İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi, Tespiti ve Hakları 2026: 3 İş Günü Kuralı, Rapor Parası ve Gelir (5510 m.13-21)

İş kazası dosyalarında ilk günlerde verilen kararlar, yıllar sonraki tazminatı belirler: olayın iş kazası sayılıp sayılmadığı, bildirimin süresinde yapılıp yapılmadığı ve tutanağın nasıl düzenlendiği bütün süreci şekillendirir. Bu rehber, iş kazasının tanımını, bildirim sürelerini, geçici ve sürekli iş göremezlik haklarını 5510 sayılı Kanun’un 13-19. maddelerine dayanarak anlatır. Ankara’daki dosyanız için bize 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz.

İş kazasının tanımı (5510 m.13)

Kanun’un 13. maddesi iş kazasını beş hâl üzerinden tanımlar. Bu hâllerin ortak yanı, olayın işle bağlantısıdır; kazanın işyeri sınırları içinde olması şart değildir.

Son hâl, uygulamada en çok tartışılan başlıktır: işverence sağlanan servisle gidiş gelişte meydana gelen kaza iş kazasıdır; buna karşılık işçinin kendi aracıyla ya da toplu taşımayla evine giderken geçirdiği kaza kural olarak iş kazası sayılmaz. Trafik kazasının aynı zamanda iş kazası sayıldığı hâllerde işçinin çifte dayanağı doğar; bunu trafik kazası aynı zamanda iş kazası mı yazımızda, dava dilekçesini ise ilgili dilekçe örneğimizde ele aldık.

Bildirim yükümlülüğü ve süreler

13. maddenin ikinci fıkrası bildirim düzenini kurar. Hizmet akdiyle çalışan sigortalıların iş kazası, işveren tarafından o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl ve Kuruma da en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalılar bakımından bildirim, bildirim yapmaya engel durumun ortadan kalktığı tarihten itibaren üç iş günü içinde kendileri tarafından yapılır.

Bildirimin süresinde yapılmaması iki sonuç doğurur. Birincisi idari para cezasıdır; işverenin bildirim yükümlülüklerine ilişkin yaptırımları SGK idari para cezaları yazımızda ele aldık. İkincisi ve daha ağır olanı, Kurumun bu nedenle yaptığı masrafları işverene rücu etmesidir: geç bildirim hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Bu nedenle işveren bakımından bildirim, cezadan bağımsız olarak maliyet doğuran bir yükümlülüktür.

İşverenin bildirim yapmaması hâlinde sigortalı çaresiz değildir: olayın iş kazası olduğunun tespiti için iş mahkemesinde dava açılabilir. Bu davada tanık beyanları, işyeri kayıtları, kamera görüntüleri, hastane kayıtları ve varsa kolluk tutanağı belirleyici olur. Tespit kararı kesinleştiğinde Kurum, olayı iş kazası olarak işleme alır ve buna bağlı haklar doğar.

Meslek hastalığı (m.14)

Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir. İş kazasından farkı, ani bir olaya değil, sürece dayanmasıdır. Bu nedenle tespiti daha zordur ve Kurum Sağlık Kurulu kararına bağlıdır; hastalığın işle bağlantısı tıbbi olarak ortaya konmalıdır.

Kanun, hastalığın meslek hastalığı sayılabilmesi için sigortalının o işten ayrıldıktan sonra geçmesi gereken azami süreyi de düzenler: yükümlülük süresi olarak adlandırılan bu süre içinde ortaya çıkan hastalıklar değerlendirmeye alınır. Sürenin aşıldığı hâllerde Kurum Sağlık Kurulu kararıyla ayrıca değerlendirme yapılabilir. Meslek hastalığı tespiti reddedilen sigortalı, önce Kuruma itiraz eder, sonuç alınamazsa iş mahkemesinde dava açar.

Geçici iş göremezlik ödeneği (m.18)

İş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde çalışamayan sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği verilir. Kanun’un 18. maddesi, ödeneğin şartlarını her hâl için ayrı düzenler ve iş kazası bakımından belirgin bir kolaylık getirir: iş kazası ve meslek hastalığı hâlinde prim gün sayısı şartı aranmaz. Buna karşılık hastalık hâlinde ödenek için, iş göremezliğin başladığı tarihten önceki bir yıl içinde en az doksan gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması gerekir.

