Makineye El Kaptırma İş Kazası 2026: Dişli, Pres ve Merdanede Parmak Kaybı — İşverenin Sorumluluğu, Tazminat, SGK Hakları ve Ceza (6331 m.4-5, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I, TBK m.417, 5510 m.13-21, TCK m.89)
05 Kasım 2026

Makineye El Kaptırma İş Kazası 2026: Dişli, Pres ve Merdanede Parmak Kaybı — İşverenin Sorumluluğu, Tazminat, SGK Hakları ve Ceza (6331 m.4-5, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I, TBK m.417, 5510 m.13-21, TCK m.89)

Dişliye, prese, merdaneye, konveyör tamburuna ya da dönen bir mile el kaptırmak, sanayide en sık görülen ve en ağır sonuç doğuran iş kazalarının başında gelir. Bu kazalarda çoğu zaman parmak kırılır, ezilir ya da kopar; ameliyat, uzun istirahat ve kalıcı bir işlev kaybı geride kalır. Hukuken asıl soru şudur: Makinenin hareketli parçasına elin ulaşabilmiş olması kimin sorumluluğudur? Bu rehber, sorunun cevabını 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 5510 sayılı Kanun ve Türk Ceza Kanunu maddeleriyle; işçinin tazminat, SGK ve ceza süreçlerindeki haklarını da adım adım anlatır. Ankara’daki ya da Türkiye’nin herhangi bir yerindeki dosyanız için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz.

Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Kısa cevap

  • Mevzuat, makinenin hareketli parçalarından korumayı işçinin dikkatine bırakmaz: İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8 uyarınca tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucu bulunması, madde 2.8.1-c uyarınca da bu koruyucunun kolayca sökülememesi veya etkisiz hâle getirilememesi gerekir.
  • İşveren TBK m.417/2 ve 6331 m.4 uyarınca gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür; bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle oluşan bedensel zarar TBK m.417/3 gereği sözleşmeye aykırılık hükümlerine göre tazmin edilir.
  • İşçi; SGK’dan rapor parası ve şartları oluşursa sürekli iş göremezlik geliri, işverenden ise maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Sürekli iş göremezlik oranı %0 çıksa bile istirahat döneminin kaybı istenebilir.
  • Parmak kırığı veya parmak kaybı ceza bakımından TCK m.89/2 ve m.89/3 kapsamına girebilir; ancak şikâyet süresi (TCK m.73) ve bilinçli taksir istisnası (TCK m.89/5) ayrıca incelenmelidir.
  • İş kazası tazminat davası için arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3); zamanaşımı on yıldır (TBK m.146) ve Yargıtay’a göre sürekli iş göremezlik oranının kesinleşmesiyle başlar.

1. Makineye el kaptırma kazası neden “önlenebilir” kaza sayılır?

Dişli, pres, merdane, kayış-kasnak ve konveyör gibi ekipmanlarda tehlike önceden bellidir: Hareketli iki parçanın birbirine yaklaştığı ya da bir parçanın sabit bir yüzeye yaklaştığı noktada el, eldiven veya kıyafet içeri çekilir. Tehlikenin yeri bilindiği için mevzuat çözümü de bellidir. 6331 sayılı Kanun’un 5. maddesi risklerden korunma ilkelerini sayarken risklerden kaçınmayı, riskle kaynağında mücadele etmeyi ve toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermeyi açıkça ister. Yani önce makinenin kendisi güvenli hâle getirilir; eldiven, gözlük gibi kişisel koruyucu donanım ancak bundan sonra gelir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013, sayı 28628) madde 5 uyarınca işveren, iş ekipmanının yapılan işe uygun olması ve çalışanların sağlık ve güvenliğine zarar vermemesi için gerekli tüm tedbirleri alır; ekipmanı tehlikesiz hâle getiremiyorsa riski kabul edilebilir seviyeye indirecek önlemleri almak zorundadır. Bu nedenle dişliye elin ulaşabilmiş olması, kural olarak koruyucunun hiç olmadığını, yanlış tasarlandığını, söküldüğünü ya da etkisiz bırakıldığını gösterir. Uygulamada bilirkişi raporlarının ilk baktığı nokta budur.

