Karşılıksız Çek ve Konkordato: Cezai Sorumluluk Ne Olur?

Konkordato sürecinde mühlet öncesi keşide edilen bir çek karşılıksız çıkarsa, ceza davası açılabilir; ancak konkordato yargılaması bekletici sorun yapılır. Konkordato tasdik edilirse cezai sorumluluk doğmaz; reddedilirse yargılamaya devam edilir.

Yasada Açık Bir Hüküm Yok, Sonuç İçtihatla Şekilleniyor

İcra ve İflas Kanunu’nda, konkordatonun karşılıksız çek suçundan doğan cezai sorumluluğu kaldırdığına dair açık bir hüküm bulunmaz. Bu nedenle sonuç, büyük ölçüde Yargıtay içtihatlarıyla şekillenmektedir. Konunun çekin keşide ve ibraz tarihine göre dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Konkordato Yargılaması Bekletici Sorun Yapılır

Yargıtay’ın yerleşen yaklaşımına göre; mühlet öncesi keşide edilen ve vadesi konkordato sürecine denk gelen bir çek karşılıksız çıkıp ceza davası açılırsa, icra ceza mahkemesi konkordato yargılamasının sonucunu bekletici sorun yapar (CMK m. 218/1). Çünkü sürecin sonucu, çekin ve cezai sorumluluğun akıbetini doğrudan etkiler.

Konkordato Tasdik Edilirse: Cezai Sorumluluk Doğmaz

Konkordato tasdik edilirse, mühlet öncesi keşide edilen ve projeye dâhil olan çekin bedeli, kabul edilen vade ve tenzilat koşullarına göre yeniden belirlenir. Bu durumda çek, ibraz tarihinden sonra suçun konusunu oluşturan zorunlu unsurları taşıyan bir çek olmaktan çıkar; bu nedenle şirket yetkililerinin cezai sorumluluğundan söz edilemez.

Konkordato Reddedilirse: Yargılamaya Devam

Konkordato reddedilirse, bekletici sorun kalkar ve ceza yargılamasına devam edilir. Bu hâlde sonuç, çekin karşılığını bulundurma yükümlülüğünün kimde olduğuna göre belirlenir.

Komisere Çek Hesabı Yetkisi Verilmiş mi?

Belirleyici bir ayrım, konkordato kararıyla çek hesabının yönetiminin komisere açıkça verilip verilmediğidir:

• Mahkeme kararıyla çek hesabının yönetimi (para aktarma/ödeme yetkisi) açıkça komisere verilmiş ve çek bu dönemde karşılıksız çıkmışsa, şirket yetkilisinin karşılığı bulundurması mümkün olmadığından ceza verilmez.
• Çek hesabı yönetimi konusunda komisere açık bir yetki verilmemişse, şirket yetkilisinin yetkisi sürdüğünden cezai sorumluluğu devam edebilir.

Şikâyet Süresi Önemlidir

Karşılıksız çek suçunda suçun oluşma anı kural olarak çekin bankaya ibraz edildiği tarihtir. Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre, 5941 sayılı Çek Kanunu’nun İcra ve İflas Kanunu m. 347’ye yaptığı açık atıftan doğar; uygulamada süre çoğu zaman “karşılıksızdır işleminden itibaren üç ay” biçiminde ifade edilir.

Yetkili mahkeme konusunda kanun dört seçenek sunar. 5941 sayılı Kanun’a göre bu davalar; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin yerleşim yeri ya da şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: bu seçenekler arasında “icra takibinin yapıldığı yer” bulunmamaktadır. Çek nedeniyle başlatılmış bir icra takibinin bulunduğu icra dairesi, ceza şikâyeti bakımından tek başına yetki doğurmaz.

Yargılama usulü de özeldir: bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve İcra ve İflas Kanunu’nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde düzenlenen yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır.