Ödeneğin miktarı, yatarak ve ayakta tedavi bakımından farklı oranlarda hesaplanır ve günlük kazanç esas alınır. İlk iki günün ödenmemesi, işverenin bu günleri karşılayıp karşılamayacağı tartışmasını doğurur; iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa fark işverence ödenir. Rapor parası sürecini ve hesabını istirahat raporu ve geçici iş göremezlik ödeneği yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Sürekli iş göremezlik geliri (m.19)

Tedavi tamamlandıktan sonra Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünde en az yüzde on kayıp tespit edilirse sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Bu eşik, malullükteki yüzde altmışa göre çok daha düşüktür; iş kazası mağdurunun malullük şartlarını sağlamasa bile gelir alabilmesinin sebebi budur. Gelir, kayıp oranıyla orantılı olarak hesaplanır ve tam iş göremezlik hâlinde kanunda öngörülen orana çıkar.

Sürekli iş göremezlik geliri alırken çalışmaya devam edilebilir; bu, malullük aylığından ayrılan en önemli yanıdır. Gelirin başvurusunu ve ret hâlinde itiraz yolunu sürekli iş göremezlik geliri başvurusu ve itiraz dilekçesi örneği yazımızda gösterdik. Malullük aylığı ile karşılaştırmasını ise malullük aylığı ve engellilik nedeniyle emeklilik rehberimizde tablo hâlinde verdik. Ölümle sonuçlanan iş kazalarında ise hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır ve bu gelirde 1800 gün prim şartı aranmaz; ayrıntısını ölüm aylığı ve hak sahipleri yazımızda ele aldık.

İşyeri kazası mı, işe gidiş gelişte kaza mı?

Uygulamada en çok uyuşmazlık doğuran sınır, işe gidiş gelişte meydana gelen kazalardır. Kanun yalnızca işverence sağlanan taşıtla toplu olarak yapılan gidiş gelişte meydana gelen olayı iş kazası sayar. Bu nedenle üç ihtimal birbirinden ayrılır. Servis aracıyla giderken meydana gelen kaza iş kazasıdır; işçinin kendi aracıyla ya da toplu taşımayla evine giderken geçirdiği kaza kural olarak iş kazası değildir; işverenin ulaşım ücreti ödemesi ise tek başına aracı “işverence sağlanan taşıt” hâline getirmez.

Bu ayrımın istisnaları vardır. İşçi kendi aracıyla gitse bile, o an işverenin verdiği bir görevi yerine getiriyorsa olay yürütülen iş nedeniyle meydana gelmiş sayılır ve iş kazası kabul edilir: müşteriye evrak götürürken, bankaya işveren adına giderken ya da şantiyeler arasında geçiş yaparken meydana gelen kazalar bu kapsamdadır. Görevlendirmenin ispatı bu dosyalarda belirleyicidir; görev yazısı, yazışma kayıtları, araç takip verileri ve tanık beyanları esas alınır. Sözlü görevlendirmelerde ispat güçleştiğinden, işçilerin görevlendirmeyi yazılı hâle getirmesi ya da en azından mesajla teyit alması yerinde olur. Trafik kazasının iş kazası sayıldığı hâllerde işçinin hem SGK haklarından hem işverene karşı tazminattan yararlanabildiğini çifte tazminat hakkı yazımızda ele aldık.

Alt işveren ve geçici iş ilişkisinde sorumluluk

İş kazası, alt işveren işçisinin başına geldiğinde sorumluluk tek bir kişide toplanmaz. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bu, hem iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri hem de doğan tazminat bakımından geçerlidir; kazaya uğrayan işçi, dilerse her ikisine birlikte dava açabilir. Kurumun rücu talebi de aynı şekilde her iki işverene yöneltilebilir; kusur dağılımı, tedbir alma yükümlülüğünün kimde olduğuna göre belirlenir.

Geçici iş ilişkisi ve özel istihdam bürosu aracılığıyla çalıştırmalarda ise sorumluluk, işçiyi fiilen çalıştıran işverende yoğunlaşır: iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almak, eğitim vermek ve koruyucu donanım sağlamak fiilen çalıştıran işverenin görevidir. Buna karşılık sigorta bildirimleri ve prim yükümlülükleri sözleşmeye göre belirlenir. Bu ikili yapıda en sık yaşanan sorun, eğitim ve donanım kayıtlarının hangi işverende bulunduğunun belirsizliğidir; kaza sonrası her iki taraf da belgeyi diğerinden bekler. Bu nedenle geçici çalıştırma sözleşmelerinde iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin açıkça paylaştırılması ve kayıtların ortak tutulması gerekir. İş sağlığı ve güvenliğinde işverenin temel yükümlülüklerini 6331 sayılı Kanun rehberimizde ele aldık.

SGK’nın işverene rücuu (m.21)

Kurumun sigortalıya yaptığı ödemeler, olayın işverenin kastı ya da mevzuata aykırı hareketi sonucu meydana gelmesi hâlinde işverenden geri istenir. 5510 sayılı Kanun’un 21. maddesi, Kurumca yapılan ve ileride yapılacak ödemeler ile bağlanan gelirin peşin sermaye değerinin işverenden tahsil edileceğini düzenler. Bu tutar, iş kazası dosyalarında işveren bakımından en yüksek kalemdir ve idari para cezasının çok üzerine çıkabilir.

Rücu davasında işverenin savunması iki eksende kurulur: kusurun bulunmadığı ya da kusur oranının düşük olduğu ve zararın hesabındaki hatalar. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin yerine getirildiğini gösteren belgeler — risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları, periyodik sağlık muayeneleri — bu savunmanın temelini oluşturur. Rücu davasına cevap dilekçesini ve savunma noktalarını SGK rücu davasına cevap dilekçesi örneği yazımızda ele aldık; işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ise iş sağlığı ve güvenliğinde işverenin yükümlülükleri rehberimizde inceledik.

Kusur raporu ve maluliyet oranı: dosyanın iki direği

İş kazası dosyalarında sonucu belirleyen iki teknik belge vardır: kusur raporu ve maluliyet oranı. Kusur raporu, kazanın hangi tedbirin alınmamasından kaynaklandığını ve tarafların kusur paylarını gösterir; işverenin, işçinin ve varsa üçüncü kişilerin kusuru ayrı ayrı belirlenir. Raporda incelenen tipik başlıklar şunlardır: risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı, işçiye verilen eğitimin kaza türüyle ilgisi, koruyucu donanımın sağlanıp kullandırıldığı, makine koruyucularının bulunup bulunmadığı ve iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekiminin görevlendirilip görevlendirilmediği.

İşçi kusuru bakımından da ayrım yapılır: kurallara uyulmaması “kusur” iken, tedbir alınmamış bir ortamda çalışmak zorunda kalmak kusur sayılmaz. İşçinin kendi kusuru, tazminattan indirim sebebidir; ancak işverenin denetim ve gözetim yükümlülüğü kural olarak bu indirimi sınırlar. Maluliyet oranı ise kazanın kalıcı sonuçlarını gösterir ve hem SGK gelirini hem tazminat hesabını belirler; tedavi tamamlanmadan sağlıklı biçimde saptanamaz. Bu nedenle erken imzalanan ibraname ve sulh anlaşmaları çoğunlukla mağdur aleyhine sonuç verir. Her iki rapora da süresi içinde itiraz edilebilir; itirazda hangi verinin hangi belgeyle çeliştiğinin somut olarak gösterilmesi gerekir, aksi hâlde soyut itirazlar sonuç doğurmaz.

Üçlü sorumluluk: SGK, tazminat ve ceza

İş kazası tek bir dosya değil, üç ayrı süreç doğurur ve bunlar birbirinden bağımsız yürür.

• Sosyal güvenlik süreci: Kurumca geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ya da ölüm geliri sağlanır. Kusur aranmaz; sigortalılık yeterlidir.
• Tazminat süreci: İşverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılır. Burada kusur belirleyicidir ve Kurumca bağlanan gelirin peşin sermaye değeri maddi tazminattan mahsup edilir.
• Ceza süreci: Yaralanma hâlinde taksirle yaralama, ölüm hâlinde taksirle öldürme suçundan soruşturma yürütülür; işveren, işveren vekili ve iş güvenliği uzmanı şüpheli sıfatını alabilir.

Üç sürecin kesişimi kusur raporudur: ceza dosyasındaki bilirkişi raporu, tazminat davasında güçlü delil sayılır ve rücu davasında da esas alınır. Bu nedenle ceza soruşturmasında sunulan savunma, sonraki tazminat ve rücu dosyalarını doğrudan etkiler. Tazminat davasının nasıl kurulacağını iş kazası maddi ve manevi tazminat dava dilekçesi örneği yazımızda, işverenin ceza sorumluluğunu ise iş kazasında işverenin ceza sorumluluğu rehberimizde ele aldık.

İş kazası tespit davası ve zamanaşımı

İşverenin bildirimde bulunmadığı ya da olayın iş kazası sayılmadığı hâllerde sigortalı, iş mahkemesinde tespit davası açar. Davada Kurum ve işveren birlikte taraf gösterilir; mahkeme, olayın Kanun’un 13. maddesindeki hâllerden birine girip girmediğini değerlendirir. Bu davada süre bakımından katı bir sınır bulunmamakla birlikte, delillerin zamanla kaybolması nedeniyle gecikmenin ispat gücünü zayıflattığı unutulmamalıdır.

Tazminat talepleri bakımından ise zamanaşımı kuralları uygulanır: haksız fiile dayanan taleplerde zararın ve failin öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde on yıl; sözleşmeye aykırılığa dayanan taleplerde ise daha uzun genel zamanaşımı süresi gündeme gelir. İş kazası aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza kanunundaki daha uzun dava zamanaşımı uygulanır. Sürekli iş göremezlik oranının sonradan artması hâlinde ise zamanaşımı, yeni durumun öğrenildiği tarihten işlemeye başlar.

İş kazası tespiti dava dilekçesi örneği

Sık sorulan sorular

Hangi olaylar iş kazası sayılır?

5510 m.13’te sayılan hâller: işyerinde bulunulan sırada, yürütülen iş nedeniyle, görevle başka yere gönderilmede, emziren kadının süt izninde ve işverence sağlanan taşıtla gidiş gelişte meydana gelen olaylar.

Servis kazası iş kazası mı?

İşverence sağlanan taşıtla toplu olarak gidiş gelişte meydana gelen kaza iş kazasıdır; kişinin kendi aracıyla gidiş gelişte olan kaza kural olarak iş kazası sayılmaz.

İş kazası kaç gün içinde bildirilir?

Kolluğa derhâl, Kuruma ise kazadan sonraki üç iş günü içinde. Bağımsız çalışanlarda süre, bildirime engel durumun kalktığı tarihten işler.

İşveren bildirmezse ne olur?

İdari para cezası uygulanır ve geç bildirim süresine ilişkin ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir; sigortalı ayrıca tespit davası açabilir.

Geçici iş göremezlik ödeneği için prim şartı var mı?

İş kazası ve meslek hastalığında aranmaz. Hastalık hâlinde son bir yılda en az doksan gün prim gerekir.

Rapor parası hangi günden başlar?

İstirahatin üçüncü gününden itibaren ödenir; ilk iki gün için işverenin ödeme yükümlülüğü sözleşmeye bağlıdır.

Sürekli iş göremezlik geliri için hangi oran gerekir?

Meslekte kazanma gücünde en az yüzde on kayıp; malullükteki yüzde altmış eşiğinden çok daha düşüktür.

Gelir alırken çalışabilir miyim?

Evet. Sürekli iş göremezlik geliri alırken çalışmaya devam edilebilir; bu yönüyle malullük aylığından ayrılır.

Meslek hastalığı nasıl tespit edilir?

Kurum Sağlık Kurulu kararıyla; hastalığın işle bağlantısı tıbbi olarak ortaya konmalı ve yükümlülük süresi içinde bulunmalıdır.

SGK ödediklerini işverenden geri alır mı?

Olay işverenin kastı veya mevzuata aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, yapılan ve yapılacak ödemeler ile gelirin peşin sermaye değeri işverenden istenir (m.21).

SGK’dan gelir aldım, ayrıca tazminat isteyebilir miyim?

Evet. İşverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir; Kurumca bağlanan gelirin peşin sermaye değeri maddi tazminattan mahsup edilir.

İş kazası tespit davası nerede açılır?

İş mahkemesinde; davada Kurum ve işveren birlikte taraf gösterilir.

İşçinin kendi kusuru tazminatı düşürür mü?

İşçi kusuru indirim sebebidir; ancak tedbir alınmamış ortamda çalışmak kusur sayılmaz ve işverenin gözetim yükümlülüğü indirimi sınırlar.

Kendi aracımla giderken kaza yaptım, iş kazası mı?

Kural olarak hayır. Ancak o an işverenin verdiği bir görevi yerine getiriyorsanız olay yürütülen iş nedeniyle meydana gelmiş sayılır ve iş kazası kabul edilir.

Alt işveren işçisinin kazasından asıl işveren sorumlu mu?

Asıl işveren, o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur; işçi her ikisine birlikte dava açabilir.

İş kazası tazminatında zamanaşımı ne kadar?

Haksız fiile dayanan taleplerde iki ve on yıl; sözleşmeye aykırılıkta daha uzun genel süre. Olay suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13, 14, 18, 19 ve 21 ile 6331 sayılı Kanun hükümlerine dayanır. Somut dosyanız için Hukukçular Evi Ankara ile 0554 648 37 15 numaralı telefondan iletişime geçin.