Tablo 1 — Makine türüne göre tipik tehlike ve mevzuatın beklediği koruma

Makine / parçaTipik kazaBeklenen koruma (dayanak)
Açık dişli, zincir-dişli, kayış-kasnakParmak veya eldivenin dişler arasına çekilmesi; parmakta parçalı kırık, kopmaTehlikeli bölgeye erişimi önleyen sabit veya kilitli koruyucu (Ek-I 2.8, 2.8.1)
Pres ve abkantKalıp kapanırken elin kalıp içinde kalmasıDurdurucu emniyet sistemi, çift el kumandasının devre dışı bırakılamaması, güvenli kumanda (Ek-I 2.1, 2.8)
Merdane, silindir, kalenderEl veya kolun iki silindir arasına çekilmesiBesleme noktasında koruyucu, erişilebilir acil durdurma (Ek-I 2.4, 2.8)
Konveyör bant ve tamburTemizlik veya sıkışan malzemeyi çıkarırken elin tambura çekilmesiBakım ve temizliğin yalnız enerji kesilip hareket durmuşken yapılması (Ek-I 2.13, 2.14)
Dönen mil, matkap, tornaEldiven, kol ağzı veya saçın mile dolanmasıKoruyucu kapak, uygun iş kıyafeti talimatı, makineye özgü eğitim (Ek-I 2.8; Yönetmelik m.10-11)

2. Mevzuat makineden ve işverenden tam olarak ne istiyor?

2.1. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I’deki asgari şartlar

Yönetmeliğin Ek-I bölümü, iş ekipmanlarında bulunması gereken asgari şartları sayar. Makineye el kaptırma dosyalarında belirleyici olan maddeler şunlardır: Güvenliği etkileyen kumanda cihazlarının kolayca görülebilir ve tanınabilir olması ve zorunlu hâller dışında tehlikeli bölgenin dışına yerleştirilmesi (2.1); ekipmanı tümüyle ve güvenle durduran, çalıştırma sistemine göre öncelikli bir durdurma sisteminin bulunması ve durdurulduğunda tahrik enerjisinin de kesilmesi (2.3); tehlike ve normal durma süresi gerektiriyorsa acil durdurma sisteminin bulunması (2.4).

Hareketli parçalar bakımından madde 2.8, mekanik temas riski varsa tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucu veya koruma donanımı ister. Madde 2.8.1’e göre koruyucular sağlam yapılı olmalı, ilave bir tehlike yaratmamalı, kolayca sökülememeli veya etkisiz hâle getirilememeli, tehlikeli bölgeden yeterli uzaklıkta olmalı, görülmesi gereken operasyon noktalarını engellememeli ve mümkün olduğunca parça takma, sökme ve bakımın koruyucu çıkarılmadan yapılmasına izin vermelidir. Madde 2.13, bakım işlerinin yalnızca ekipman kapalıyken, enerjisi kesikken ve tüm hareketleri durmuşken yapılmasını; madde 2.14 de enerji kesme araçlarının kolayca görülebilir ve tanınabilir olmasını şart koşar.

Tablo 2 — Ek-I maddeleri ve dosyada sorulacak soru

Ek-I maddesiKuralDosyada sorulacak soru
2.1Kumanda cihazları görülebilir, tanınabilir ve tehlikeli bölge dışında olmalıÇalıştırma düğmesi veya pedal işçinin elini tehlikeli bölgedeyken makineyi çalıştırmasına izin veriyor muydu?
2.3Güvenli durdurma sistemi; durdurunca tahrik enerjisi de kesilmeliMakine durdurulduğunda dişli veya merdane gerçekten duruyor muydu?
2.4Gerektiğinde acil durdurma sistemiAcil durdurma, sıkışan işçinin veya yanındakinin ulaşabileceği yerde miydi, çalışıyor muydu?
2.8Hareketli parçalarda tehlikeli bölgeye erişimi önleyen koruyucuDişli veya merdanenin önünde koruyucu var mıydı?
2.8.1-cKoruyucu kolayca sökülememeli veya etkisiz hâle getirilememeliKoruyucu sökülmüşse bu kadar kolay sökülebilmesi tek başına bir eksiklik değil mi?
2.13Bakım yalnız enerji kesik ve hareket durmuşkenKaza temizlik, ayar veya sıkışma giderme sırasında mı oldu; enerji kesme ve kilitleme talimatı var mıydı?
2.14Enerji kesme araçları görülebilir ve tanınabilirMakinenin enerjisi işçinin bildiği ve ulaşabildiği bir yerden kesilebiliyor muydu?

