Gebe ve Lohusa Kadın Hükümlünün İnfazının Geri Bırakılması

Hapis cezasının infazı, kural olarak kesinleşen hükmün ardından başlar. Ancak kanun, annenin ve bebeğin sağlığını korumak amacıyla gebe ve yeni doğum yapmış kadın hükümlüler için önemli bir koruma getirir. Bu rehberde gebe ve lohusa kadın hükümlünün infazının geri bırakılmasını sade bir dille açıklıyoruz.

Gebe ve Doğum Yapan Kadında İnfazın Geri Bırakılması

Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 16. maddesinin dördüncü fıkrasına göre, hapis cezasının infazı; gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren bir yıl altı ay geçmemiş bulunan kadınlar hakkında geri bırakılır. Çocuk ölmüş veya anasından başka birine verilmiş olursa, doğumdan itibaren iki ay geçince ceza infaz olunur. Bu koruma, annenin doğum öncesi ve sonrasında bebeğinin bakımını sağlayabilmesini amaçlar. Önemli bir nokta da şudur: gebelik ve doğum nedeniyle geri bırakma, hükümlünün aldığı cezanın miktarına bağlı değildir; her türlü hapis cezası için ileri sürülebilir. Bu yönüyle gebelik ve doğum nedeniyle geri bırakma, ağır hastalık nedeniyle ertelemeden farklıdır; hastalık hâlinde Adli Tıp Kurumu veya yetkili sağlık kurulu raporu aranırken, gebelik ve doğum durumu kural olarak nüfus ve sağlık kayıtlarıyla ortaya konulabilir ve ayrı bir tehlike değerlendirmesi gerektirmez.

İstisnalar ve Tutuklular

Bu kural mutlak değildir. Kapalı ceza infaz kurumuna girdikten sonra gebe kalan kadınlardan koşullu salıverilmesine altı yıldan fazla süre kalanlar ile eylem ve tutumları nedeniyle tehlikeli sayılanlar hakkında geri bırakma uygulanmaz; bu kişilerin cezası, kurum içinde kendileri için düzenlenen uygun yerlerde infaz edilir. Belirtmek gerekir ki bu hüküm yalnızca hükümlüler için değil, aynı Kanun’un 116. maddesi yollamasıyla tutuklular için de uygulanır.

Konutta İnfaz mı, Denetimli Serbestlik mi? Sık Karıştırılan Üç Kurum

Anne ile çocuk arasındaki bağı korumaya yönelik başka düzenlemeler de vardır; ancak bunlar sıklıkla birbirine karıştırılır. Kanunun 110. maddesindeki konutta infaz ile 105/A maddesindeki denetimli serbestlik ayrı kurumlardır ve şartları farklıdır:

• Konutta infaz — kadın olmak yeterli (m.110/2-a). Kadın, çocuk veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişilerin mahkûm oldukları toplam üç yıl veya daha az süreli hapis cezasının konutta çektirilmesine infaz hâkimi karar verebilir. Bu bent için çocuk sahibi olma şartı aranmaz; kadın olmak yeterlidir.
• Konutta infaz — doğum yapmış kadın (m.110/4). Doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçen ve toplam beş yıl veya daha az süreli hapis cezasına mahkûm olan ya da adli para cezası infaz sürecinde hapis cezasına çevrilen hükümlü kadınların cezasının konutta çektirilmesine karar verilebilir. Talepte bulunulabilmesi için kadının doğurduğu tarihten itibaren bir yıl altı ay geçmemiş olması gerekir. Karardan sonra çocuk ölmüş veya anasından başka birine verilmiş olursa infaz hâkimi kararı kaldırır.
• Denetimli serbestlik — 0-6 yaş çocuğu bulunan kadın (m.105/A-3-a). Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan ve koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az süre kalan kadın hükümlüler, diğer şartları da taşımaları hâlinde denetimli serbestlikten yararlanabilir. Ayrıca geçici 6. madde uyarınca, kanunda sayılan istisna suçlar hariç olmak üzere 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlarda bu iki yıllık süre dört yıl olarak uygulanır.

