Evlilik Sırasında Mal Rejimi Değiştirilebilir mi? Noter Sözleşmesi ve Mahkeme Yolu (TMK 203, 206, 208)

Evlilik sırasında, eşlerin mevcut mal rejiminden memnun olmaması veya değişen koşullar nedeniyle mal rejimini değiştirmek istemesi mümkündür. Bu rehberde mal rejiminin nasıl değiştirilebileceğini açıklıyoruz.

Mal Rejimi Değişikliğinde Mevzuat Haritası

Rejim değişikliği tek bir maddeyle yürümez. Sözleşme serbestisi, şekil, olağanüstü rejim, tasfiye ve alacaklıların korunması ayrı maddelerde düzenlenmiştir. Aşağıdaki tablo hangi sorunun hangi maddede cevaplandığını gösterir.

Mal Rejimi Değiştirilebilir mi?

Evet. Eşler, evlilik devam ederken mal rejimini değiştirebilir. Bu değişiklik iki yolla olabilir: tarafların anlaşmasıyla (sözleşmeyle) veya olağanüstü hallerde mahkeme kararıyla. Mal rejiminin değiştirilmesi, eşlerin malvarlığı ilişkilerini yeni koşullara uyarlamalarına imkân tanır.

Anlaşmayla Rejim Değişikliği

Eşler, karşılıklı anlaşarak mal rejimini değiştirebilir. TMK 208/1 bunu açıkça düzenler: eşler her zaman yeni bir mal rejimi sözleşmesiyle önceki veya başka bir mal rejimini kabul edebilirler. Değişiklik, TMK 205 uyarınca noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır ve taraflarca imzalanması zorunludur; bu bir geçerlilik şartıdır. Ayrıca TMK 203 gereği taraflar istedikleri rejimi ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir; kendi tasarladıkları karma bir rejim oluşturamazlar. Değişiklik yapıldığı tarihten itibaren geçerli olur.

Mahkeme Kararıyla Mal Ayrılığına Geçiş (TMK 206)

Bazı olağanüstü durumlarda, eşlerden birinin talebiyle mahkeme, mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK 206). Bu, haklı bir sebebin varlığını gerektirir. Kanun bunlara örnek olarak diğer eşin malvarlığının borca batık olmasını, istemde bulunan eşin menfaatlerini tehlikeye düşürmesini, gerekli rızayı haklı sebep olmadan vermemesini, malvarlığı hakkında bilgi vermekten kaçınmasını ve sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun olmasını sayar (TMK m.206/2).

Rejim Değişikliğinin Sonuçları

Mal rejimi değiştirildiğinde önceki rejim sona erer ve tasfiye edilir. TMK 212’ye göre mal ayrılığına geçildiği takdirde, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, önceki mal rejiminin tasfiyesi bu rejime ilişkin hükümlere göre yapılır. Bir ayrıntıya dikkat edilmelidir: sözleşmeyle yapılan değişiklik yapıldığı tarihten itibaren sonuç doğururken, TMK 206 uyarınca mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilmesi hâlinde mal rejimi TMK 225’in son fıkrası gereği dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Her hâlde rejim değişikliği geçmişe etkili değildir; geleceğe yöneliktir.

Rejim Değişikliğinin Yolları: Kim, Ne Zaman, Hangi Sonuçla?

Kanun rejim değişikliğine birden fazla kapı açar. Bunların bir kısmı eşlerin iradesine, bir kısmı mahkeme kararına, bir kısmı ise doğrudan kanuna bağlıdır.

Tablodaki en sık kullanılan iki yol ilk ikisidir. İflas ve alacaklının istemi yolları ise yalnızca mal ortaklığı rejiminde uygulanır. Rejimlerin genel karşılaştırması için mal rejimi sözleşmesi ve mal ayrılığı rehberimize bakabilirsiniz.

TMK m.206’daki Haklı Sebepler ve Yargıtay Uygulaması

Mahkeme yoluyla mal ayrılığına geçişte davanın kaderini haklı sebebin ispatı belirler. TMK m.206/2 haklı sebepleri örnek olarak sayar. Bu nedenle liste sınırlı değildir; ancak kanunda sayılan hâller en güçlü dayanaklardır.