2.2. Periyodik kontrol, bilgilendirme ve eğitim

Yönetmeliğin 7. maddesi, iş ekipmanlarının kurulumda, ilk kullanımdan önce, önemli bakım ve onarımlardan sonra ve kaza gibi olaylardan sonra yetkili kişilerce periyodik kontrole tabi tutulmasını ve sonuçların kayda alınıp saklanmasını ister. Madde 10, çalışanlara ekipman ve kullanımı hakkında yeterli bilgi ve uygun hâllerde yazılı talimat verilmesini; madde 11 ise ekipmanı kullanacak çalışanlara, kullanmadan önce riskler ve bunlardan kaçınma yolları konusunda eğitim verilmesini düzenler. 6331 sayılı Kanun’un 10. maddesindeki risk değerlendirmesi, 16. maddesindeki bilgilendirme ve 17. maddesindeki eğitim yükümlülükleri de aynı yöne işaret eder. Makineye el kaptırma dosyalarında bu belgelerin bulunup bulunmadığı ve gerçekten makineye özgü olup olmadığı, kusur tartışmasının merkezindedir.

Makinenin piyasaya arzında imalatçının uyması gereken kurallar ise ayrı bir mevzuatla, Makine Emniyeti Yönetmeliği ile düzenlenir. Makine baştan güvensiz üretilmişse imalatçının da sorumluluğu gündeme gelebilir; ancak bu, makineyi işyerinde kullandıran işverenin İş Ekipmanları Yönetmeliği’nden doğan yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği hakkındaki ayrıntıları Yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) rehberimizde, işverenin genel İSG yükümlülüklerini İş Sağlığı ve Güvenliğinde İşverenin Yükümlülükleri yazımızda bulabilirsiniz.

3. İşverenin hukuki sorumluluğu ve kusur tartışması

3.1. Dayanak: TBK m.417 ve 6331 m.4

TBK m.417/2 uyarınca işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmakla; işçiler de alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür. TBK m.417/3’e göre işverenin kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin vücut bütünlüğünün zedelenmesine bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir. 6331 m.4/1 ise işverene mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbiri alma, sağlık ve güvenlik tedbirlerini değişen şartlara uygun hâle getirme ve işyerinde tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme görevi yükler. Aynı maddenin 3. fıkrası çok önemlidir: Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.

Yargıtay, bu sorumluluğu kusur sorumluluğu olarak kabul etmekle birlikte, 6331 sayılı Kanun’un 4. ve 5. maddelerini kusuru objektifleştiren ölçütler olarak değerlendirir. Uygulamadaki anlamı şudur: Mevzuatın istediği koruma yoksa işveren “ben dikkatli olmasını söylemiştim” diyerek sorumluluktan kurtulamaz. Bu konuyu İş Kazasında İşverenin Tazminat Sorumluluğu (TBK 417) yazımızda ayrıntılı anlattık.

3.2. Presle işaret parmağı yaralanmasında güncel Yargıtay kararı

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2024/7396 Esas, 2025/5574 Karar sayılı ve 10.04.2025 tarihli kararı, makineye el kaptırma dosyaları için yol gösterici niteliktedir. Olayda davacı işçinin sağ işaret parmağı pres tezgâhında sıkışmıştır. İlk derece mahkemesi kusuru işverene %60, işçiye %40 olarak dağıtmış, sürekli iş göremezlik oranı %0 olduğu için maddi tazminatı reddetmiştir. Yargıtay kararı bozmuştur. Kararda öne çıkan noktalar şunlardır:

  • Presin durdurucu sensörlerle donatılmaması, çift el kumandası kullanımının çalışanın inisiyatifine bırakılması ve ayak pedalının kullanımının engellenmemesi gibi eksiklikler karşısında işverene verilen %60 kusur olayın oluş şekline uygun bulunmamıştır.
  • Mahkemeden, A sınıfı iş güvenliği uzmanlarından oluşan bir heyetten yeni kusur raporu alması ve raporlar arasındaki çelişkiyi gerekçeli biçimde gidermesi istenmiştir.
  • Sürekli iş göremezlik oranının %0 olması maddi tazminatın tamamen reddi için yeterli görülmemiş; geçici iş göremezlik döneminde işçinin %100 iş gücü kaybına uğradığı kabul edilerek ücret kaybının hesaplanması, SGK’nın ödediği geçici iş göremezlik ödeneğinin rücuya tabi kısmının bundan düşülmesi gerektiği belirtilmiştir.

Bu kararın özeti ve benzer kararlar için Yargıtay: İş kazasında kalıcı sakatlık olmasa da maddi tazminat ödenir haberimize ve İş Kazası Yargıtay Kararları sayfamıza bakabilirsiniz.

3.3. İşçinin kusuru (müterafik kusur) ne zaman tartışılır?

