Uyuşturucu Kullanımı Sigorta Ödemesini Etkiler mi? Teminat Dışılık ve Rücu

Kaza sonrası sigorta şirketinden gelen ret yazısı çoğu zaman tek cümleye dayanır: "Sürücü madde etkisi altındaydı, hasar teminat dışıdır." Bu cümle sanıldığı kadar kesin değildir.

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre sürücünün etki altında olması tek başına hasarın teminat dışı kalmasını gerektirmez. Aranan şey, kazanın münhasıran o etkiyle meydana gelmiş olmasıdır. Üstelik bunu ispat yükü sigorta ettirene değil, sigortacıya aittir.

Bu rehberde uyuşturucunun kasko, zorunlu trafik, ferdi kaza ve hayat/sağlık poliçeleri bakımından ne anlama geldiğini, münhasırlık ölçütünü ve itiraz yollarını ele alıyoruz.

Trafik boyutundaki ceza ve ehliyet sonuçları için Uyuşturucu Etkisinde Araç Kullanma (KTK m.48/8) rehberimize bakabilirsiniz; bu yazı sigorta tarafını ele alır.

Poliçe Türüne Göre Tablo

Her poliçe aynı sonucu doğurmaz. Önce hangi poliçeden söz ettiğinizi netleştirmek gerekir.

En kritik ayrım kasko ile zorunlu trafik sigortası arasındadır. Zorunlu trafik sigortasında zarar gören üçüncü kişi korunur; sigortacı ona ödeme yapar, sonra kusurlu sürücüye rücu eder. Kaskoda ise sigortalının kendi zararı söz konusudur ve teminat dışılık doğrudan ödemenin reddi anlamına gelir.

Rücu mekanizmasının genel çerçevesi için Sigortanın Rücu Davası: Genişleyen Rücu Sebepleri ve Birden Çok Sigortalı/Sorumlu Hâlinde Rücu ve Halefiyet rehberlerimize bakabilirsiniz.

Kasko Genel Şartlarındaki Hüküm

Kara Taşıtları Kasko Sigortası Genel Şartları, teminat dışı hâller arasında şunu sayar: taşıtın uyuşturucu maddeler veya Karayolları Trafik Kanunu uyarınca yasaklanan miktardan fazla içki almış kişiler tarafından kullanılması sırasında meydana gelen zararlar.

Buradaki ifade ilk bakışta mutlak görünür. Ancak Yargıtay bu hükmü lafzıyla değil, nedensellik bağı aranarak uygulamıştır. Aksi hâlde, madde etkisi altındaki sürücünün hiçbir kusuru olmadan uğradığı zarar dahi karşılıksız kalırdı.

Alkolden Farkı: Uyuşturucuda Eşik Yoktur

Alkolde kanun ve yönetmelik belirli bir promil eşiği öngörür. Uyuşturucu ve uyarıcı maddelerde ise böyle bir sayısal sınır yoktur; tespit edilebilir düzeydeki varlık yasağı doğurur.

Bu, sigorta uyuşmazlıklarında iki sonuç doğurur:

• "Sınırın altındaydım" savunması uyuşturucuda kurulamaz. Karşılaştırılacak bir eşik yoktur.
• Buna karşılık münhasırlık tartışması daha da önem kazanır. Maddenin vücutta bulunması, kaza anında sürücülük yeteneğini fiilen etkilediği anlamına gelmez; etkinin derecesi ve kazayla bağı ayrıca incelenmelidir.

Vücuttan örnek alınmasının hukuki çerçevesi ve usul denetimi için Kan ve İdrar Örneği Vermeyi Reddetmek (CMK m.75-76) rehberimize bakabilirsiniz. Örnek alma usulündeki aykırılık, sigorta uyuşmazlığında da raporun güvenilirliğini tartışmalı kılar.

İspat Yükü Kimde? — Uyuşmazlığın Kalbi

Sigorta şirketleri çoğu zaman ret yazısını, sigortalıdan "etki altında olmadığını ispat etmesini" bekler biçimde kurar. Hukuken durum tersidir.

Yargıtay uygulamasına göre hasarın teminat dışı kaldığının ispat yükü, Türk Ticaret Kanunu hükümleri gereğince sigortacıya düşer. Yani sigorta şirketi, kazanın münhasıran madde etkisiyle meydana geldiğini somut delillerle ortaya koymak zorundadır.

Uygulamada mahkemeler bu tespiti bilirkişi kurulu marifetiyle yaptırır. Yargıtay uygulamasında kurulda nöroloji uzmanı, trafik konusunda uzman kişi ve hukukçu ya da sigorta uzmanının birlikte yer alması aranmıştır. Tek bir uzmanın soyut değerlendirmesi yeterli görülmez.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2013/17-1199 E., 2014/1018 K. sayılı kararında da; olayın salt o etkiyle gerçekleşip gerçekleşmediğinin, başka unsurların olayın meydana gelmesinde rol oynayıp oynamadığının bilirkişi kurulu aracılığıyla saptanması, olayın tek başına o etkiyle meydana geldiğinin belirlenmesi hâlinde hasarın poliçe teminatı dışında kalacağı, aksi hâlde davanın kabulü gerektiği belirtilmiştir.

Başvuru Dilekçesinde Kurulacak İskelet

Yukarıdaki hükümler bir arada uygulandığında, ret kararına karşı yapılacak başvuru dört başlıkta kurulabilir. Her başlığın ayrı ayrı yazılması, hangisinin karşılanmadığının görünür olmasını sağlar.

Başvurunun Dört Başlığı

Bir usul hatırlatması: ret kararına karşı izlenecek yolun süreleri kısadır ve yolun türüne göre değişir. Bu nedenle ret yazısı elinize ulaştığında ilk yapılacak şey, yazının alt kısmındaki başvuru yolu ve süre bilgisini okumaktır. Yazıda bu bilgi yer almıyorsa bu husus ayrıca ileri sürülebilir. Süre işlemeye başlamışken belge toplamak için beklenmesi, hakkın kaybına yol açabilir; başvuru süresinde yapılıp belgeler sonradan sunulabilir.

İspat Yükünün Kanuni Dayanağı: TTK m.1409

Yukarıda ispat yükünün uyuşmazlığın kalbi olduğu belirtildi. Bu kuralın kaynağı Türk Ticaret Kanunu’nun 1409 uncu maddesidir ve maddenin iki fıkrası birlikte okunmalıdır.

TTK m.1409/1. Sigortacı, sözleşmede öngörülen rizikonun gerçekleşmesinden doğan zarardan veya bedelden sorumludur.
TTK m.1409/2. Sözleşmede öngörülen rizikolardan herhangi birinin veya bazılarının sigorta teminatı dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir.

Bu düzenlemenin kurduğu denge şudur: kural, sigortacının sorumlu olmasıdır. Teminat dışılık ise istisnadır ve istisnayı ileri süren tarafın onu ispat etmesi gerekir. Dolayısıyla sigortalının "madde etkisinde olmadığını" ispat etmesi beklenmez; sigortacının, rizikonun teminat dışında kaldığını ortaya koyması gerekir. Ret yazısında yalnızca genel şartlardaki bir hükme atıf yapılması, bu ispatın gerçekleştiği anlamına gelmez.

Maddenin gerekçesi, teminat dışılığın neden bu kadar sıkı denetlendiğini açıklar. Gerekçede belirtildiği üzere, uygulamada tüm risklere karşı teminat veren bir sigorta uygulamasına çok ender rastlanmakta; genel şartlar yoluyla belirli riskler teminat kapsamı dışında bırakılmaktadır. Kanun koyucu bu gerçeği kabul etmekle birlikte, kapsam dışılığın ispatını sigortacıya yüklemiştir. Yani teminat dışı hâller sözleşmeyle belirlenebilir; ancak somut olayda o hâlin gerçekleştiği gösterilmelidir.

Sözleşme özgürlüğü ve sınırı

Teminat dışı hâller sözleşmeyle belirlenebilir; bu, sigorta hukukunun kabul ettiği bir yapıdır. Madde gerekçesinde de, kötü risklere sahip kişilerin sigorta eğiliminin daha yüksek olması nedeniyle sigortacının bazı riskler için teminat vermek istemeyebileceği; uygulamada genel şartlar yoluyla belirli risklerin teminat kapsamı dışında bırakıldığı belirtilmektedir. Dolayısıyla bir hükmün genel şartlarda yer alması tek başına hukuka aykırılık oluşturmaz.

Ancak sözleşme özgürlüğünün iki sınırı vardır ve ikisi de denetlenebilir. Birincisi belirlilik: teminat dışı hâlin poliçede veya genel şartlarda açıkça gösterilmiş olması gerekir. Yargıtay kararlarındaki akıl yürütmede de önce teminat dışı hâllerin sayılıp sayılmadığına, ardından olayın bu sayım içinde yer alıp almadığına bakılmaktadır. İkincisi ispat: hüküm ne kadar açık olursa olsun, somut olayda o hâlin gerçekleştiği gösterilmelidir. Bu iki sınır, teminat dışılığın otomatik olarak işleyen bir mekanizma olmadığını gösterir.

İki Sınırın Uygulanması

Yargıtay bu kuralı nasıl uyguluyor?

Hukuk Genel Kurulu kararlarında maddenin uygulanma biçimi açıkça görülür. Bir kararda; poliçede teminat dışı hâllerin ayrıca belirtilmiş olduğu, ancak uyuşmazlığa konu durumun bu hâller arasında sayılmadığı tespit edilmiş; ardından maddeye dayanılarak "davalı sigorta şirketi rizikonun teminat kapsamı dışında kaldığını ispatlayamamıştır" sonucuna varılarak zararın poliçe teminatı kapsamında olduğu kabul edilmiştir.

Bu akıl yürütme, uyuşturucu iddiasına dayanan ret kararlarında da aynen kurulabilir. İki aşamalı bir denetim söz konusudur. Birinci aşama metin denetimi: poliçe ve genel şartlarda teminat dışı hâller nasıl tanımlanmış; olayın bu tanıma girip girmediği. İkinci aşama ispat denetimi: tanıma girdiği ileri sürülüyorsa, sigortacı bunu somut delille ortaya koymuş mu? İki aşamadan herhangi birinde eksiklik bulunması, ret kararının dayanaksız kalması sonucunu doğurur.

İspat Denetiminde Sorulacak Sorular

Beşinci satır, yazının yukarıdaki bölümünde değinilen illiyet tartışmasının ispat yüküyle kesiştiği noktadır. Teminat dışılık iddiası yalnızca vücutta madde bulunduğu tespitine dayandırılıyor ve maddenin olayın meydana gelmesinde etkili olduğu ortaya konulmuyorsa, bu husus ayrı bir eksiklik olarak ileri sürülebilir. Sigortacının ispat yükü, teminat dışı hâlin bütün unsurlarını kapsar; unsurlardan biri gösterilmemişse ispat tamamlanmış sayılmaz.

Uyuşmazlık dilekçesinde bu maddenin açıkça anılması yerinde olur. Ret kararına karşı yapılacak başvuruda, yalnızca "madde etkisinde değildim" savunması yerine, "teminat dışılığı ispat yükü sigortacıdadır ve bu yük yerine getirilmemiştir" biçiminde bir itiraz kurulması, tartışmayı doğru zemine taşır. Böylece başvuru sahibinden olumsuz bir olguyu ispat etmesi beklenmesinin önüne geçilmiş olur.

Rapor Yoksa Ne Olur?

Uygulamada sık karşılaşılan bir durum, olay anında usulüne uygun bir tespit yapılmamış olmasıdır. Bu, sigortalının lehinedir.

Objektif belgeler bulunmadığında sigortacı ispat yükünü yerine getiremez ve teminat dışılık iddiası dayanaksız kalır. Yargıtay uygulamasında, illiyet bağı somut delillerle ortaya konamadığında rücu talepleri reddedilebilmektedir.

Bu nedenle kaza sonrası düzenlenen tutanakların, tespit raporlarının ve tıbbi kayıtların eksiksiz biçimde dosyaya kazandırılması iki yönlü önem taşır: hem ceza dosyası hem sigorta uyuşmazlığı bakımından.

Üçüncü Kişiler Ne Olacak?

Zorunlu trafik sigortasının temel amacı zarar gören üçüncü kişileri korumaktır. Bu nedenle sürücünün madde etkisi altında olması, zarar gören üçüncü kişinin tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.

Sigorta şirketi zarar görene ödeme yapar; ardından koşulları varsa kusurlu sürücüye rücu eder. Yani yükümlülük ortadan kalkmaz, yalnızca yer değiştirir.

Zarar görenin izleyeceği yol için Trafik Kazası Tazminatı: Sigortaya Başvuru Zorunluluğu ve Tahkim rehberimize bakabilirsiniz. Cezai sorumlulukla sigorta rücusunun kesişimini ise Trafik Kazalarından Doğan Cezai Sorumluluk ve Sigorta Rücu Davaları rehberimizde ele aldık.

Ret Kararına Karşı Ne Yapılır?

Sigorta şirketinin ret veya eksik ödeme kararı kesin değildir. İzlenebilecek yollar şunlardır:

Tahkim yolunun işleyişi için Sigorta Tahkim Komisyonu rehberimize; kasko tarafındaki ret ve eksik ödeme uyuşmazlıkları için Kasko Sigortasında Hasar Reddi ve Eksik Ödeme rehberimize bakabilirsiniz.

Ceza Dosyası ile Sigorta Dosyası Ayrı Yürür

Bu iki süreç birbirinden bağımsızdır ve farklı ölçütlere tabidir.

Ceza tarafındaki değerlendirme için Alkollü Yakalandım / Alkollü Kaza Yaptım ve Uyuşturucu Etkisinde Araç Kullanma rehberlerimize bakabilirsiniz. Kullanma suçunun ceza boyutu için Kullanmak İçin Bulundurma (TCK m.191) rehberimiz yol gösterir.