Dikkat: Sıkça rastlanan bir yanlış, «altı yaşından küçük çocuğu olan kadının cezası konutta infaz edilir» biçimindeki ifadedir. Sıfır-altı yaş ölçütü konutta infaza değil, denetimli serbestliğe ilişkindir; konutta infazda ölçüt ceza miktarı ve doğum tarihidir.

Karar ve İtiraz

Gebelik veya doğum nedeniyle infazın geri bırakılması talebi, infazın yapıldığı yer Cumhuriyet Başsavcılığına yapılır ve durum nüfus kaydı gibi belgelerle ortaya konur. Talebin reddedilmesi hâlinde infaz hâkimliğine başvurularak karara itiraz edilebilir. Nitekim Yargıtay, doğum yapan ve çocuğu sağ olup başkasına verilmemiş bir hükümlü kadın yönünden, koşulları oluştuğu hâlde ertelemeye karar verilmemesini hukuka aykırı bulmuştur (Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2021/9888 E., 2021/12928 K.). Bu nedenle, koşulların eksiksiz değerlendirilmesi ve gerektiğinde itiraz yoluna başvurulması hak kaybını önler.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.

Geri Bırakma Takvimi: Tek Tabloda

Gebelik ve doğum hâlinde birden fazla kurum devreye girer ve bunların şartları birbirinden farklıdır. Aşağıdaki tablo hangi dönemde hangi hükmün işlediğini gösterir:

Tablonun ikinci satırı en çok yanlış bilinen noktadır. Maddenin ilk hâlinde süre altı aydı; 14/4/2020 tarihli 7242 sayılı Kanunun 19. maddesiyle fıkraya «bir yıl» ibaresi eklenerek süre bir yıl altı aya çıkarıldı. Buna rağmen pek çok kaynak hâlâ altı aylık eski metni yazmaktadır; talebiniz eski süreye dayanılarak reddedilirse bu, itirazın ilk dayanağıdır.

Hastalık Nedeniyle Erteleme ile Farkı

Aynı madde, gebelik dışında üç ayrı erteleme sebebi daha düzenler ve bunların usulü çok daha ağırdır. Farkı görmek, gebelik hâlinin ne kadar avantajlı olduğunu da gösterir:

• Akıl hastalığı (m.16/1): Cezanın infazı geriye bırakılır; kişi hakkında güvenlik tedbiri uygulanır.
• Diğer hastalıklar (m.16/2): Kural, infaza resmî sağlık kuruluşlarının mahkûmlara ayrılan bölümlerinde devam edilmesidir. Ancak infaz mahkûmun hayatı için kesin bir tehlike teşkil ediyorsa, cezanın infazı iyileşinceye kadar geri bırakılır.
• Ağır hastalık veya engellilik (m.16/6): Ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremeyen ve toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike oluşturmayacağı değerlendirilen mahkûmun cezasının infazı iyileşinceye kadar geri bırakılabilir.

Bu üç hâlde Adlî Tıp Kurumunca düzenlenen ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan rapor zorunludur. Gebelik ve doğumda ise böyle bir rapor rejimi ve tehlike değerlendirmesi aranmaz; durum nüfus kaydı ve olağan sağlık belgeleriyle ortaya konur. Kurumların tamamına genel bakış için infazın ertelenmesi ve geri bırakılması rehberimize bakabilirsiniz.

Geri Bırakma Sona Erince Ne Olur?

Geri bırakma bir af değildir; ceza ortadan kalkmaz, yalnızca infazı ertelenir. On sekiz aylık süre dolduğunda infaz gündeme gelir — ancak bu, doğrudan kapalı kuruma girmek anlamına gelmez. Sırasıyla şu ihtimaller değerlendirilmelidir:

• Konutta infaz (m.110). Toplam ceza üç yıl veya azsa kadın olmak yeterlidir; beş yıl veya azsa doğum tarihine bağlı bent devreye girebilir. Karar infaz hâkiminindir ve talep şarttır.
• Denetimli serbestlik (m.105/A). Sıfır-altı yaş çocuğu bulunan kadın hükümlülerde koşullu salıverilmeye iki yıl kala; geçici 6. madde kapsamındaki suçlarda dört yıl kala.
• İstek üzerine erteleme (m.17). Gebelikten bağımsız, ayrı bir yol. Belirli ceza sınırları içinde, çağrı üzerine gelen hükümlünün istemi üzerine Cumhuriyet Başsavcılığınca erteleme yapılabilir; erteleme her defasında bir yılı geçmemek üzere en fazla iki kez uygulanır ve teminat şartına bağlanabilir.