6331 m.19, çalışanlara da aldıkları eğitim ve talimatlar doğrultusunda kendilerinin ve diğerlerinin sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmeme, makineleri ve araçları doğru kullanma, güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmama ve değiştirmeme gibi yükümlülükler getirir. İşçi bu yükümlülüklere aykırı davrandıysa, örneğin kendisine gösterilen koruyucuyu bilerek söktüyse, mahkeme TBK m.52 uyarınca tazminattan indirim yapabilir. Ancak işçinin kusuru tek başına işvereni kurtarmaz: Koruyucunun kolayca sökülebilir olması, sökülmüş koruyucunun fark edilmemesi veya işçiye bu işin makine çalışırken yaptırılması da işverenin kusurudur. Kusur dağılımının mantığını İş Kazasında Kusur Dağılımı ve Müterafik Kusur İndirimi yazımızda anlattık.

Tablo 3 — Kusur raporunda tipik olarak incelenen olgular

OlguKimin aleyhine değerlendirilirDayanak
Dişli veya merdanede koruyucu yokİşverenEk-I 2.8; 6331 m.4-5
Koruyucu kolayca sökülebiliyor ve sökülmüşAğırlıkla işveren; işçi bilerek söktüyse işçiye de payEk-I 2.8.1-c; 6331 m.4/1, m.19
Temizlik veya sıkışma giderme makine çalışırken yaptırılmışİşverenEk-I 2.13
Acil durdurma yok, uzakta veya çalışmıyorİşverenEk-I 2.4
Makineye özgü eğitim ve yazılı talimat yokİşverenYönetmelik m.10-11; 6331 m.16-17
Risk değerlendirmesinde sıkışma tehlikesi yokİşveren6331 m.10
İşçi açık talimata rağmen elini bilerek tehlikeli bölgeye soktuİşçiye pay verilebilir6331 m.19; TBK m.52

Dosyanızda kusur oranı tartışılıyor mu? Makineye el kaptırma kazalarında kusur raporu tazminatın yönünü belirler. Kaza tutanağını, eğitim belgelerini ve fotoğrafları birlikte inceleyelim: 0554 648 37 15.

4. Parmak veya el kaybında hangi tazminatlar istenir?

TBK m.54, bedensel zararları tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar olarak sayar. TBK m.56 ise bedensel bütünlüğün zedelenmesi hâlinde manevi tazminatı düzenler. İş kazasında bu kalemler TBK m.417/3 yollamasıyla işverenden istenir.

Tablo 4 — Tazminat kalemleri

KalemNeyi karşılarDayanak ve not
Sürekli iş göremezlik (maluliyet) tazminatıParmak veya el işlevindeki kalıcı kayıp nedeniyle çalışma gücündeki azalma; gelir düşmese bile daha fazla efor harcanmasıTBK m.54; oran kaza tarihinde yürürlükte olan yönetmeliğe göre belirlenir
Geçici iş göremezlik zararıİstirahat döneminde çalışılamayan süre (%100 kayıp kabul edilir)SGK ödeneğinin rücuya tabi kısmı düşülür (10. HD 2025/5574 K.)
Tedavi giderleriSGK’nın karşılamadığı ilaç, pansuman, fizik tedavi, yol ve refakat giderleriTBK m.54; fatura ve fişlerle
Protez ve estetik giderleriParmak protezi, revizyon veya estetik ameliyatTBK m.54; hekim raporuyla gerekliliği gösterilir
Ekonomik geleceğin sarsılmasıMesleğini sürdürememe veya daha düşük ücretli işe geçmeTBK m.54
Manevi tazminatAcı, elem, kalıcı iz ve şekil bozukluğuTBK m.56; kusur oranı, yaralanmanın ağırlığı ve tarafların durumu gözetilir

4.1. “Çalışır” raporu verildi; yine de tazminat istenebilir mi?

Evet. SGK raporlarındaki “çalışır” kararı, yalnızca istirahat döneminin bittiğini ve işçinin işine dönebileceğini gösterir; parmaktaki kalıcı işlev kaybını ölçmez. Kalıcı kaybın oranı ayrıca, iş kazasında SGK’nın uyguladığı Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği (RG 11.10.2008, sayı 27021) esas alınarak belirlenir. Oran tespit edilmeden yapılacak her pazarlık veya ödeme, işçinin aleyhine sonuç doğurabilir. Oranın nasıl tespit edildiğini ve hangi raporun bağlayıcı olduğunu Maluliyet Raporu Bağlayıcı mı? yazımızda, orana itirazı Maluliyet Raporuna İtiraz ve Adli Tıp’a Sevk Dilekçesi sayfamızda anlattık. Trafik kazaları için kullanılan farklı tabloların genel mantığını görmek isterseniz Uzuv Kaybında Maluliyet Oranı yazımıza da bakabilirsiniz; iş kazasında esas alınan yönetmeliğin farklı olduğunu unutmayın.

