli hâllerde hükümlünün kapalı kuruma iade edilmesini öngörür.

Üçüncü satır özellikle sinsi bir risktir: açık kurumda cezasını infaz eden hükümlü hakkında başka bir dosyadan mahkûmiyet kararı kesinleşirse, cezalar toplandıktan sonra koşullu salıverilme tarihi geriye kayar ve hükümlü açık kurumda kalma şartını kaybedebilir.

Yargısal uygulamada, iade hükümlerinin kapsamı bakımından bir sınıra da işaret edilmiştir: “iade edilir” ifadesi, kapalı kurumdan açığa ayrılanları kapsar; infaza doğrudan doğruya açık kurumda başlayanların da bu kapsamda olduğuna dair açık bir ibare bulunmadığı, ceza hukukunda hükümlü aleyhine kıyas yapılamayacağı gerekçesiyle vurgulanmıştır. Bu, doğrudan açık kuruma alınan hükümlüler bakımından savunmada ileri sürülebilecek bir husustur.

9) Açık Kurumun Getirdiği İzin Hakları (5275 m.93-96)

Açığa ayrılmanın en somut kazanımlarından biri izin rejimidir. 5275 m.93, izinlerin genel çerçevesini çizer: yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar dışındaki hükümlülere mazeret izni, özel izin veya iş arama izni verilebilir ve izinde geçen süreler hükümlülükte geçmiş sayılır.

Özel izin bakımından iki ayrıntı önemlidir. Birincisi, kapsam yalnızca açık kurumda fiilen bulunanlarla sınırlı değildir: kapalı kurumda olup da açığa ayrılmaya hak kazanmış hükümlüler de bu izinden yararlanabilir. İkincisi, 14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanunun 39 uncu maddesiyle maddeye eklenen cümle uyarınca, hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde bu izinler birleştirilerek kullandırılabilir.

İzinlerin verilmesi usulü de ortaktır: özel izin ve iş arama izni, kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet Başsavcılığının onayı ile verilir. Ayrıca bir sınır vardır: yurt dışına çıkış gerektiren durumlarda izin verilmez.

İzin süresinde kuruma dönmemek ciddi sonuçlar doğurur; hem disiplin yaptırımı hem de açık kurumdan kapalı kuruma iade sebebi olabilir. Bu nedenle izin dönüşünde gecikmeye yol açabilecek her durumun (sağlık, ulaşım aksaması) belgeyle ve mümkünse önceden bildirilmesi gerekir.

10) Örnekle Süre Hesabı

Aşağıdaki örnekler yalnızca hesabın mantığını göstermek içindir; somut dosyada iyi hâl, engel hâli ve suç türü sonucu değiştirir.

Örnek 1 — Kısa ceza, doğrudan açık kurum. Kasıtlı bir suçtan toplam 2 yıl 6 ay hapis cezasına mahkûm olan ve suçu kapsam dışı gruplardan birine girmeyen hükümlü, Yönetmelik m.5/1-a uyarınca doğrudan açık kuruma alınır. Kendisine teslim olması için on günlük süre verilir; bu süre kaçırılırsa yakalama emri ve kapalı kuruma alınma gündeme gelir.

Örnek 2 — Orta uzunlukta ceza, kapalıdan ayrılma. Toplam 8 yıl hapis cezası bulunan hükümlünün cezası on yıldan az olduğundan, kurumda iyi hâlli olarak bir ay geçirmesi ve koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az süre kalmış olması aranır. Suçu özel şartlı gruplardan birine giriyorsa bu eşik iki yıla iner.

Örnek 3 — Uzun ceza. Toplam 20 yıl hapis cezası bulunan hükümlüde artık bir aylık süre yeterli değildir; cezanın onda birini kurumda iyi hâlli olarak geçirmesi ve koşullu salıverilmeye yedi yıl veya daha az kalması gerekir.

Örnek 4 — Birden fazla ceza. Hükümlünün biri genel eşiğe, diğeri özel şartlı gruba giren iki cezası varsa, Yönetmelik uyarınca esas alınacak suç koşullu salıverilme tarihine en az sürenin arandığı suçtur. Yani dosyadaki en katı ölçüt tüm infazı belirler.

Tablodaki her satırın ortak şartı aynıdır: sürenin iyi hâlli olarak geçirilmiş olması ve hükümlü hakkında Yönetmelik m.8’deki engel hâllerinden birinin bulunmaması.

11) Açığa Ayrılmanın Asıl Önemi: Denetimli Serbestliğin Kapısı

Açık kuruma ayrılma, tek başına bir konfor meselesi değildir. 5275 m.105/A, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazını açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunma şartına bağlamıştır.

Zincirin kırılma noktası ikinci satırdır: açığa ayrılamayan hükümlü, süre şartını taşısa dahi denetimli serbestlikten yararlanamaz. Bu nedenle açığa ayrılma engeli, aslında denetimli serbestlik engeli anlamına gelir.

