Evlilik Sırasında Mal Rejimi Değiştirilebilir mi? (TMK 208)

Dayanak: TMK 203 ve 208

Mal rejimini değiştirme serbestisi iki maddede kurulur.

TMK 203 — sözleşme özgürlüğü ve sınırı

“Mal rejimi sözleşmesi, evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar, istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilirler.”

Buradaki sınır önemlidir: eşler kendi tasarladıkları karma bir rejim oluşturamaz. Seçim, kanunda düzenlenen rejimlerle sınırlıdır: edinilmiş mallara katılma (yasal rejim), mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı.

TMK 208 — her zaman değiştirilebilir

Maddenin birinci fıkrası açıktır: “Eşler, her zaman yeni bir mal rejimi sözleşmesiyle önceki veya başka bir mal rejimini kabul edebilirler.” İkinci fıkra ise mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilmişse, bu geçişi gerektiren sebebin ortadan kalkması hâlinde hâkimin eşlerden birinin istemi üzerine eski mal rejimine dönülmesine karar verebileceğini düzenler.

Şekil şartı mutlaktır

TMK 205’e göre mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler. Sözleşmenin taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerince imzalanması zorunludur.

Bu bir geçerlilik şartıdır: adi yazılı bir metin, avukat huzurunda imzalanan bir protokol veya sözlü anlaşma sonuç doğurmaz.

İkinci yol: mahkeme kararıyla mal ayrılığı (TMK 206)

Karşı taraf sözleşmeye yanaşmıyorsa yol kapalı değildir. TMK 206’ya göre haklı bir sebep varsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir.

Haklı sebepler

Madde bunları örnekleme yoluyla sayar; liste sınırlı değildir ve somut olayın özelliğine göre genişletilebilir. Kanunda gösterilen tipik hâller arasında diğer eşe ait malvarlığının borca batık olması veya ortaklıktaki payının haczedilmiş olması yer alır. Uygulamada kabul gören diğer hâller: diğer eşin mal rejiminden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi, karşı tarafın menfaatlerini tehlikeye düşürmesi ve malvarlığı hakkında bilgi vermekten kaçınması.

Görevli ve yetkili mahkeme

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. TMK 207 uyarınca yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Dava maktu harca tabidir.

Değişikliğin sonucu: önceki rejim tasfiye edilir

Rejim değişikliği geleceğe yöneliktir; geçmişi silmez. Değişiklik anına kadar olan dönem, o dönemde geçerli olan rejimin kurallarına göre tasfiye edilir.

TMK 212

Mal ayrılığına geçildiği takdirde, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, eşler arasında önceki mal rejiminin tasfiyesi bu rejime ilişkin hükümlere göre yapılır.

Pratik anlamı

• Edinilmiş mallara katılmadan mal ayrılığına geçen eşler bakımından, geçiş tarihine kadar biriken artık değere ilişkin katılma alacağı doğar ve hesaplanır.
• Geçiş tarihinden sonra edinilen mallar yeni rejime tabidir.
• Tasfiyenin hemen yapılması zorunlu değildir; ancak alacağın varlığı ve kapsamı bu tarih itibarıyla belirlenir.

Geçmişe etkili sözleşme yapılabilir mi?

Kural olarak hayır. Rejim değişikliği, yapıldığı andan itibaren sonuç doğurur; daha önce doğmuş hakları ortadan kaldıracak biçimde geriye etkili bir düzenleme, kanunun çizdiği sınırların dışına çıkar. Bu nedenle “eskiye de uygulansın” biçimindeki kayıtlara güvenmek risklidir.

Üçüncü kişilere etkisi

Rejim değişikliği, eşlerin üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Alacaklıların hakları saklıdır; özellikle borca batıklık nedeniyle yapılan geçişlerde, geçişten önce doğmuş borçlar bakımından sorumluluk devam eder.

Karar vermeden önce

Hangi rejimi seçmeli?

• Edinilmiş mallara katılma (yasal rejim). Evlilik içinde emekle edinilen değerin artık kısmı yarı yarıya paylaşılır; ev içi emeğe karşılık verir. Gelir farkının yüksek olduğu evliliklerde düşük gelirli eşi korur.
• Mal ayrılığı. Her eş kendi malvarlığını korur; katılma alacağı doğmaz. Ancak paylaşım tümüyle dışlanmaz: TMK 243 atfı gereği bir eş, diğerinin malvarlığına ispatlanabilir maddi veya emek katkısı yapmışsa katkı payı talep edebilir.
• Paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı. Kanunda düzenlenmiş diğer seçimlik rejimlerdir ve kendi tasfiye kuralları vardır.

Sık yapılan hatalar

• Şekil şartını atlamak. Noterde düzenleme veya onaylama olmadan yapılan sözleşme geçersizdir.
• Kanunda olmayan bir rejim tasarlamak. Seçim, kanundaki rejimlerle sınırlıdır.
• Tasfiyeyi ertelemek. Değişiklik tarihindeki malvarlığı tablosu belgelenmezse, ileride hesap yapmak güçleşir. Geçiş anında bir envanter düzenlenmesi yerinde olur; TMK’da envanter düzenlenmesine ilişkin hükümler de bulunur.
• Nafaka ve velayetle karıştırmak. Mal rejimi sözleşmesi yalnızca malvarlığı ilişkilerini düzenler; nafaka veya çocuklara ilişkin konularda bağlayıcı hüküm doğurmaz.

Ne zaman yapılmalı?

Sözleşme evlenmeden önce veya sonra, evliliğin her aşamasında yapılabilir (TMK 203). Boşanma davası açıldıktan sonra yapılacak bir sözleşmenin ise pratik değeri yoktur; çünkü mal rejimi zaten dava tarihinde sona ermiştir.