“Maaşım Ödenmiyor, Sigortam Eksik Yatıyor”

İş Kanunu m.34: çalışmayı durdurma hakkı

İşten ayrılmak zorunda olmadığınızı bilmek, bu durumdaki işçinin elindeki en güçlü kozdur.

İş Kanunu m.34: “Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle kişisel kararlarına dayanarak iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. Bu işçilerin bu nedenle iş akitleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz.”

Hükmün dört ayrı koruması vardır:

• Çalışmayı durdurmak hukuka aykırı sayılmaz; işçi sözleşmeyi feshetmiş olmaz, yalnızca iş görme borcunu askıya alır.
• Toplu hâle gelse dahi grev sayılmaz; her işçinin bireysel hak kullanımıdır.
• İş sözleşmesi bu nedenle feshedilemez; işveren çalışmaktan kaçınmayı gerekçe göstererek işçiyi cezalandıramaz.
• Yerine yeni işçi alınamaz ve iş başkasına yaptırılamaz — bu, hakkın fiilen etkisiz kalmasını önler.

Yirmi gün bir bekleme süresidir. Ücretin ödenmesi gereken tarihten itibaren yirmi gün geçmeden bu hak kullanılamaz. Süre dolduğunda ise işçi, ücreti ödenene kadar çalışmama hakkını kullanabilir. Ücret, İş Kanunu m.32 uyarınca en geç ayda bir ödenir; sözleşmeyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir.

Faiz genel yasal faizden yüksektir. Gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir ve bu faiz, ücretin ödenmesi gereken günden itibaren başlar.

Hayati uyarı: dilekçe vermeden iş bırakmayın

Bu, uygulamada en çok hak kaybettiren noktadır ve mutlaka bilinmelidir.

İş Kanunu’na göre görevini yapmayı uyarıya rağmen reddeden işçi tazminatsız olarak işten çıkarılabilir. Ücretini alamayan pek çok işçi doğrudan iş bırakmakta ve tam da bu tehlikeyle karşı karşıya kalmaktadır.

Oysa çözüm basittir: bu işçiler, İş Kanunu’nun 34. maddesinde belirtilen haklarını kullandıklarına ilişkin bir dilekçeyi işverene verirlerse, tazminatsız işten çıkarılma tehlikesi ortadan kalkar.

Dilekçede bulunması gerekenler:

• Hangi dönemlere ait ücretin ödenmediği ve ödeme tarihinin ne zaman geçtiği,
• Yirmi günlük sürenin dolduğunun açıkça belirtilmesi,
• İş Kanunu m.34 uyarınca iş görme borcundan kaçınma hakkının kullanıldığının açıkça yazılması,
• İstifa etmediğinizin ve iş sözleşmesinin devam ettiğinin vurgulanması,
• Ödeme yapıldığında çalışmaya devam edileceğinin bildirilmesi.

Dilekçeyi imza karşılığı teslim edin veya noter ihtarnamesiyle gönderin. Teslim tarihini gösteren belge, sonraki tüm tartışmanın temelidir.

Çalışmaktan kaçınma ile fesih farklıdır. Kaçınma sözleşmeyi sona erdirmez; işçi işini korur ve ödeme yapılınca çalışmaya devam eder. Fesih ise ilişkiyi bitirir. Hangisini kullanacağınız, ödeme beklentinize ve iş güvencesi durumunuza göre değerlendirilmelidir.

Haklı fesih ve kayıt dışı primler

Haklı fesih hakkı da vardır. Ücretin kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesaplanmaması ya da ödenmemesi, İş Kanunu m.24/II-(e) uyarınca işçiye haklı nedenle derhâl fesih hakkı verir. Ücretin sürekli geciktirilmesi de bu kapsamda değerlendirilir. Haklı fesihte işçi kıdem tazminatına hak kazanır; ancak fesih kendisinden geldiği için ihbar tazminatı alamaz.

Primlerin gerçek ücret üzerinden yatırılmaması ayrı bir ihlaldir ve bu da haklı fesih sebebi olarak değerlendirilmektedir. Sonuçları iki eksende doğar:

• Bugünkü alacaklarınız — kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile yıllık izin ücreti gerçek ücret üzerinden hesaplanır. Düşük bordro tüm kalemleri birden düşürür.
• Emeklilik hakkınız — prime esas kazancınız düşük bildirildiği için aylığınız düşük bağlanır. Bu zarar işten ayrıldıktan sonra da devam eder.

Sosyal güvenlik yönünden ayrı başvuru yapılmalıdır. Eksik gün veya eksik kazanç bildirimi için Sosyal Güvenlik Kurumu’na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyette bulunulabilir; müfettiş incelemesi başlatılabilir. Ayrıca hizmet tespiti veya prime esas kazancın tespiti talebiyle iş mahkemesinde dava açılabilir. Bu dava işçilik alacakları davasından ayrı yürür ve Kurum davaya dâhil edilir.

Süreyi kaçırmayın. Hizmet ve kazanç tespitine ilişkin taleplerin kendine özgü süre sınırları bulunduğundan, iş ilişkisi sona erdikten sonra gecikilmemelidir.

Delil, süre ve başvuru yolları

Feshe bağlı olmayan alacaklara dikkat. Fazla mesai, hafta tatili, genel tatil ve ücret alacakları iş sözleşmesinin feshine bağlı alacaklar olmadığından, zamanaşımı süresi dolmadığı sürece her zaman talep edilebilir. İşten ayrılmadan da dava açılabilir; ancak bunun iş ilişkisi üzerindeki etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.

Toplanacak deliller:

• Banka hesap dökümü — ödeme tarihleri, tutarlar, gecikmeler ve eksik ödemeler.
• Ücret bordroları — imzalı olup olmadığı, ihtirazi kayıt bulunup bulunmadığı.
• SGK hizmet dökümü ve prim gün sayıları — eksik gün veya eksik kazanç bildirimini gösterir.
• Yazışmalar — ödeme talebine ilişkin mesaj, e-posta, muhasebe yazışmaları; işverenin gecikmeyi kabul ettiği her kayıt değerlidir.
• Tanıklar — aynı durumda olan çalışanlar.
• İş Kanunu m.34 dilekçesi ve teslim belgesi.
• Puantaj, giriş-çıkış ve mesai kayıtları.

Başvuru sırası:

1. Yazılı talepte bulunun — ödenmeyen dönemleri ve tutarları listeleyerek.
2. Yirmi gün dolduysa m.34 dilekçesini verin ve işi durdurun; sözleşmeyi feshetmeyin.
3. SGK ve Bakanlığa şikâyet edin — eksik prim bildirimi ve ödenmeyen ücret yönünden.
4. Fesih düşünüyorsanız noter ihtarnamesiyle ve İş Kanunu m.24/II-(e)’ye dayanarak yapın; “istifa” ibaresi kullanmayın.
5. Arabuluculuğa başvurun — işçilik alacakları için dava şartıdır.
6. İş mahkemesinde dava açın; hizmet ve kazanç tespiti için ayrıca başvurun.

Son not: işverenin ödeme güçlüğü içinde olması ücret borcunu ortadan kaldırmaz. İşverenin iflası veya benzeri hâllerde ücret alacaklarının korunmasına ilişkin özel düzenlemeler bulunduğundan, bu ihtimalde de derhâl hukuki değerlendirme alınmalıdır.