Çek ve kambiyo senetlerine ilişkin takiplerin mühletten nasıl etkilendiğini ise Çek ve Kambiyo Takiplerinde Mühletin Etkisi sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Çek Düzenleme Yasağı: Ceza Kararını Beklemez

Konkordato tartışmasının gölgesinde kalan ama şirket için en hızlı sonuç doğuran husus budur.

Kural: yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından, koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir.

“Resen” ve “yargılama sırasında” ifadeleri belirleyicidir: yasağın uygulanması için mahkûmiyet kararı beklenmez ve ayrıca talep aranmaz.

Yasak kimler hakkında uygulanır? Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri.

İtiraz yolu: koruma tedbiri olarak verilen bu kararlara karşı yapılan itirazlar bakımından İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesinin birinci fıkrası hükmü uygulanır.

Şirket için pratik sonuç: konkordato yargılaması bekletici sorun yapılsa dahi, koruma tedbiri niteliğindeki yasak ayrı bir başlıktır ve şirketin çekle ödeme kapasitesini fiilen ortadan kaldırabilir. Mühlet sürecinde nakit yönetimi bu ihtimal göz önünde tutularak planlanmalıdır.

Yargıtay Kararının Konusu Tam Olarak Neydi?

Bu alandaki yaklaşımın dayandığı içtihadın kapsamını bilmek, sonucun sınırlarını da gösterir.

Uyuşmazlığın konusu şu çeklerdi: konkordato (tasdiki) yargılaması sürecinden önce ileri tarihli olarak düzenlenmiş ve konkordato yargılaması süreci içerisinde bankaya ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmış çekler.

Soru şuydu: çek hesabı sahibi tüzel kişi şirketin gerçek kişi yetkili temsilcileri, karşılıksız çıkmasına sebebiyet verme suçunun faili olup olmayacaktır.

Kapsam sınırı önemlidir. İçtihat, bu belirli senaryoya — ileri tarihli düzenleme artı süreç içinde ibraz — ilişkindir. Mühlet içinde keşide edilen çekler veya konkordato talebiyle hiç ilgisi bulunmayan çekler bakımından aynı sonuca doğrudan varılamaz.

Bu nedenle her dosya kendi tarihleriyle değerlendirilmelidir: çekin düzenleme tarihi, ibraz tarihi, mühlet kararının tarihi ve tasdik kararının tarihi ayrı ayrı tespit edilmelidir.

Dört Tarih, Dört Farklı Sonuç

Sonucu belirleyen tek şey konkordatonun varlığı değil, tarihlerin sıralanışıdır.

1. Çek mühletten önce düzenlenmiş, mühletten önce ibraz edilip karşılıksız çıkmışsa: suç mühlet öncesinde tamamlanmıştır; konkordato bu tabloyu doğrudan değiştirmez. Konkordato yalnızca alacağın tahsil rejimini etkiler.

2. Çek mühletten önce düzenlenmiş, ibraz mühlet sürecine denk gelmişse: yukarıda açıklanan içtihadın alanına girer; konkordato yargılaması bekletici sorun yapılabilir.

3. Çek mühlet içinde düzenlenmişse: burada ayrı bir sorun doğar. Borçlunun mühlet içindeki tasarrufları komiserin gözetimine tabidir ve bazı işlemler mahkeme iznine bağlıdır. Ayrıntı: konkordato mühletinin borçlu bakımından sonuçları (İİK 297).

4. Tasdik veya ret kararından sonraki ibrazlar: tasdik hâlinde alacak, projedeki vade ve tenzilat koşullarına tabidir; ret hâlinde ise mühlet koruması ortadan kalkar ve iflasa tabi borçlu bakımından iflas gündeme gelebilir: konkordato talebi reddedilirse iflasa karar verilir mi? (İİK 292).

Cezai Sorumluluk Kime Ait? Temsilci Ayrımı

Faillik sorusu, çekin kimin adına düzenlendiğine göre değişir.

Gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmişse: bu çekten dolayı hukukî ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir. Yani vekil sıfatıyla imza atan kişi değil, hesap sahibi sorumlu olur.