Hangi yolun açık olduğunu görmek için önce infaz hesabının doğru yapılması gerekir: infaz süresi hesaplama aracımız ve diğer hesaplama araçlarımız başlangıç noktasıdır; kurumların tamamı için cezaevine girmeden infaz rehberimiz kapsamlıdır.

Talep Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Süreç kendiliğinden işlemez. Adımlar şunlardır:

• Çağrı kâğıdı geldiğinde beklemeyin. Hüküm kesinleştiğinde Cumhuriyet Başsavcılığınca çağrı kâğıdı çıkarılır; tebliğden sonra tanınan süre içinde başvurulmazsa yakalama emri gündeme gelir. İlk adımlar için çağrı kâğıdı geldi rehberimiz, kayıt oluşmuşsa infaz için yakalama/çağrı yazımız.
• Muhatap: Talep, infazın yapıldığı yer Cumhuriyet Başsavcılığına yapılır.
• Belgeler: Gebelikte doktor raporu veya hastane belgesi; doğum sonrasında vukuatlı nüfus kayıt örneği — çocuğun sağ olduğunu ve anneyle birlikte olduğunu göstermesi bakımından belirleyicidir. Kesinleşme şerhli karar ve müddetname de eklenmelidir.
• Ret hâlinde itiraz: Talebin reddi hâlinde infaz hâkimliğine başvurulabilir. Kanun yollarının genel işleyişi için itiraz, istinaf ve temyiz rehberimiz yol gösterir.

Yerleşik yargı uygulamasına göre, hükümlünün kapalı ceza infaz kurumu dışında doğum yapması hâlinde, çocuğun sağ olması ve annesinden başka birine verilmemiş olması şartıyla dördüncü fıkra uyarınca ertelemeye karar verilmesi gerekir; koşullar oluştuğu hâlde ertelemeye karar verilmemesi hukuka aykırı bulunmuştur (Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2021/9888 E., 2021/12928 K.).

Çocuk Cezaevinde Anneyle Kalabilir mi?

Geri bırakma imkânının bulunmadığı hâllerde — özellikle kapalı kuruma girdikten sonra gebe kalıp koşullu salıverilmesine altı yıldan fazla süre kalanlarda — kanun, cezanın kurum içinde kendileri için düzenlenen uygun yerlerde infaz edileceğini söyler. Yani anne ve bebek için ayrı düzenlenmiş bölümler öngörülmüştür.

Bu durumda gündeme gelen başlıklar şunlardır: çocuğun bakımı ve sağlık takibi, kurum içi koşulların çocuğun yüksek yararına uygunluğu, gerektiğinde başka bir kuruma nakil talebi (nakil/sevk talebi) ve çocuk hükümlülere ilişkin özel rejim (çocuk hükümlülerde infaz). Kadın ve çocuk hükümlülerin infaz rejiminin bütünü için çocuk ve kadın hükümlülerin infazı yazımıza bakınız.

Şiddet riski bulunan dosyalarda koruyucu tedbirler ayrıca değerlendirilmelidir: 6284 koruma kararı talebi. Annenin fiil ehliyetini etkileyen bir kısıtlama gündeme gelirse hükümlüye vasi tayini başlığı devreye girer.

Sık Yapılan Beş Hata

• Eski altı aylık süreye güvenmek. Süre 2020’den beri bir yıl altı aydır; internetteki pek çok metin güncellenmemiştir.
• Ceza miktarına bakmak. Gebelik ve doğum nedeniyle geri bırakma ceza miktarına bağlı değildir; oysa konutta infaz ve denetimli serbestlikte miktar belirleyicidir.
• 0-6 yaş ölçütünü konutta infaz sanmak. Sıfır-altı yaş çocuk ölçütü denetimli serbestliğe ilişkindir.
• Talep etmeden beklemek. Geri bırakma da, konutta infaz da, denetimli serbestlik de talebe bağlıdır.
• Ret kararını kesin sanmak. İnfaz hâkimliğine başvuru yolu açıktır ve süreye tabidir.

