Boşanma Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme

Boşanma davasının doğru mahkemede açılması, sürecin gecikmeden ilerlemesi için hayati önem taşır. Yanlış mahkemede açılan davada aylarca sürebilecek “gönderme” süreci yaşanabilir ve bu süreçte tedbir nafakası, velayet ve mal paylaşımı gibi acil konular askıda kalabilir. Bu yazıda boşanma davalarında görevli ve yetkili mahkeme kuralları, Türk Medeni Kanunu (TMK), 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) hükümleri çerçevesinde ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

1) Görevli Mahkeme — Aile Mahkemesi

Boşanma ve aile hukukundan doğan davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. Bu görev, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile düzenlenmiştir. Aile mahkemeleri; boşanma, ayrılık, nafaka, velayet, evlilik birliğinin korunması, mal rejiminin tasfiyesi, aile konutu şerhi, evlat edinme, vesayet ve soybağı davaları gibi aile hukuku uyuşmazlıklarında münhasır (özel) yetkili mahkemedir.

4787 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu görevi asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla yerine getirir. Küçük yerleşim yerlerinde ayrı bir aile mahkemesi kurulmadığından, boşanma davası asliye hukuk mahkemesine sunulur ve bu mahkeme dosyayı aile hukuku esaslarına göre yargılar. Görev kuralı kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflar bu konuda anlaşma yapamaz; hâkim, yargılamanın her aşamasında re’sen (kendiliğinden) görev yönünden inceleme yapar ve görevsiz olduğunu tespit ederse dava dilekçesini reddederek dosyayı görevli mahkemeye gönderir.

2) Yetkili Mahkeme — TMK m.168

Türk Medeni Kanunu’nun 168. maddesi, boşanma ve ayrılık davalarında yetkili mahkemeyi özel olarak düzenlemiştir. Buna göre boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu kural, HMK’daki genel yetki kurallarından farklı olarak özel bir yetki düzenlemesidir ve öncelikle uygulanır.

Uygulamada davacı, kendisine kolaylık sağlayacak üç seçenekten birini tercih edebilir: (i) kendi yerleşim yeri mahkemesi, (ii) davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi, (iii) eşlerin son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi. Bu üç yer aynı olmayabilir; davacı, delillerin toplanması, tanıkların bulunduğu yer ve kendi bulunduğu il gibi pratik faktörleri göz önüne alarak seçim yapabilir. Yerleşim yeri kavramı TMK m.19’a göre kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer olarak tanımlanır ve nüfus kayıtları veya ikametgâh belgesi ile ispatlanabilir.

3) Yetki Kuralı Kesin Yetki midir?

TMK m.168 hükmü, yerleşik uygulamada kesin yetki olarak nitelendirilmemektedir. Bu nedenle davalı, ilk itirazlar arasında yer alan yetki itirazını süresinde ileri sürmezse dava, yetkisiz olduğu iddia edilen mahkemede görülmeye devam eder. Buna karşın görev kuralı kamu düzenine ilişkin olduğundan yetkiden farklı bir statüdedir ve süresi bulunmaksızın her aşamada dikkate alınır.

Davalı, yetki itirazını HMK m.116 uyarınca cevap dilekçesinde ilk itirazlar arasında ileri sürmelidir. HMK m.117 hükmüne göre ilk itirazların hepsi birlikte cevap dilekçesinde belirtilir; süresinde ileri sürülmeyen yetki itirazı düşer. Yetki itirazı incelenirken davalı, davanın gönderilmesi gereken yetkili mahkemeyi de göstermek zorundadır.

4) Yetki İtirazı ve Gönderme Kararı

Davalının süresinde yetki itirazı üzerine hâkim itirazı incelediğinde ve haklı bulursa, HMK m.20 uyarınca “yetkisizlik kararı” verir ve dava dosyasını yetkili gördüğü mahkemeye gönderir. Bu karara “gönderme kararı” da denir. Gönderme kararı üzerine taraflar, kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmelidir. Bu süre geçirilirse dava açılmamış sayılır ve baştan yeniden dava açılması gerekir; bu durum hem harç kaybı hem de zaman kaybına yol açar.

Görevsizlik veya yetkisizlik kararına karşı taraflar istinaf yoluna başvurabilir. HMK’nin ilgili hükümleri uyarınca istinaf incelemesi sonucunda karar onanabilir veya bozulabilir. Uygulamada gönderme kararının verilmesi ve karşı tarafın kabulü ile dosyanın hedef mahkemeye ulaşması ortalama 3-6 ay sürebilir; bu süreç boyunca tedbir nafakası, geçici velayet gibi ara kararlar askıda kalabilir.

5) Nöbetçi Aile Mahkemesi Uygulaması

Büyükşehirlerde birden fazla aile mahkemesi bulunduğu yerlerde davalar öncelikle “nöbetçi aile mahkemesine” hitaben açılır. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) üzerinden yapılan başvurularda dosya, tevzi (dağıtım) sistemi tarafından otomatik olarak boş bir aile mahkemesine yönlendirilir. Böylece dosya numarası alan dava, ilgili mahkemenin esasına kaydedilir ve yargılama süreci başlar.