Denetimli serbestlik süreleri ve şartları için ilgili rehberimize, müebbet rejimi için müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet infaz süreleri incelememize bakabilirsiniz.

12) Sık Yapılan Yedi Hata

• Doğrudan alınma ile ayrılmayı karıştırmak. Yönetmelik m.5 ile m.6 farklı mekanizmalardır.
• Kapsam dışı suçları gözden kaçırmak. Terör, örgüt faaliyeti ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda doğrudan açık kuruma alınma mümkün değildir.
• On günlük teslim süresini kaçırmak. Yakalama emri ve kapalı kuruma alınma sonucunu doğurabilir.
• Yalnızca kalan süreye bakmak. Aynı zamanda kurumda geçirilmesi gereken asgari süre de aranır.
• Toplama kuralını atlamak. Birden fazla cezada esas alınacak suç, en az sürenin arandığı suçtur.
• Engel hâllerini kontrol etmemek. Derdest soruşturma veya kesinleşmemiş mahkûmiyet geçici engel oluşturur.
• İyi hâli sona bırakmak. Programlara katılım, süre şartından çok önce oluşturulması gereken bir geçmiştir.

13) Kontrol Listesi

• Suç türünü belirleyin: kapsam dışı gruplardan birine giriyor mu?
• Toplam cezayı hesaplayın: doğrudan alınma eşikleri toplam ceza üzerinden işler.
• Koşullu salıverilme tarihini müddetnameden alın ve kalan süreyi ölçün.
• Asgari kurumda kalma süresini hesaplayın: bir ay, onda bir veya üçte bir.
• Özel şartlı suç var mı bakın: iki yıl veya bir yıl eşiği devreye giriyor mu?
• Engel hâllerini tek tek kontrol edin, özellikle başka dosyalardaki durumu.
• İyi hâl dosyasını güçlendirin: eğitim, iyileştirme ve çalışma faaliyetlerine katılımı belgeleyin.
• Ret kararının gerekçesini inceleyin ve eksik değerlendirilen hususu somut olarak gösterin.

İnfaz hukukunun genel çerçevesi için İnfaz Hukuku Rehberimize, kısa süreli cezalarda alternatifler için TCK m.50 seçenek yaptırımlar incelememize ve genel çerçeve için Ceza Hukuku Rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Açık ceza infaz kurumu nedir?

5275 m.14 uyarınca firara karşı engelleri ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenlik bakımından kurum görevlilerinin gözetim ve denetimi ile yetinilen kurumdur.

Açığa ayrılmaya kim karar verir?

İdare ve gözlem kurulu. 5275 m.14/3 (14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanunun 18 inci maddesiyle değişik) uyarınca karar, 89 uncu madde kapsamında yapılan iyi hâl değerlendirmesi sonucunda verilir.

Doğrudan açık kuruma alınma ile açığa ayrılma aynı şey mi?

Hayır. Doğrudan alınma Yönetmelik m.5’te düzenlenir ve hükümlü kapalı kuruma hiç girmez. Açığa ayrılma ise m.6’da düzenlenir ve kapalı kurumda bulunan hükümlünün nakline ilişkindir.

Kimler doğrudan açık kuruma alınır?

Terör suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ile cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar hariç olmak üzere; kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapse mahkûm olanlar, adlî para cezası hapse çevrilenler ve İcra ve İflas Kanunu gereğince tazyik hapsine tabi tutulanlar.

Üç yıl ve beş yıl nasıl hesaplanır?

Toplam ceza üzerinden. Tek bir hükümdeki ceza değil, hükümlünün infaz edilecek cezalarının toplamı esas alınır.

Doğrudan alınmada teslim süresi ne kadar?

On gün. Bildirim fotoğraflı belge ile tebliğ ve ihtar edilerek yapılır.

Teslim olmazsam ne olur?

Tebligata rağmen süresi içinde teslim olmayan kişi hakkında yakalama emri çıkarılması ve yakalandığında kapalı kuruma alınması söz konusu olabilir.

Kapalıdan açığa ayrılmanın süre şartı nedir?

Toplam cezaları on yıldan az olanlar bir ayını, on yıl ve yukarı olanlar cezalarının onda birini kurumlarda iyi hâlli olarak infaz edip koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az süre kalanlar açık kuruma ayrılabilir.

Müebbet hükümlüsü açığa ayrılabilir mi?

Müebbet hapis cezasına mahkûm olup koşullu salıverilme tarihine beş yıl veya daha az süre kalanlar bakımından açığa ayrılma öngörülmüştür.

Yüksek güvenlikli kurumdakiler için şart nedir?

Cezaları yüksek güvenlikli kapalı kurumlarda veya diğer kapalı kurumların yüksek güvenlikli bölümlerinde infaz edilenlerden toplam cezalarının üçte birini bu kurumlarda iyi hâlli olarak geçiren ve koşullu salıverilme tarihine üç yıl veya daha az süre kalanlar açığa ayrılabilir.