Beklenen bir af veya infaz düzenlemesine güvenerek talep ertelenmemelidir; bu konudaki güncel tablo için af ve infaz söylentileri rehberimiz ile kesinleşmiş cezam var, yeni yasa çıktı yazılarımıza bakınız. Erteleme ve paraya çevirme kavramlarının ayrımı için erteleme ve paraya çevirme, statü kavramları için tutuklu ile hükümlü farkı, denetimli serbestlik şartları için süre ve şart rehberimiz, ihlal hâlinde yükümlülük ihlali, uzun cezalarda müebbet infaz süreleri ve alanın tamamı için Ceza Hukuku Rehberimiz kullanılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Gebe kadının hapis cezası ertelenir mi?

Evet. 5275 sayılı Kanunun 16. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca hapis cezasının infazı, gebe olan kadınlar hakkında geri bırakılır. Bu geri bırakma ceza miktarına bağlı değildir; her türlü hapis cezası için ileri sürülebilir.

Doğumdan sonra erteleme kaç ay sürer?

Doğurduğu tarihten itibaren bir yıl altı ay. Maddenin ilk hâlinde bu süre altı aydı; 14/4/2020 tarihli 7242 sayılı Kanunun 19. maddesiyle fıkraya “bir yıl” ibaresi eklenerek bir yıl altı aya çıkarıldı.

Çocuk ölürse veya başkasına verilirse ne olur?

Bu hâlde koruma daralır: çocuk ölmüş veya anasından başka birine verilmiş olursa, doğumdan itibaren iki ay geçince ceza infaz olunur.

Cezaevindeyken gebe kalırsam erteleme uygulanır mı?

Her zaman değil. Kapalı ceza infaz kurumuna girdikten sonra gebe kalanlardan koşullu salıverilmesine altı yıldan fazla süre kalanlar ile eylem ve tutumları nedeniyle tehlikeli sayılanlar hakkında dördüncü fıkra hükümleri uygulanmaz. Bu kişilerin cezasının ilgili kısmı, kurumda kendileri için düzenlenen uygun yerlerde infaz olunur.

Bu kural tutuklular için de geçerli mi?

Evet. 5275 sayılı Kanunun 116. maddesindeki yollama nedeniyle, gebelik ve doğuma ilişkin hükümler niteliğine uygun düştüğü ölçüde tutuklular hakkında da uygulanır.

Altı yaşından küçük çocuğum var, cezam konutta mı infaz edilir?

Bu yaygın bir karışıklıktır. Sıfır-altı yaş ölçütü konutta infaza değil, denetimli serbestliğe ilişkindir (m.105/A-3-a): 0-6 yaş grubunda çocuğu bulunan ve koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az süre kalan kadın hükümlüler yararlanabilir. Konutta infazda ölçüt ceza miktarı ve doğum tarihidir.

Doğumdan sonra konutta infaz isteyebilir miyim?

Şartları varsa evet. 5275 m.110/4 uyarınca doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçen ve toplam beş yıl veya daha az süreli hapis cezasına mahkûm olan kadın hükümlülerin cezasının konutunda çektirilmesine infaz hâkimi karar verebilir; talepte bulunulabilmesi için doğumdan itibaren bir yıl altı ay geçmemiş olması gerekir.

Gebelik ertelemesi için Adli Tıp raporu gerekir mi?

Hayır. Adlî Tıp Kurumu onaylı rapor rejimi, hastalık ve engellilik nedeniyle erteleme hâlleri için öngörülmüştür. Gebelik ve doğumda ayrı bir tehlike değerlendirmesi yapılmaz; durum nüfus kaydı ve olağan sağlık belgeleriyle ortaya konur.

Talebim reddedilirse ne yapabilirim?

Geri bırakma talebi infazın yapıldığı yer Cumhuriyet Başsavcılığına yapılır; talebin reddi hâlinde infaz hâkimliğine başvurularak karara itiraz edilebilir. Yerleşik yargı uygulaması, koşullar oluştuğu hâlde ertelemeye karar verilmemesini hukuka aykırı bulmaktadır.