Yargıtay kararları haklı sebebin somut olaya göre değerlendirildiğini gösterir:

• Yargıtay 8. HD, 14.07.2009, E.2009/2363, K.2009/3909: Eşin ortak hesaptaki parayı diğer eşe haber vermeden kendi hesabına aktarması ve davacının vekâletnamesini kullanarak bir taşınmazı satması, menfaatlerin tehlikeye düşürülmesi ve bilgi verilmemesi nedeniyle haklı sebep sayılmıştır.
• Yargıtay 8. HD, 23.05.2013, E.2012/11893, K.2013/7825: Davacı kadın, kendi şirketinin borçlarını ödemek için evin satışına eşinin rıza göstermemesini haklı sebep olarak ileri sürmüştür. Eşin şirketle bağlantısı bulunmadığı ve borca batık olanın davacının kendisi olduğu gerekçesiyle haklı sebep kabul edilmemiştir.
• Yargıtay 8. HD, 22.04.2014, E.2013/11089, K.2014/7833: Davalı davayı kabul ettiği hâlde davanın reddedilmesi bozulmuştur. Ret kararı, davacının dava tarihinden itibaren mal ayrılığına geçme imkânını ortadan kaldıracaktır.

Mal ayrılığı ağır bir sonuç doğurur. Amaç yalnızca belirli bir malın elden çıkarılmasını önlemekse, daha hafif bir önlem olarak hâkimden belirli malvarlığı değerlerine ilişkin tasarrufların eşin rızasına bağlanması istenebilir (TMK m.199). Ayrıntılar için TMK m.199 tasarruf yetkisinin sınırlanması yazımıza, eşin malvarlığını öğrenme yolları için eşin gelir ve malvarlığını öğrenme rehberimize bakabilirsiniz.

Noterde Rejim Değişikliği: Adım Adım

1. Mevcut durumu belgeleyin. Evlilik tarihi, rejim değişikliği anına kadar edinilen mallar ve borçlar listelenmelidir. TMK m.216 uyarınca eşlerden her biri diğerinden her zaman malların envanterinin resmî senetle yapılmasını isteyebilir.
2. Yeni rejimi seçin. Seçim kanundaki rejimlerle sınırlıdır: edinilmiş mallara katılma (TMK m.218 vd.), mal ayrılığı (TMK m.242-243), paylaşmalı mal ayrılığı (TMK m.244 vd.) ve mal ortaklığı (TMK m.256 vd.).
3. Tam değişiklik mi, ince ayar mı karar verin. Yasal rejimi korurken yalnızca meslek veya işletme mallarının kişisel mal sayılmasını (TMK m.221) ya da artık değere katılmada başka bir esası (TMK m.237) kararlaştırmak da mümkündür.
4. Geçiş dönemini yazın. Sözleşmede yeni rejimin imza tarihinden itibaren uygulanacağı ve önceki dönemin TMK m.212 uyarınca önceki rejim hükümlerine göre tasfiye edileceği açıkça belirtilmelidir.
5. Noterde imzalayın. Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır ve iki eş tarafından imzalanır (TMK m.205). Küçük veya kısıtlı eş için yasal temsilcinin rızası gerekir (TMK m.204).
6. Bir örneği saklayın. İleride tasfiye davasında sözleşmenin tarihi, rejimin değiştiği anı gösteren temel belge olacaktır.

Noterde yapılacak işlem ve sözleşme türleri için evlilik sözleşmesi rehberimize, mal ayrılığının seçimi için mal ayrılığı rejimi seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

Geçiş Anında Tasfiye: Ne Hesaplanır, Ne Zaman İstenir?

Rejim değiştiğinde eski rejim sona erer ve o ana kadarki dönem için hesaplaşma doğar. Bu hesaplaşmanın üç kuralı vardır:

• Hangi mallar: Rejimin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar hesaba katılır (TMK m.235/1). Sözleşmeyle değişiklikte bu an sözleşme tarihi, mahkeme kararıyla geçişte dava tarihidir (TMK m.225).
• Hangi değer: Mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m.235/1). Hesaba eklenecek değerlerde malın devredildiği tarih esas alınır (TMK m.235/2).
• Ne zaman: Evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden olan alacakları için zamanaşımı işlemez (TBK m.153/1-3). Bu nedenle katılma alacağının rejim değişikliğiyle aynı gün istenmesi zorunlu değildir.

Basit örnek: Edinilmiş mallara katılma rejiminden mal ayrılığına geçen eşlerde, geçiş tarihinde Eş A’nın artık değeri 800.000 TL, Eş B’nin artık değeri 200.000 TL olsun. TMK m.236/1’e göre her eş diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir ve alacaklar takas edilir. Eş B’nin alacağı 400.000 TL, Eş A’nın alacağı 100.000 TL olur. Takas sonucunda Eş B, Eş A’dan 300.000 TL katılma alacağı isteyebilir. Geçiş tarihinden sonra edinilen mallar artık mal ayrılığına tabidir ve bu hesaba girmez.