4.2. Hesap nasıl yapılır?

Maddi tazminat, mahkemenin görevlendirdiği aktüerya bilirkişisi tarafından hesaplanır. Hesapta işçinin yaşı, gerçek ücreti (bordro, banka dökümü, emsal ücret), sürekli iş göremezlik oranı, işverenin kusur oranı ve SGK’nın bağladığı gelirin rücuya tabi peşin sermaye değeri birlikte kullanılır. TBK m.55 uyarınca bedensel zararlar hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz. Kendi dosyanız için ön fikir edinmek isterseniz İş Kazası Tazminatı Hesaplama Aracı sayfamızı kullanabilirsiniz; ancak bu araç bilirkişi hesabının yerini tutmaz. Oran sonradan artarsa TBK m.75 kapsamındaki imkânları Maluliyet Oranı Sonradan Artarsa Ne Olur? yazımızda bulabilirsiniz.

5. SGK’dan alınacak haklar

5510 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre sigortalının işyerinde bulunduğu sırada veya işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle uğradığı ve onu bedenen veya ruhen engelli hâle getiren olay iş kazasıdır. Makineye el kaptırma bu tanımın tipik örneğidir. Aynı madde uyarınca işveren, iş kazasını kolluğa derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmek zorundadır; 6331 m.14 de aynı bildirim yükümlülüğünü tekrarlar. Bildirim yapılmazsa işçi hak kaybına uğramaz; bildirim tarihine kadarki geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.

Tablo 5 — İş kazasında SGK hakları

HakŞart ve kapsamDayanak
Geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası)Prim günü şartı yok; istirahatin ilk gününden itibaren her gün için ödenir; ayakta tedavide günlük kazancın üçte ikisi, yatarak tedavide yarısı5510 m.18
Ödeneğe esas günlük kazanç21.12.2024 ve sonrasındaki kazalarda kaza tarihinden önceki on iki aylık kazanç esas alınır5510 m.17 (7537 sayılı Kanun ile değişik)
Sürekli iş göremezlik geliriMeslekte kazanma gücü kaybı en az %10 ise gelir bağlanır5510 m.19
Tedavi ve sağlık hizmetleriİş kazasına bağlı tedavi, ameliyat, protez5510 m.16
Orana itirazKurum sağlık kurulu kararına karşı Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’na itiraz; sonra iş mahkemesi5510 m.95; 7036 m.4
SGK’nın işverene rücuuKaza işverenin kastı veya mevzuata aykırı hareketiyle olmuşsa SGK yaptığı ödemeleri işverenden kusuru oranında ister5510 m.21

Rapor parasının hesabını İş Göremezlik Ödeneği Hesap Rehberi ve Geçici İş Göremezlik Ödeneği (Rapor Parası) Nedir? yazılarımızda; sürekli iş göremezlik geliri başvurusunu ve itirazı Sürekli İş Göremezlik Geliri Başvurusu ve İtiraz Dilekçesi sayfamızda anlattık. Gelir tutarını tahmin etmek için Sürekli İş Göremezlik Geliri Hesaplama Aracı‘nı kullanabilirsiniz.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2025/1590 Esas, 2025/5309 Karar sayılı kararında da vurgulandığı üzere, sürekli iş göremezlik oranına ilişkin uyuşmazlıkta önce 5510 m.95’teki Kurum içi itiraz yolu tüketilmeli, raporlar arasında çelişki varsa Adli Tıp Kurumu Üst Kurulu’ndan rapor alınarak çelişki giderilmelidir.

6. Ceza boyutu: TCK m.89, şikâyet süresi ve bilinçli taksir

Makineye el kaptırma kazasında, gerekli önlemi almayan işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ya da sorumlu amir hakkında taksirle yaralama suçundan soruşturma yapılabilir. TCK m.20 uyarınca ceza sorumluluğu şahsidir; şirkete hapis cezası verilmez, sorumlu gerçek kişiler yargılanır.