Tüzel kişi adına düzenlenmişse: sorumluluk, çeki tüzel kişi adına keşide eden gerçek kişi üzerinden tartışılır. Konkordato bağlamındaki içtihat da tam olarak bu noktaya ilişkindir.

Komiser yetkisi burada devreye girer: mahkeme kararıyla çek hesabının yönetimi açıkça komisere verilmiş ve çek bu dönemde karşılıksız çıkmışsa, şirket yetkilisinin karşılığı bulundurması fiilen mümkün olmadığından sorumluluğu tartışmalı hâle gelir. Açık yetki verilmemişse yetkilinin sorumluluğu devam edebilir.

Bu nedenle mühlet kararının metni kritiktir: kararda tasarruf yetkisinin hangi ölçüde kısıtlandığı ve komisere hangi yetkilerin verildiği açıkça yazılmalıdır. Komiserin konumu ve denetimi için konkordatoda kayyım ve konkordatonun denetimi sayfamıza bakabilirsiniz.

Alacaklı Bakımından: İki Ayrı Yol

Elinde karşılıksız çek bulunan alacaklı için ceza şikâyeti ile alacağın tahsili birbirinden ayrı yollardır.

Ceza şikâyeti: süresi içinde ve yetkili icra mahkemesinde yapılmalıdır. Konkordato mühleti bu şikâyet hakkını ortadan kaldırmaz; ancak yargılama bekletici sorun nedeniyle duraklayabilir.

Alacağın tahsili: mühlet süresince kambiyo senetlerine özgü takip yapılamaz; alacağın süresinde komisere bildirilmesi gerekir. Takip yasağının kapsamı için konkordato mühletinde icra takipleri durur mu? (İİK 294).

İki yolu karıştırmamak gerekir: ceza şikâyetinde bulunmak alacağı tahsil etmez; alacağı komisere bildirmemek ise projeden pay alamamak sonucunu doğurabilir.

Yetkili hamil meselesi: çek ibraz edilip karşılıksız işlemi yapıldıktan sonra, ciro yoluyla çeki veren kişi tarafından çek bedeli ödenip çek geri alınmışsa, artık çeki elinde bulunduran kişi yetkili hamil sayılır. Şikâyet hakkının kime ait olduğu bu tespite bağlıdır.

Ve tasdik aşamasını izleyin: tasdik şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği, alacağınızın akıbetini belirler: konkordatonun tasdiki şartları nelerdir? (İİK 305).

Takip Yasağı ile Cezai Sorumluluk Aynı Şey Değildir

Konkordato mühletinin çek bakımından doğurduğu karışıklığın kökeni, iki ayrı hukukî sonucun birbirine karıştırılmasıdır. İİK m.294 bir takip hükmüdür; cezai sorumluluğu düzenlemez.

Temlik Cirosuyla Bankaya Verilen Çekler: Güncel İçtihat

Uygulamada sık karşılaşılan bir senaryo, borçlunun kredi borcunun teminatı olarak bankaya temlik cirosuyla çek vermiş olmasıdır. Mühlet kararından sonra bankanın bu çekleri tahsil etmesi, mühlet hükümlerine aykırılık oluşturur mu?

Mühletten Sonra Doğan Alacakların Devri Hükümsüzdür (İİK m.294)

Çek ve kambiyo senedi yapılarında sık kullanılan bir başka teknik, gelecekteki alacakların önceden devredilmesidir. İİK m.294 bu konuda açık bir hüküm içerir: "Konkordato mühletinin verilmesinden önce, müstakbel bir alacağın devri sözleşmesi yapılmış ve devredilen alacak konkordato mühletinin verilmesinden sonra doğmuş ise, bu devir hükümsüzdür."

Bu hükmün alacaklı bakımından sonucu şudur: devri hükümsüz sayılan alacak için İİK m.299 uyarınca on beş gün içinde komiserliğe alacak kaydı yaptırılması gerekir. Aksi hâlde borçlunun bilançosunda kayıtlı olmadıkça proje müzakerelerine kabul edilmezsiniz.

