Maaşım Bankaya Asgari Ücret, Kalanı Elden Yatıyordu — Gerçek Ücretimi İspatlayabilir miyim?

Yargıtay’ın formülü: bordro son söz değildir

Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Dairelerinin kararlarında tekrarlanan yerleşik formül şudur:

“Çalışma yaşamında daha az vergi ya da sigorta primi ödenmesi amacıyla zaman zaman, iş sözleşmesi veya ücret bordrolarında gösterilen ücretlerin gerçeği yansıtmadığı görülmektedir. Bu durumda gerçek ücretin tespiti önem kazanır. İşçinin kıdemi, meslek unvanı, fiilen yaptığı iş, işyerinin özellikleri ve emsal işçilere ödenen ücretler gibi hususlar dikkate alındığında imzalı bordrolarda yer alan ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi ortaya çıktığında, bu konuda tanık beyanları gözetilmeli ve işçinin meslekte geçirdiği süre, işyerinde çalıştığı tarihler, meslek unvanı ve fiilen yaptığı iş bildirilerek sendikalarla, ilgili işçi ve işveren kuruluşlarından emsal ücretin ne olabileceği araştırılmalı ve tüm deliller birlikte değerlendirilerek bir sonuca gidilmelidir.”

Gerçek ücretin tanımı da bu çerçevede yapılır. Yargıtay’ın yerleşmiş görüşüne göre gerçek ücret; işçinin kıdemi, yaptığı işin özelliği ve niteliğine göre işçiye ödenmesi gereken ücrettir — işyeri veya sigorta kayıtlarına geçmiş ücret değildir.

Neyi etkiler? Gerçek ücret yalnızca ay sonunda eline geçen para değildir. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ile yıllık izin ücreti gerçek ücret üzerinden hesaplanır. Bu nedenle bordrodaki tutarla yetinilmesi, tüm alacak kalemlerini birden düşürür.

Kritik ayrım: nitelikli işçi – niteliksiz işçi

Bu, sayfaların çoğunda yer almayan ve dosyanın kaderini belirleyen bir ayrımdır.

Yargıtay uygulamasında imzalı bordronun bağlayıcılığı, işçinin niteliğine göre farklılaşır: nitelikli olmayan işçilerin bordrolarına itibar edilirken, nitelikli işçilerin bordrolarına itibar edilmemekte ve bunlar bakımından emsal ücret araştırması yoluna gidilmektedir. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi kararlarında bu husus açıkça ifade edilmiştir: “Nitelikli olmayan işçiler açısından imzalı bordroların davacıyı bağlayıcılığı kabul edilmekte ise de, nitelikli işçiler için bu bağlayıcılıktan söz edilemez.”

Hayatın olağan akışı ölçütü. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin 29.09.1998 tarihli, 5889-6025 sayılı kararında; işçinin yaşı, yaptığı işin niteliği ve kıdemi göz önüne alındığında asgari ücretle çalışmasının hayatın olağan akışına ve yaşam deneyimlerine uygun olmayacağı, dolayısıyla bordrodaki ücretin gerçek ücreti yansıttığının söylenemeyeceği belirtilmiştir.

Aynı Dairenin 06.10.2003 tarihli, 7157-7456 sayılı kararı somut bir örnek verir: inşaat ustasının asgari ücretle çalışmasının hayatın olağan akışına uygun düşmeyeceği; bu nedenle sigorta müfettişinin asgari ücret üzerinden yaptığı saptamanın gerçeği yansıtmadığı kabul edilmiş ve meslek kuruluşundan bildirilen ücretin esas alınması gerektiğine hükmedilmiştir.

Ve en açık cümle: “Ücret bordrolarının önkoşulsuz imzalanmış olması, bordrolardaki ücretin gerçek ödenen ücret olduğunu kabul etmek için yeterli değildir.”

Pratik sonuç: usta, teknisyen, mühendis, şef, uzman gibi nitelik gerektiren bir işte çalışıyorsanız, imzalı bordronun karşınıza çıkarılması davanızı bitirmez. Yaptığınız işin niteliğini ve kıdeminizi ortaya koymak, emsal ücret araştırmasının kapısını açar.

Dürüst değerlendirme: bordro güçlü bir delildir

Yukarıdakiler cesaret verici olmakla birlikte, beklentiyi doğru kurmak gerekir.