Gerçek dosyalarda artık değer; edinilmiş malların değerinden borçların düşülmesi, eklenecek değerler ve denkleştirme kalemleriyle hesaplanır. Ayrıntılı hesap için artık değere katılma alacağı hesabı yazımıza ve katılma alacağı hesaplama aracımıza bakabilirsiniz.

Rejim Değişse de Değişmeyenler

Mal rejimi yalnızca eşlerin malvarlığı ilişkilerini düzenler. Evliliğin genel hükümlerinden doğan bazı koruma ve yükümlülükler, hangi rejim seçilirse seçilsin aynen devam eder.

Özellikle aile konutu koruması önemlidir: mal ayrılığına geçen eş, konut kendi adına kayıtlı olsa bile diğer eşin açık rızası olmadan konutu satamaz. Konut üzerinde şerh için aile konutu şerhi rehberimize, eşin borçlarından sorumluluk için eşimin borçlarından sorumlu muyum yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanma Davası Sürerken Rejim Değişikliği ve Mal Paylaşımı Anlaşması

Boşanma davası açıldıktan sonra eşler bazen “mal ayrılığına geçelim” diye noterde sözleşme yapmayı düşünür. Burada iki ayrı durumu ayırmak gerekir:

• Boşanmaya karar verilirse: Mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m.225/2). Dava sırasında yapılan bir rejim değişikliğinin tasfiyeye etkisi bu nedenle çok sınırlıdır.
• Dava reddedilir veya davadan feragat edilirse: Mal rejimi sona ermemiş olur ve evlilik devam eder. Bu durumda dava sırasında yapılan rejim değişikliği, sözleşme tarihinden itibaren hüküm doğurmaya devam eder.

Mal rejimi sözleşmesi ile boşanmadaki mal paylaşımı anlaşması da farklı şeylerdir. Mal rejimi sözleşmesi ileriye dönük rejimi belirler. Anlaşmalı boşanma protokolündeki mal paylaşımı hükümleri ise boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkindir ve TMK m.184/5 uyarınca hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz. Boşanma sürecinde mal kaçırmaya karşı önlemler için boşanma davası sırasında mal kaçırmayı önleme yazımıza, davanın zamanlaması için mal paylaşımı davası boşanmadan önce açılır mı yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek Sözleşme Maddeleri: Evlilik İçinde Mal Ayrılığına Geçiş

Aşağıdaki maddeler yalnızca yapıyı göstermek için hazırlanmış bir taslaktır. Sözleşme noterde düzenlenir veya onaylanır; içerik dosyanın somut durumuna göre uyarlanmalıdır.

Bu taslağa “sözleşme evlilik tarihinden itibaren geçerlidir” gibi bir kayıt eklemek, yukarıda açıklanan Yargıtay kararı karşısında sonuç doğurmaz. Şekil şartı için TMK m.205 şekil şartı yazımıza bakabilirsiniz.

Mal Ayrılığı Davası: Dilekçe ve Delil Kontrol Listesi

• Görevli mahkeme: Aile mahkemesi; bulunmayan yerlerde aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: Eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi (TMK m.207).
• Talep sonucu: TMK m.206 uyarınca taraflar arasında mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi.
• Haklı sebep: TMK m.206/2’deki hangi hâle dayanıldığı ve bunun somut olayda nasıl gerçekleştiği tarihleriyle yazılmalıdır.
• Deliller: İcra dosyaları, banka hesap hareketleri, tapu ve araç devir kayıtları, yazışmalar, ihtarnameler, gerekirse sağlık raporu.
• Zamanlama: Rejim dava tarihinden itibaren sona ereceği için dava gecikmeden açılmalıdır (TMK m.225/2).
• Sonrası: Karardan sonra önceki rejimin tasfiyesi TMK m.212 uyarınca ayrıca istenebilir; sebep ortadan kalkarsa eski rejime dönüş talep edilebilir (TMK m.208/2).

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik sırasında mal rejimi değiştirilebilir mi?

Değiştirilebilir. TMK 208/1’e göre eşler her zaman yeni bir mal rejimi sözleşmesiyle önceki veya başka bir mal rejimini kabul edebilirler. TMK 203 de sözleşmenin evlenmeden önce veya sonra yapılabileceğini düzenler.

Nasıl yapılır?