Bazı suçlarda özel şart var mı?

Evet. Yönetmelikte sayılan belirli suçlarda ve etkin pişmanlık ile topluma kazandırma hükümlerinden yararlananlarda koşullu salıverilme tarihine iki yıldan az süre kalması aranır.

Terör ve örgütlü suç hükümlüleri açığa ayrılabilir mi?

Mensup oldukları örgütten ayrıldıkları idare ve gözlem kurulu kararıyla tespit edilenler bakımından, koşullu salıverilme tarihine bir yıldan az süre kalması şartıyla açığa ayrılma mümkündür.

Birden fazla ceza varsa hangi suç esas alınır?

Yönetmelik uyarınca birden fazla cezanın toplanarak infazı hâlinde, açık kuruma ayrılmada esas alınacak suç, koşullu salıverilme tarihine en az sürenin arandığı suçtur.

Altı aylık deneme süresi beklenmeli mi?

Zorunlu değil. Açık kuruma ayrılma süresini dolduranlar hakkında altı aylık deneme süresinin tamamlanması beklenmeden açık kuruma ayrılma kararı alınabilir.

Kimler açık kuruma ayrılamaz?

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar, ikinci defa tekerrür hükümleri uygulananlar, belirli ağır disiplin ihlalleri nedeniyle üç kez hücreye koyma cezası alanlar, koşullu salıverilme kararı geri alınanlar ve eğitimevleri hariç kurumlardan firar edenler.

Firar edenler sonradan açığa ayrılabilir mi?

Eğitimevleri hariç kapalı veya açık kurumlardan firar eden hükümlüler açık kuruma ayrılamaz.

Başka bir dosyam varsa açığa ayrılabilir miyim?

Durumu devam ettiği sürece ayrılamayabilirsiniz. Başka bir suçtan CMK m.100’e göre tutuklama kararı verilenler, üst sınırı yedi yıldan az olmayan bir suçtan soruşturma veya kovuşturması devam edenler ve bu nitelikte kesinleşmemiş mahkûmiyet kararı bulunanlar açık kuruma ayrılamaz.

Bu engeller kalıcı mı?

Hayır, geçicidir. Engel, durum devam ettiği sürece uygulanır; soruşturma takipsizlikle sonuçlanır ya da kesinleşmemiş mahkûmiyet ortadan kalkarsa açığa ayrılma yeniden değerlendirilebilir.

İyi hâl değerlendirmesinde neye bakılır?

Hükümlünün kurum kurallarına uyumu, disiplin durumu, iyileştirme ve eğitim programlarına katılımı, çalışma faaliyetlerindeki tutumu ve diğer hükümlü ve personelle ilişkileri.

Talebim reddedilirse ne yapmalıyım?

Ret kararının gerekçesi dikkatle incelenmeli ve eksik değerlendirilen husus varsa somut olarak gösterilerek itiraz yoluna gidilmelidir.

Açık kurumdan kapalıya iade edilebilir miyim?

Evet. Firar, belirli ağırlıktaki disiplin cezaları, kurum düzenine aykırı davranışlar ve yeni bir mahkûmiyet nedeniyle koşullu salıverilme tarihinin geriye kayması iade sebebi olabilir.

Yeni bir mahkûmiyet açık kurumda kalmamı etkiler mi?

Evet. Başka bir dosyadan mahkûmiyet kesinleşirse cezalar toplandıktan sonra koşullu salıverilme tarihi geriye kayar ve hükümlü açık kurumda kalma şartını kaybedebilir.

Doğrudan açık kuruma alınanlar da iade edilir mi?

Yargısal uygulamada, “iade edilir” ifadesinin kapalı kurumdan açığa ayrılanları kapsadığı; infaza doğrudan doğruya açık kurumda başlayanların da bu kapsamda olduğuna dair açık bir ibare bulunmadığı ve hükümlü aleyhine kıyas yapılamayacağı vurgulanmıştır.

Açığa ayrılmanın denetimli serbestlikle ilgisi ne?

5275 m.105/A, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazını açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunma şartına bağlamıştır. Açığa ayrılamayan hükümlü denetimli serbestlikten de yararlanamaz.

Sadece kalan süreye bakmak yeterli mi?

Hayır. Koşullu salıverilmeye kalan sürenin yanında, kurumda iyi hâlli olarak geçirilmesi gereken asgari sürenin de dolmuş olması gerekir.

Açığa ayrılmayı hızlandırmak için ne yapılabilir?

İyi hâl dosyasını güçlendirmek. Eğitim, iyileştirme ve çalışma faaliyetlerine katılım, süre şartı gerçekleşmeden çok önce oluşturulması gereken bir geçmiştir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. İnfaz mevzuatı ve ilgili yönetmelik sık değişmektedir; somut dosyada işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınır.