İş Sağlığı ve Güvenliği: İşçinin Çalışmaktan Kaçınma Hakkı

İş sağlığı ve güvenliği, işçinin yaşam ve sağlığını korumayı amaçlar. Ciddi ve yakın tehlike hâlinde işçinin çalışmaktan kaçınma hakkı vardır. Bu rehberde 6331 sayılı Kanun çerçevesinde işverenin yükümlülüklerini, işçinin çalışmaktan kaçınma hakkını, kurula başvuru sürecini, ücretin korunmasını ve kişisel koruyucu donanım (KKD) yükümlülüğünü açıklıyoruz.

İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüğü

İş sağlığı ve güvenliğinin temel dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamak için risk değerlendirmesi yapmak, gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri sağlamak ve çalışanlara eğitim vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük süreklidir ve işyerindeki koşullara göre güncellenir.

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmasında maliyetleri çalışanlara yansıtamaz. Ayrıca işyerinde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurma yükümlülüğü, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre belirlenir. Bu yapı, işyerinde önleyici bir güvenlik kültürü oluşturmayı amaçlar.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı

İşçiye tanınan en önemli koruma, ciddi ve yakın tehlike hâlinde çalışmaktan kaçınma hakkıdır. Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna (kurul yoksa işverene) başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirin alınmasına karar verilmesini isteyebilir.

Kurul veya işveren, işçinin talebi yönünde karar verirse; gerekli tedbir alınıncaya kadar işçi çalışmaktan kaçınabilir. Bu süre içinde işçinin ücreti ve diğer hakları saklıdır; yani çalışmadığı bu dönemde ücret kaybına uğramaz. Bu hak, işçinin sağlığını riske atmadan güvenlik talep etmesini sağlar.

Ciddi ve Yakın Tehlikede İşyerini Terk

Tehlikenin niteliğine göre işçiye daha güçlü bir hak da tanınmıştır. Ciddi, yakın ve önlenemeyen bir tehlike söz konusu olduğunda, işçi kurula başvurma şartına bağlı kalmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli bir yere gidebilir. Bu, hayati tehlike anında işçinin can güvenliğini önceler.

Bu hakkı kullanan işçinin bu davranışı nedeniyle hakları kısıtlanamaz. İşveren, hayati tehlike karşısında işyerini terk eden işçiyi bu nedenle cezalandıramaz veya işten çıkaramaz. Talep etmelerine rağmen gerekli tedbirin alınmadığı durumlarda işçilerin bu hakkı, iş güvenliğinin en temel güvencelerindendir.

İş Sözleşmesini Feshedebilir mi?

Çalışmaktan kaçınma hakkı, iş sözleşmesinin feshiyle de bağlantılıdır. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmaması, işçi açısından haklı nedenle fesih sebebi oluşturabilir. İşçinin sağlığını tehdit eden koşulların düzeltilmemesi hâlinde işçi, iş sözleşmesini haklı sebeple feshedip kıdem tazminatını talep edebilir.

Bireysel veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan işçiler, tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilecekleri gibi, koşulları oluştuğunda haklı fesih yoluna da gidebilir. Bu, işçinin sağlığını koruma iradesinin hukuken desteklendiğini gösterir.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

İş güvenliğinin somut araçlarından biri kişisel koruyucu donanımdır. İşveren, işin niteliğine göre gerekli koruyucu ekipmanı ücretsiz olarak sağlamak ve işçilerin bunları kullanmasını denetlemekle yükümlüdür. Baret, eldiven, gözlük, emniyet kemeri, maske gibi ekipmanların temini ve bakımı işverene aittir.

Koruyucu donanımın sağlanmaması veya kullanımının denetlenmemesi, işverenin iş güvenliği yükümlülüğünün ihlalidir ve iş kazası hâlinde kusur oluşturur. İşçinin de sağlanan koruyucu donanımı kullanma yükümlülüğü vardır; ancak asıl sorumluluk, ekipmanı sağlamak ve denetlemek bakımından işverendedir.

İş Kazasında Sorumluluk

İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınmaması, meydana gelen iş kazalarında işverenin sorumluluğunu doğurur. Gerekli tedbirlerin alınmaması nedeniyle oluşan kazalarda işveren, kusuru oranında maddi ve manevi tazminattan sorumlu tutulur. Yargıtay uygulamasında iş güvenliği mevzuatına aykırılık ağır kusur sayılır.

Ayrıca SGK, iş kazasında işverenin kastı veya mevzuata aykırı hareketi hâlinde yaptığı ödemeleri işverene rücu edebilir (5510 m.21). İşçinin çalışmaktan kaçınma hakkını kullanmasına rağmen tedbir alınmaması ve buna bağlı kaza meydana gelmesi, işverenin sorumluluğunu daha da ağırlaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

İşçinin çalışmaktan kaçınma hakkı nedir?

Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna (yoksa işverene) başvurup tedbir alınmasını isteyebilir. Talep yönünde karar verilirse, tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu süre içinde ücreti ve hakları saklıdır.

Hayati tehlike anında işyerini terk edebilir miyim?

Evet. Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike hâlinde işçi, kurula başvurma şartına bağlı kalmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gidebilir. Bu davranışı nedeniyle hakları kısıtlanamaz.

Çalışmaktan kaçınırken ücretim kesilir mi?

Hayır. Kurul veya işveren tedbir alınması yönünde karar verdiğinde, tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınan işçinin ücreti ve diğer hakları saklıdır. İşçi bu dönemde ücret kaybına uğramaz.

İş güvenliği önlemi alınmazsa iş sözleşmesini feshedebilir miyim?

İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmaması, işçi açısından haklı nedenle fesih sebebi oluşturabilir. Sağlığı tehdit eden koşullar düzeltilmezse işçi, sözleşmeyi haklı sebeple feshedip kıdem tazminatını talep edebilir.

Koruyucu ekipmanı kim sağlar?

İşveren, işin niteliğine göre gerekli kişisel koruyucu donanımı (baret, eldiven, gözlük, maske vb.) ücretsiz sağlamak ve kullanımını denetlemekle yükümlüdür. Ekipmanın temini ve bakımı işverene aittir; maliyeti işçiye yansıtılamaz.

İş güvenliği önlemi alınmadığı için kaza olursa işveren sorumlu mudur?

Evet. Gerekli tedbirlerin alınmaması nedeniyle oluşan kazalarda işveren kusuru oranında maddi ve manevi tazminattan sorumludur. İş güvenliği mevzuatına aykırılık ağır kusur sayılır; SGK ayrıca yaptığı ödemeleri işverene rücu edebilir.