Tablo 6 — TCK m.89’un makineye el kaptırma kazalarına uygulanması

FıkraHükümMakine kazasında karşılığı
89/1Taksirle başkasının vücuduna acı veren veya sağlığını bozan kişiye dört aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıTemel ceza
89/2-a, bOrgan işlevinin sürekli zayıflaması veya kemik kırılması hâlinde ceza yarı oranında artırılırParmak kırığı; parmak kaybıyla el işlevinin sürekli zayıflaması
89/3-bOrgan işlevinin yitirilmesi hâlinde ceza bir kat artırılırAdli tıp raporuna göre işlevin tamamen yitirildiği ağır vakalar
89/5Soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır; birinci fıkra dışındaki yaralamalarda suç bilinçli taksirle işlenmişse şikâyet aranmazKırık veya kayıp varsa ve bilinçli taksir kanıtlanırsa şikâyet şartı yoktur

TCK m.73 uyarınca şikâyet hakkı, fiilin ve failin öğrenildiği günden başlayarak altı ay içinde kullanılmalıdır. Bu nedenle kazadan sonra kolluk ifade alırken “şikâyetçiyim” denip denmediği çok önemlidir. Süre geçmişse yol ancak bilinçli taksir iddiasıyla açık kalabilir. TCK m.22/3’e göre kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın netice meydana gelirse bilinçli taksir vardır. Daha önce uyarıldığı hâlde koruyucu takılmaması, aynı makinede daha önce benzer kaza yaşanması veya sökülen koruyucunun bilerek geri takılmaması gibi olgular bu yönde delil olabilir. Ceza boyutunun ayrıntıları için İş Kazasında İşverenin Ceza Sorumluluğu ve Taksirle Yaralama (TCK 89) ve Bilinçli Taksir yazılarımıza, kesin adli rapor sürecine Adli Tıp Raporu Ne Zaman Çıkar? rehberimize bakabilirsiniz.

Ceza dosyasında uzlaştırma (CMK m.253) gündeme gelirse dikkatli olunmalıdır: Uzlaşmanın kapsamı ileride açılacak tazminat davasını etkileyebileceği için, sürekli iş göremezlik oranı ve tazminat hesabı netleşmeden uzlaşma belgesi imzalanmamalıdır. Şikâyet süresinin kaçırılması ise işverene karşı tazminat ve SGK haklarını ortadan kaldırmaz.

7. Kazadan sonra adım adım yapılacaklar

Tablo 7 — Zaman sırasına göre yapılacaklar

Ne zamanNe yapılmalıNeden
Hastaneye başvurudaOlayın iş kazası olduğunu ve nasıl olduğunu açıkça söyleyin; adli muayene formunun suretini alınProvizyon ve adli bildirim iş kazası olarak açılır
İlk günlerdeYara, makine ve olay yeri fotoğraflarının orijinallerini telefonda saklayın; tanıkların adını ve telefonunu not edinUygulamalar fotoğrafların tarih bilgisini silebilir; tanıklar zamanla işten ayrılabilir
İlk haftalardaİşverenden kamera kaydının ve kaza tutanağının saklanmasını yazılı olarak isteyinKamera sistemleri kayıtları kısa sürede siler
Delil kaybı riski varsaMahkemeden delil tespiti isteyin (HMK m.400): makine, koruyucu, acil durdurma ve kayıtlar bilirkişiyle tespit edilirMakineye kazadan sonra koruyucu takılabilir
İstirahat boyuncae-Devlet’ten rapor ve ödeme kayıtlarını kontrol edin; kontrollere ve fizik tedaviye düzenli gidinRapor parasının eksiksiz ödenmesi ve kalıcı kaybın belgelenmesi
Tedavi bitinceSGK’ya sürekli iş göremezlik oranının tespiti için başvurunGelir ve tazminat hesabının temeli bu orandır
Her aşamadaİbraname, “alacağım yoktur” yazısı, istifa dilekçesi, uzlaşma tutanağı veya boş kâğıt imzalamayınTBK m.420’deki şartları taşımayan ibra kesin olarak hükümsüzdür; yine de uyuşmazlık çıkarır

İlk günlerde yapılacakları daha geniş bir çerçevede “İş Kazası Geçirdim, Haklarım Neler?” ve İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi, Tespiti ve Hakları yazılarımızda anlattık. 6331 m.13 uyarınca ciddi ve yakın tehlike gördüğünüz bir makinede çalışmaktan kaçınma hakkınızı da İşçinin Çalışmaktan Kaçınma Hakkı yazımızda bulabilirsiniz.

7.1. İstirahat sırasında veya sonrasında işten çıkarılma

İş Kanunu m.25/I-b uyarınca işveren, işçinin hastalık veya kaza nedeniyle işe gelememesi bildirim süresini altı hafta aştığında sözleşmeyi feshedebilir; bu süre dolmadan rapor nedeniyle yapılan fesih geçerli sebep sayılmaz (İK m.18/3-f). Fesih hâlinde işe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak gerekir (İK m.20). Konunun trafik kazası için yazılmış ama iş kazasına da uygulanan esaslarını Raporluyken İşten Çıkarılma ve İş Güvencesi yazımızda bulabilirsiniz.