İşyerinde yapılan testlerin iş hukuku sonuçlarını ise İşyerinde Uyuşturucu ve Fesih rehberimizde inceledik.

Adım Adım Süreç

1. Poliçe türünü belirleyin — Kasko mu, zorunlu trafik mi, ferdi kaza mı; sonuçlar farklıdır.
2. Gerekçeli ret yazısı isteyin — Dayanılan genel şart maddesini açıkça sorun.
3. Hasar dosyasını talep edin — Eksper raporunun bir örneğini alın.
4. Münhasırlığı sorgulayın — Yol, hava, karşı araç gibi başka etkenleri belgeleyin.
5. İspat yükünü hatırlatın — Teminat dışılığı ispat yükünün sigortacıda olduğunu yazılı olarak belirtin.
6. Rapor usulünü denetletin — Örnek alma ve tespit işlemlerinin usulüne uygunluğunu inceletin.
7. Bilirkişi kurulu isteyin — Nöroloji ve trafik uzmanını içeren kurul talebinde bulunun.
8. Tahkim veya dava yolunu değerlendirin — Süreleri kaçırmadan başvurun.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Uyuşturucu etkisindeyken kaza yaptım, sigorta ödemez mi?

Etki altında olmak tek başına hasarın teminat dışı kalmasını gerektirmez. Yargıtay uygulamasına göre hasarın teminat dışı sayılabilmesi için kazanın münhasıran o etkiyle meydana gelmiş olması gerekir.

Teminat dışı olduğunu kim ispat eder?

Yargıtay uygulamasına göre hasarın teminat dışı kaldığının ispat yükü Türk Ticaret Kanunu hükümleri gereğince sigortacıya düşer. Sigortalıdan etki altında olmadığını ispat etmesi beklenemez.

Münhasırlık ne demek?

Kazanın meydana geliş şekli itibarıyla yalnızca ve doğrudan madde etkisiyle gerçekleşmiş olması anlamına gelir. Yol, hava koşulları veya karşı aracın kusuru gibi başka etkenler varsa münhasırlık ortadan kalkar.

Bunu mahkeme nasıl belirler?

Uygulamada bilirkişi kurulu marifetiyle belirlenir. Yargıtay uygulamasında kurulda nöroloji uzmanı, trafik konusunda uzman kişi ve hukukçu ya da sigorta uzmanının birlikte yer alması aranmıştır.

Alkoldeki promil sınırı uyuşturucuda da var mı?

Hayır. Alkolde kanun ve yönetmelik belirli bir promil eşiği öngörürken uyuşturucu ve uyarıcı maddelerde sayısal bir sınır bulunmaz. Bu nedenle münhasırlık tartışması daha da önem kazanır.

Kazada kusurum yoktu, yine de ödeme yapılmaz mı?

Kusurunuz yoksa münhasırlık şartı gerçekleşmez. Sürücünün etki altında olması, kazanın başka bir etkenden kaynaklandığı hâllerde teminatı ortadan kaldırmaz.

Karşı taraf zarar gördü, o ne olacak?

Zorunlu trafik sigortası zarar gören üçüncü kişileri korur. Sürücünün etki altında olması üçüncü kişinin tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; sigorta şirketi ödeme yapar ve koşulları varsa sürücüye rücu eder.

Rücu davası açılırsa ne yapabilirim?

Rücu davasında da ispat yükü sigorta şirketindedir. Kazanın münhasıran madde etkisiyle gerçekleştiği somut delillerle ortaya konamazsa rücu talebi reddedilebilir.

Olay anında test yapılmadıysa durum ne olur?

Objektif belgeler bulunmadığında sigortacı ispat yükünü yerine getiremez ve teminat dışılık iddiası dayanaksız kalır. Bu durum sigortalının lehinedir.

Sağlık sigortam bağımlılık tedavisini karşılar mı?

Bu, poliçenin özel şartlarına bağlıdır. Çoğu sağlık poliçesinde bağımlılık tedavisi kapsam dışında bırakılmıştır; poliçe metninin ayrıca incelenmesi gerekir.

Ret kararına nereye itiraz edilir?

Önce sigorta şirketine yazılı itiraz yapılır. Sonuç alınamazsa şirketin üyeliği varsa Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulabilir; ayrıca dava yolu açıktır.

Ceza dosyasında beraat edersem sigorta öder mi?

İki süreç ayrı ölçütlere tabidir ve sonuç kendiliğinden bağlanmaz. Ancak ceza dosyasındaki tespitler, münhasırlık bulunmadığının ortaya konmasında güçlü dayanak oluşturabilir.