Tasdik Hacizleri Düşürür (İİK m.308/ç)

Çek alacağı için mühletten önce takip başlatmış ve haciz koydurmuş bir alacaklı için kritik bir hüküm daha vardır. İİK m.308/ç uyarınca konkordatonun taraflar için bağlayıcı hâle gelmesi, geçici mühlet kararından önce başlatılmış takiplerde konulan ve henüz paraya çevrilmemiş olan hacizleri hükümden düşürür.

İstisnası ise şudur: bu hüküm, geçici mühlet kararından sonra komiserin izniyle akdedilmiş borçlar için konulan hacizler hakkında uygulanmaz (m.308/ç/2 – m.308/c/3 yollaması).

Sıkça Sorulan Sorular

Konkordatoda karşılıksız çek suçu oluşur mu?

Yasada konkordatonun çek suçunu kaldırdığına dair açık hüküm yoktur. Mühlet öncesi çek karşılıksız çıkarsa dava açılabilir; ancak konkordato yargılaması bekletici sorun yapılır ve sonuca göre belirlenir.

Konkordato tasdik edilirse çek cezası olur mu?

Konkordato tasdik edilirse, projeye dâhil çekin bedeli vade/tenzilata göre yeniden belirlenir; çek suç unsurlarını taşımaktan çıkar ve cezai sorumluluk doğmaz.

Konkordato reddedilirse ne olur?

Bekletici sorun kalkar ve ceza yargılamasına devam edilir; sonuç, çekin karşılığını bulundurma yükümlülüğünün kimde olduğuna göre belirlenir.

Komisere çek hesabı yetkisi verilmesi neyi değiştirir?

Çek hesabı yönetimi açıkça komisere verilmiş ve çek bu dönemde karşılıksız çıkmışsa şirket yetkilisine ceza verilmez. Açık yetki yoksa yetkilinin sorumluluğu devam edebilir.

Karşılıksız çekte şikâyet süresi nedir?

Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (İİK m. 347).

Bekletici sorun ne demektir?

İcra ceza mahkemesinin, konkordato yargılamasının sonucunu bekleyip ona göre karar vermesidir (CMK m. 218/1). Çünkü konkordatonun sonucu çekin akıbetini belirler.

Şikâyeti hangi mahkemeye yapmalıyım?

5941 sayılı Kanun’a göre bu davalar; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin yerleşim yeri ya da şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Bu seçenekler arasında icra takibinin yapıldığı yer bulunmamaktadır.

Yargılama hangi usule göre yapılır?

Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve İcra ve İflas Kanunu’nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde düzenlenen yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır. Şikâyet süresi de bu atıftan doğar.

Konkordato varken çek yasağı uygulanır mı?

Yargılama sırasında da resen, koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. Bu yasak mahkûmiyet kararı beklenmeden uygulanabildiğinden, konkordato yargılaması bekletici sorun yapılsa dahi ayrı bir başlık olarak gündeme gelir.

Yasak kimler hakkında uygulanır?

Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır.

Yasak kararına itiraz edebilir miyim?

Koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararlarına karşı yapılan itirazlar bakımından İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesinin birinci fıkrası hükmü uygulanır.

Vekil olarak çek imzaladım, sorumlu olur muyum?

Gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde, bu çekten dolayı hukukî ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir. Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde ise sorumluluk, çeki tüzel kişi adına keşide eden gerçek kişi üzerinden değerlendirilir.

Yargıtay kararı her çeki kapsar mı?

Hayır. İlgili içtihat, konkordato yargılaması sürecinden önce ileri tarihli olarak düzenlenmiş ve süreç içerisinde bankaya ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmış çeklere ilişkindir. Mühlet içinde düzenlenen çekler veya farklı tarih dizilimindeki çekler bakımından aynı sonuca doğrudan varılamaz.