İşveren bir belge imzalatmak mı istiyor? İbraname, uzlaşma tutanağı veya ödeme makbuzu imzalamadan önce belgeyi bir avukata inceletin. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15.

8. Dava yolu, yetkili mahkeme ve süreler

Tablo 8 — Usul kuralları

KonuKuralDayanak
Görevli mahkemeİş mahkemesi; bulunmayan yerde asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar7036 m.5
Yetkili mahkemeDavalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer; iş kazasında ayrıca kazanın veya zararın meydana geldiği yer ve zarar görenin yerleşim yeri7036 m.6
Arabuluculukİş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında dava şartı değildir7036 m.3/3
Dava türüBelirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanunla kaldırıldı; dava kısmi dava olarak açılır, talep tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırılabilirHMK m.109/4
ZamanaşımıOn yıl; Yargıtay’a göre sürekli iş göremezlik oranının kesinleştiği tarihten başlarTBK m.146; HGK 2018/906 E., 2024/104 K.
SGK’ya karşı davaDava açmadan önce Kuruma başvurulur; altmış gün içinde cevap verilmezse istem reddedilmiş sayılır7036 m.4
Delil tespitiDelilin kaybolma tehlikesi varsa dava açılmadan önce de istenebilirHMK m.400

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2018/906 Esas, 2024/104 Karar sayılı kararında, iş kazasından doğan maddi tazminatta zamanaşımının, sürekli iş göremezlik oranının kesinleştiği tarihten başlayacağı kabul edilmiştir. Yine de manevi tazminat ve delil güvenliği bakımından davayı gereksiz yere geciktirmemek gerekir. Dilekçenin nasıl kurulacağını İş Kazası Maddi ve Manevi Tazminat Dava Dilekçesi Örneği sayfamızda, alt işveren işçisinin kazasında asıl işverenin durumunu Alt İşveren İlişkisinde İş Kazası Sorumluluğu yazımızda, işverenin sigortasının ne zaman ödeme yaptığını İşveren Sorumluluk Sigortası rehberimizde bulabilirsiniz.

9. İşverenin sık başvurduğu savunmalar ve cevapları

Tablo 9 — Savunma ve karşı değerlendirme

İşverenin savunmasıKarşı değerlendirmeDayanak
“İşçi dikkatsizdi, kendi hatası”İşveren, işçinin dikkatsizliğine karşı da önlem almak ve uyulup uyulmadığını denetlemek zorundadır; çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez6331 m.4/1, m.4/3
“Koruyucuyu işçi söktü”Koruyucunun kolayca sökülebilmesi başlı başına eksikliktir; sökülmüş koruyucunun fark edilmemesi denetim eksikliğidirEk-I 2.8.1-c
“Eğitim verdik, imzası var”Eğitimin o makineye ve o tehlikeye özgü olup olmadığı, ne zaman verildiği ve anlaşılır olup olmadığı incelenirYönetmelik m.10-11; 6331 m.17
“Raporda ‘çalışır’ yazıyor, kalıcı zarar yok”“Çalışır” kararı istirahatin bittiğini gösterir; kalıcı kayıp ayrıca tespit edilir; oran %0 olsa bile istirahat dönemi kaybı istenebilir10. HD 2025/5574 K.
“SGK zaten ödedi”SGK ödemelerinin yalnızca rücuya tabi kısmı tazminattan düşülür; manevi tazminattan bir şey düşülmez5510 m.21; TBK m.55
“İşçi ibraname imzaladı”Yazılı olmayan, sözleşmenin bitiminden bir ay geçmeden yapılan, alacağın türü ve miktarı açıkça yazılmayan veya ödemesi banka yoluyla tam yapılmayan ibra kesin olarak hükümsüzdürTBK m.420

Makineyle ilgili benzer bir başka kaza türü olan iş makinesi kazalarını İş Makinesiyle İş Kazası ve İşverenin Sorumluluğu rehberimizde ayrıca ele aldık.

Sık sorulan sorular

Makineye el kaptırdım, işveren “senin hatan” diyor. Tazminat alabilir miyim?

Kural olarak evet. Mevzuat, makinenin hareketli parçalarına erişimi önleyen koruyucuyu zorunlu tutar (Ek-I 2.8) ve çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (6331 m.4/3). Sizin de kusurunuz varsa tazminattan indirim yapılabilir, ama hak tamamen ortadan kalkmaz.

Parmağım koptu ama SGK raporunda “çalışır” yazıyor. Ne yapmalıyım?