İmzası inkâr edilmeyen ve usulüne uygun düzenlenmiş bordro, işveren lehine son derece güçlü bir delildir. Bordroda yazılı ücretin gerçeği yansıtmadığını ileri süren işçinin iddiasını soyut anlatımdan çıkarıp somut kayıtlarla desteklemesi gerekir.

Yargıtay iki şeyi birbirinden ayırır:

• Çalışma olgusunun ispatı — tanık dâhil her türlü delille ortaya konulabilir.
• Ücret miktarının ispatı — belirli bir tutarın üzerinde ücret alındığı iddiasında yazılı ispat kuralları daha sıkı uygulanır.

Yalnızca tanık beyanı çoğu zaman yeterli görülmez. Emsal ücret araştırması da işverenden kaynaklanan bir belgenin yerine geçen otomatik bir ispat aracı değildir; daha çok diğer delilleri destekleyen tamamlayıcı bir işlev görür.

İhtirazi kayıt her şeyi değiştirir. Bordro imzasızsa ya da ihtirazi kayıt konularak imzalanmışsa, görünen tutarın gerçek ücreti yansıtmadığı doğrudan ileri sürülebilir ve ispat kolaylaşır. Bu nedenle bordro imzalarken tutar gerçeği yansıtmıyorsa “ihtirazi kayıtla imzalanmıştır” şerhi düşülmesi, ileride en değerli belge olur.

Güçlü ispat zinciri nasıl kurulur? İşverenden kaynaklanan bir belge, banka kaydı, personel ücret çizelgesi, ücret yazışması ya da önceki dönemlere ait yüksek SGK bildirimi mevcutsa, bu kayıtlar tanık beyanlarıyla birlikte güçlü bir zincir oluşturur. Tek bir delile değil, birbirini destekleyen delil kümesine ihtiyaç vardır.

Delil toplama ve haklı fesih

Toplanacak deliller — önem sırasıyla:

• Banka hesap dökümü. Asgari ücret dışında düzenli olarak yatan tutarlar, işveren veya yetkilisi tarafından yapılan havaleler, aynı gün gerçekleşen ek ödemeler.
• İşverenden kaynaklanan her belge — işe giriş yazışmaları, teklif mektubu, terfi ve zam bildirimleri, prim listeleri, personel ücret çizelgesi, e-posta ve mesajlar.
• Önceki yüksek SGK bildirimleri — geçmişte daha yüksek prim yatırılmış dönemler varsa bu, sonraki düşük bildirimin gerçeği yansıtmadığını gösterir.
• İhtirazi kayıtlı veya imzasız bordrolar.
• Meslek odası veya sendika emsal ücret yazısı — unvan, kıdem ve fiilen yapılan iş ayrıntılı bildirilerek istenmelidir.
• Tanıklar — aynı işyerinde benzer işi yapan çalışanlar; tanığın kendi ücretini bilmesi ve karşılaştırma yapabilmesi önemlidir.
• İşin niteliğini gösteren belgeler — ustalık belgesi, diploma, sertifika, yetki belgesi, görev tanımı. Nitelikli işçi olduğunuzu ortaya koyar.

Haklı fesih hakkı doğar. Ücretin kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işçiye haklı nedenle derhâl fesih hakkı verir. Gerçek ücretin altında sigorta gösterilmesi de bu kapsamda değerlendirilir. Haklı fesihte işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

Fesih bildirimini doğru kurun. “İstifa ediyorum” ibaresi taşıyan bir dilekçe imzalarsanız sonradan haklı sebebi ispatlamak çok güçleşir. Feshi noter ihtarnamesiyle yapın, İş Kanunu’nun haklı fesih hükmüne dayandığınızı ve gerekçeyi (ücretin eksik ödenmesi, primlerin gerçek ücret üzerinden yatırılmaması) somut olarak yazın.

Sosyal güvenlik boyutu ayrıdır. Primlerin gerçek ücret üzerinden yatırılmaması emekli aylığınızı doğrudan etkiler. Bu yönden Sosyal Güvenlik Kurumu’na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na başvuru yapılabilir; ayrıca prime esas kazancın tespiti talebiyle dava yoluna gidilebilir. Bu dava, işçilik alacakları davasından ayrı yürür ve Kurum davaya dâhil edilir.

Usul: işçilik alacakları için dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak dava şartıdır; ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.