UYAP Vatandaş Portalı ile e-Devlet üzerinden yapılan başvurularda mahkeme adı otomatik olarak “Nöbetçi Aile Mahkemesi” biçiminde doldurulur. Vatandaşın belirli bir aile mahkemesi seçme hakkı bulunmamaktadır; tevzi bürosu adaletin dağıtımı ilkesi gereği sırayla dosyaları paylaştırır. Aile mahkemesinin bulunmadığı ilçelerde ise dilekçe doğrudan Asliye Hukuk Mahkemesine (aile mahkemesi sıfatıyla) hitaben yazılır.

6) Yabancılık Unsurlu Boşanmalarda Yetki

Yabancı unsurlu boşanma davaları (örneğin Türk vatandaşının yurt dışında yaşayan yabancı eşi ile boşanma davası) 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) çerçevesinde değerlendirilir. MÖHUK m.41 hükmü uyarınca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalarda Türkiye’de daimi kaydı bulunan yer mahkemesince belirlenir. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları da bu düzenlemeye dayanarak Türkiye’deki nüfus kayıt yeri mahkemesinde boşanma davası açabilir.

Uygulanacak hukuk bakımından MÖHUK m.14, boşanma ve ayrılık sebeplerinin ile hükümlerinin eşlerin ortak millî hukukuna tabi olduğunu düzenler. Eşlerin ortak millî hukuku yoksa müşterek mutad meskenlerinin bulunduğu yer hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de sonuç doğurabilmesi için ise ayrıca “tanıma ve tenfiz” davası açılması gerekir; bu husus da ayrı bir yargılama sürecidir.

7) Yanlış Mahkeme Seçiminin Pratik Sonuçları

Dava, yetkisiz veya görevsiz mahkemede açıldığında dosyanın doğru mahkemeye gönderilmesi gündeme gelir. Bu süreç 3-6 aya varan bir zaman kaybına yol açabildiği gibi ayrıca (i) tedbir nafakası kararının uygulamada gecikmesine, (ii) geçici velayet düzenlemesinin belirsiz kalmasına, (iii) delil toplama sürecinin yavaşlamasına yol açabilir. Ayrıca gönderme kararı sonrası iki haftalık başvuru süresinin kaçırılması hâlinde dava açılmamış sayıldığından harç ve vekâlet ücreti kayıpları da gündeme gelebilir.

Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanırken; (i) eşlerin yerleşim yerlerinin doğrulanması, (ii) son altı ay birlikte oturulan yerin belirlenmesi, (iii) UYAP üzerinden mahkeme adının doğru yazılması (nöbetçi/ilçe adliyesi/aile mahkemesi) büyük önem taşır. Yabancılık unsuru varsa MÖHUK hükümlerine göre ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanma davası hangi mahkemede açılır?

Boşanma davası aile mahkemesinde açılır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi, aile mahkemesi sıfatıyla dosyayı görür. Bu görev kuralı 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun hükümlerinden kaynaklanır ve kamu düzenine ilişkindir.

Yetkili mahkeme nasıl belirlenir?

TMK m.168 uyarınca yetkili mahkeme; eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Davacı bu üç seçenekten (kendi yerleşim yeri, davalının yerleşim yeri, son ortak konut yeri) birini tercih edebilir.

Kadın kendi yaşadığı yerde boşanma davası açabilir mi?

Evet. TMK m.168 hükmü kadın-erkek ayrımı gözetmez; davacının yerleşim yeri de yetkili mahkeme yerlerinden biridir. Bu nedenle kadın, eşinden ayrı yaşadığı ve yerleşim yerini oraya nakletmişse kendi bulunduğu yer aile mahkemesinde boşanma davası açabilir.

Yanlış mahkemede boşanma davası açarsam ne olur?

Görevsiz mahkemede açılan davada hâkim re’sen görevsizlik kararı verir; yetkisiz mahkemede açılan davada ise davalının süresi içinde yetki itirazında bulunması hâlinde HMK m.20 uyarınca gönderme kararı verilir. Bu kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde başvurulmazsa dava açılmamış sayılır.

UYAP üzerinden hangi mahkemeyi seçmeliyim?

UYAP Vatandaş Portalı üzerinden boşanma davası açılırken yetkili yerde birden fazla aile mahkemesi varsa “Nöbetçi Aile Mahkemesi” seçeneği kullanılır. Tevzi bürosu dosyayı otomatik olarak bir mahkemeye yönlendirir. Belirli bir mahkemeyi seçme imkânı yoktur; adaletin dağıtımı ilkesi gereği dosyalar sırayla paylaştırılır.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı Türkiye’de boşanma davası açabilir mi?

Evet. MÖHUK m.41 uyarınca Türk vatandaşları, Türkiye’deki nüfus kayıt yeri veya son yerleşim yeri mahkemesinde boşanma davası açabilir. Ayrıca yabancı bir mahkemede alınmış boşanma kararının Türkiye’de sonuç doğurabilmesi için ayrıca tanıma ve tenfiz davası açılması gerekir.

Yetki itirazı hangi süre içinde yapılmalıdır?

Yetki itirazı bir ilk itirazdır ve HMK m.116-117 uyarınca cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Cevap dilekçesi süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır. Bu süre içinde yetki itirazı ileri sürülmezse itiraz düşer ve dava, yetkisiz olduğu iddia edilen mahkemede görülmeye devam eder.