“Çalışır” kararı yalnızca istirahat döneminin bittiğini gösterir. Tedavi tamamlanınca SGK’ya sürekli iş göremezlik oranının tespiti için başvurun; oran %10 veya üzerindeyse gelir bağlanır (5510 m.19).

Rapor parası hangi günden itibaren ödenir?

İş kazasında prim günü şartı aranmaz ve ödenek istirahatin ilk gününden itibaren her gün için ödenir; ayakta tedavide günlük kazancın üçte ikisi, yatarak tedavide yarısı verilir (5510 m.18).

Sürekli iş göremezlik oranım %0 çıktı. Tazminat yine istenir mi?

Evet. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 2025/5574 sayılı kararında, oran %0 olsa bile geçici iş göremezlik döneminde %100 kayıp kabul edilerek ücret kaybının hesaplanması gerektiğini belirtmiştir. Manevi tazminat da ayrıca istenebilir.

Koruyucuyu ben söktüysem ne olur?

Bu durumda size kusur payı verilebilir (6331 m.19, TBK m.52). Ancak koruyucunun kolayca sökülebilmesi (Ek-I 2.8.1-c) ve işverenin bunu fark etmemesi de işverenin kusurudur; dosya bilirkişi heyetiyle değerlendirilir.

Kaza makine temizlenirken oldu. Bu durum değişir mi?

Ek-I 2.13’e göre bakım ve temizlik yalnızca ekipman kapalıyken, enerjisi kesikken ve hareketleri durmuşken yapılmalıdır. Temizliğin makine çalışırken yaptırılması işverenin aleyhine değerlendirilir.

İşveren kazayı SGK’ya bildirmediyse ne olur?

İşveren kazayı en geç üç iş günü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır (5510 m.13, 6331 m.14). Bildirim yapılmamışsa işçi hak kaybetmez; bildirim tarihine kadarki geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.

Manevi tazminat ne kadar olur?

Kanunda sabit bir tutar yoktur. Mahkeme TBK m.56 uyarınca kusur oranını, yaralanmanın ağırlığını, kalıcı kaybı, tarafların ekonomik durumunu ve paranın alım gücünü birlikte değerlendirir. Önceden kesin bir tutar söylemek mümkün değildir.

Polise şikâyetçi olmadım. Ceza davası açılır mı?

Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır ve şikâyet süresi altı aydır (TCK m.89/5, m.73). Ancak kemik kırığı veya organ işlevinde kalıcı zayıflama gibi ağır sonuçlarda suç bilinçli taksirle işlenmişse şikâyet aranmaz. Şikâyet yapılmamış olması tazminat hakkınızı ortadan kaldırmaz.

Arabulucuya gitmeden dava açabilir miyim?

Evet. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları zorunlu arabuluculuğun dışındadır (7036 m.3/3). İşten çıkarılmaya bağlı işe iade, kıdem ve ihbar gibi talepler için ise arabuluculuk gerekir.

Davayı hangi şehirde açabilirim?

7036 m.6 uyarınca davalının yerleşim yeri ve işin yapıldığı yerin yanında, iş kazası tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile sizin yerleşim yerinizin iş mahkemesi de yetkilidir.

Dava açmak için ne kadar sürem var?

Zamanaşımı on yıldır (TBK m.146). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre süre, sürekli iş göremezlik oranının kesinleştiği tarihten başlar. Delillerin kaybolmaması için yine de beklememek gerekir.

Kamera kayıtlarını nasıl koruyabilirim?

İşverenden kaydın saklanmasını yazılı olarak isteyin. Kaybolma tehlikesi varsa dava açmadan önce mahkemeden delil tespiti istenebilir (HMK m.400). Ceza soruşturması varsa savcılığın kayda el koyup koymadığı da kontrol edilmelidir.

Makineye el kaptırma kazası geçirdiyseniz haklarınızı süre kaçmadan birlikte değerlendirelim. Hastane belgeleri, SGK raporları ve işyerine ait kayıtlarla dosyanızı inceleyip izlenecek yolu belirleyelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4, 5, 10, 13, 14, 16, 17, 19; İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.5, 7, 10, 11 ve Ek-I; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.52, 54, 55, 56, 75, 146, 417, 420; 5510 sayılı Kanun m.13, 16, 17, 18, 19, 21, 95; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.20, 22, 73, 89; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, 4, 5, 6 ve 6100 sayılı HMK m.109, 400 hükümlerine dayanır. Somut dosyanızda sonuç; kaza tutanağı, bilirkişi raporu ve tıbbi belgelere göre değişir.

Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Post by Av. Fatma Öztürk