“İş Kazası Geçirdim, Haklarım Neler?”

Beş hâl: iş kazası sandığınızdan geniştir

5510 sayılı Kanun m.13 uyarınca iş kazası; aşağıdaki hâllerde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır:

1. Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
2. İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle; sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
3. Bir işverene bağlı çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
4. Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
5. Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında.

Birinci hâl çok geniş yorumlanır. “İşyeri” kavramı, işin yapıldığı yerin tamamını ve eklentilerini kapsar. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 05.07.2004 tarihli, 4465/6425 sayılı kararında, işyerinde gerçekleşen bir intihar eyleminin dahi — gördüğü işle ilgili olmamasına ve işverenin kusurundan kaynaklanmamasına rağmen — iş kazası sayılacağı belirtilmiştir. Bu, zarar verici olayın mutlaka dıştan gelmesinin gerekmediğini gösterir.

İlliyet bağı yeterlidir. Yargıtay içtihatlarına göre uygun illiyet bağının varlığı yeterli olup, kazanın doğrudan işin ifasından kaynaklanması şart değildir.

İşçinin kusuru nitelemeyi değiştirmez. Kazanın oluşumunda işçinin ağır kusurunun bulunması ya da kazanın ara dinlenmesi sırasında meydana gelmiş olması, olayın iş kazası sayılmasını engellemez. Kusur, yalnızca tazminat miktarında indirim sebebi olarak değerlendirilir.

Stajyer ve çıraklar da kapsamdadır. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin E. 2016/8571, K. 2016/9086 sayılı kararında; aday çırak, çırak ve işletmelerde meslek eğitimi gören öğrencilerin eğitimi sırasında işyerinin kusuru hâlinde meydana gelecek iş kazalarından işverenin sorumlu olduğu belirtilmiştir.

Yolda geçirilen kaza: servis mi, kendi aracınız mı?

Bu ayrım, uygulamada en çok tartışılan noktadır.

İşverence sağlanan taşıtla gidiş geliş iş kazasıdır (m.13/1-e). Servis aracıyla işe gelirken veya işten dönerken meydana gelen kaza bu kapsamdadır.

Kendi aracıyla gidiş geliş kural olarak iş kazası sayılmaz. Ancak bu kuralın istisnaları vardır: işveren ulaşım ücreti ödüyorsa ya da özel bir görevlendirme yapılmışsa durum değişebilir; her somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.

Servis bozulursa sorumluluk devam eder. Bölge adliye mahkemesi kararında; işverence tahsis edilen servisin bozulması durumunda yeni servis tahsisinin işverenin sorumluluğunda olduğu, sigortalının zorunluluktan doğan biçimde servisten inip aynı karayolu üzerinde evine yaya dönmeye çalışması sırasında meydana gelen kazanın, m.13’teki “işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında” kapsamında kabul edilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Görevlendirme hâli ayrı bir bent oluşturur. İşçi görevli olarak başka bir yere gönderilmişse, asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen kaza da iş kazasıdır (m.13/1-c). Yargı kararlarında; servis tahsisi bulunmasa dahi, çalışma sahasına gitmek için binilen araçta meydana gelen kazanın bu bent kapsamında değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Bu nedenle nitelemeyi peşinen kabul etmeyin. “Trafik kazasıydı, iş kazası değil” denilmesi çoğu zaman erken bir sonuçtur; hangi bent kapsamına girdiği ayrıca tartışılmalıdır.

Çifte tazminat: SGK ödemesi hakkınızı bitirmez

En sık yapılan hata, SGK’dan ödeme alındığı için tazminat hakkının sona erdiğinin sanılmasıdır. Doğru olan fark tazminatı mekanizmasıdır.

Maddi tazminat şöyle hesaplanır:

• İşverene karşı açılan davada: Maddi tazminat = Gerçek zarar − SGK peşin sermaye değeri (PSD).
• Üçüncü kişiye karşı açılan davada: Maddi tazminat = Gerçek zarar − PSD’nin yarısı (5510 m.21/4).

Manevi tazminat mahsuba tabi değildir. SGK ödemesi yalnızca maddi tazminattan düşülür; manevi tazminatın tamamı işverenden istenir. Bu ayrım dava dilekçesinde açıkça kurulmalıdır.

İşverenin sorumluluğu üç zemine dayanır:

• Sözleşmeye aykırılık — TBK m.417 uyarınca işverenin işçiyi gözetme ve iş sağlığı ile güvenliğini sağlama borcunun ihlali,
• Haksız fiil — TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı eylemle zarar verme,
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüklerin ihlali.

Zamanaşımı bu nedenle uzundur. İş kazasından doğan tazminat talepleri işverene karşı on yıllık zamanaşımına tabidir; sigorta şirketine yöneltilen taleplerde ise iki ile on beş yıl arasında değişen süreler gündeme gelir. Haksız fiildeki iki yıllık kısa süre burada uygulanmaz — bu, geç fark edilen dosyalar için hayati bir bilgidir.

Bildirim, deliller ve yapılacaklar

Bildirim yükümlülüğü işverenindir. İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmekle yükümlüdür; ayrıca 6331 sayılı Kanun uyarınca bütün iş kazalarının kaydını tutmak ve gerekli incelemeleri yaparak rapor düzenlemek zorundadır. Kolluğa bildirim de derhâl yapılmalıdır.

İşveren bildirmezse hakkınız düşmez. Bildirim yapılmaması hâlinde işçi veya yakınları doğrudan SGK’ya başvurabilir; ayrıca iş kazasının tespiti davası açılabilir. Bu dava, iş mahkemesinde görülür ve SGK davaya dâhil edilir. İşverenin olayı “küçük göstermeye çalışması” bu nedenle sonucu değiştirmez.

İlk 48 saatte toplanacaklar:

1. Hastane kayıtları ve ilk müdahale belgeleri — kazanın saatini ve niteliğini gösterir.
2. Olay yerinin tarihli fotoğraf ve videoları — makine, ekipman, koruyucu donanım, uyarı levhaları. Ortam hızla değiştirilir.
3. Tanık bilgileri — birlikte çalışanlar; ifadeleri sonradan almak zorlaşır.
4. Vardiya ve puantaj çizelgeleri — kazanın mesai içinde olduğunu ortaya koyar.
5. İSG belgeleri — risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım zimmet tutanakları, periyodik kontrol raporları. Bunların bulunmaması işverenin kusurunu gösterir.
6. Servis kayıtları — yolda geçirilen kazalarda taşıtın işverence sağlanıp sağlanmadığını belgeler.
7. SGK bildirim belgesi ve varsa müfettiş raporu.

Maluliyet raporu belirleyicidir. Tazminatın en büyük kalemi kalıcı iş göremezlikten doğduğundan, durum sabitlendikten sonra usulüne uygun maluliyet raporu alınmalıdır. Hesap aktüer bilirkişi tarafından yapılır.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir; dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulması gerekir. İşverenin ayrıca cezai sorumluluğu gündeme gelebileceğinden savcılığa başvuru da değerlendirilmelidir.