TMK 205’e göre mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır; taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerince imzalanması zorunludur. Bu bir geçerlilik şartıdır.

Adi yazılı sözleşme geçerli olur mu?

Hayır. Noterde düzenleme veya onaylama şartına uyulmadan yapılan sözleşme geçersizdir; avukat huzurunda imzalanan bir protokol veya sözlü anlaşma sonuç doğurmaz.

İstediğimiz kuralları yazabilir miyiz?

Hayır. TMK 203, tarafların istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebileceğini düzenler. Kendi tasarladığınız karma bir rejim oluşturamazsınız; seçim kanundaki rejimlerle sınırlıdır.

Eşim sözleşmeye yanaşmıyorsa ne yapabilirim?

TMK 206 uyarınca haklı bir sebep varsa aile mahkemesinden mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüştürülmesini isteyebilirsiniz. Borca batıklık, ortaklıktaki payın haczedilmesi, menfaatlerin tehlikeye düşürülmesi ve bilgi vermekten kaçınma tipik hâllerdir.

Mahkeme kararı hangi tarihten itibaren sonuç doğurur?

TMK 225’in son fıkrasına göre mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâlinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Karar tarihi değil, davanın açıldığı tarih esastır.

Değişiklik geçmişi de kapsar mı?

Kapsamaz. Rejim değişikliği geleceğe yöneliktir. TMK 212 uyarınca önceki rejimin tasfiyesi kendi hükümlerine göre yapılır; değişiklik anına kadar biriken artık değere ilişkin alacak hesaplanır.

Sözleşme ne zaman yapılmalı?

Evlenmeden önce veya evliliğin her aşamasında yapılabilir. Boşanma davası açıldıktan sonra yapılan sözleşmenin etkisi sınırlıdır; boşanmaya karar verilirse rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Dava reddedilir veya feragat edilirse rejim devam eder.

Mal rejimini evlilik tarihinden itibaren geçerli olacak şekilde değiştirebilir miyiz?

Hayır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, geçmişe etkili başka rejim belirlemesinin yok hükmünde olduğuna ve bu sınırlamanın sözleşme serbestisiyle aşılamayacağına karar vermiştir (06.06.2013, E.2012/11466, K.2013/8552). Yeni rejim sözleşme tarihinden itibaren uygulanır.

Evlenirken nüfus müdürlüğünde seçtiğimiz rejimi sonradan değiştirebilir miyiz?

Evet. TMK m.205 evlenme başvurusu sırasında rejimin yazılı olarak bildirilmesine izin verir; ancak evlendikten sonra yapılacak değişiklik için bu yol kullanılamaz. Değişiklik, TMK m.203 ve m.208/1 uyarınca noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılan sözleşmeyle olur.

Mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçtikten sonra eski rejime dönülebilir mi?

Evet. TMK m.208/2’ye göre mal ayrılığına geçişi gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine eski rejime dönülmesine karar verebilir. Eşler ayrıca her zaman noterde yeni bir mal rejimi sözleşmesi yapabilir (TMK m.208/1).

Eşimin alacaklıları mal rejimi değişikliğinden etkilenir mi?

Etkilenmez. TMK m.213’e göre rejimin kurulması, değiştirilmesi veya tasfiyesi, alacaklıların haklarını alabilecekleri malları sorumluluk dışında bırakamaz. Kendisine böyle mallar geçen eş borçlardan kişisel olarak sorumlu olur.

Rejim değişince katılma alacağımı hemen istemek zorunda mıyım?

Hayır. TBK m.153/1-3’e göre evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden olan alacakları için zamanaşımı işlemez. Ancak geçiş tarihindeki malvarlığının envanterle belgelenmesi, ileride hesap yapılmasını kolaylaştırır.

Rejimi tamamen değiştirmeden bazı malları paylaşım dışında bırakabilir miyiz?

Evet. TMK m.221’e göre eşler sözleşmeyle bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti için ayrılmış malların kişisel mal sayılacağını kararlaştırabilir. TMK m.237’ye göre artık değere katılmada da başka bir esas kabul edilebilir; ancak bu, ortak olmayan çocukların saklı paylarını zedeleyemez.

Mal ayrılığına geçmek aile konutu korumasını kaldırır mı?

Kaldırmaz. TMK m.194 her mal rejiminde uygulanır. Konut kimin adına kayıtlı olursa olsun, eşlerden biri diğerinin açık rızası olmadan aile konutunu devredemez, kira sözleşmesini feshedemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz.