Vadesi yaklaşan bir çeki ödeyemeyecekseniz, en geç çekin üzerindeki tarihten önce harekete geçin; çünkü risk bu tarihle başlayan kanuni ibraz süresinde doğar. Çek bu süre içinde bankaya ibraz edilir ve hesapta karşılık yoksa, karşılıksızdır işlemine sebep olan kişi hakkında hamilin şikâyeti üzerine her çek için 1.500 güne kadar adli para cezasına ve çek düzenleme yasağına hükmolunur (5941 sayılı Çek Kanunu m.5). Şirket çekinde bu sorumluluk şirketin mali işlerinden sorumlu yönetim organı üyesine, böyle bir belirleme yoksa yönetim organının bütün üyelerine aittir. Vadeden önce yapılacak üç iş vardır: çeklerin tarih ve hamil listesini çıkarmak, hesaba konabilecek her lirayı koymak ve hamille eski çekin iadesi karşılığında yazılı bir ödeme planı yapmak. Çek karşılıksız çıktıysa çıkış yolu da kanundadır: karşılıksız kalan bedel ticari temerrüt faiziyle tamamen ödenirse dava düşer, hüküm kesinleşmişse bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar (m.6).
Nakit sıkışıklığındaki şirketlerin en çok korktuğu borç çektir, çünkü çek yalnızca bir borç değil, aynı zamanda bir ceza normunun konusudur. Bu rehber, ödeyemeyeceği çekin tarihi yaklaşan şirket sahipleri, yönetim kurulu üyeleri ve limited şirket müdürleri için; çekte “vade” ile kanuni ibraz süresinin farkını (TTK m.795-796), ileri tarihli çekte erken ibraz kuralını, çek listesinin nasıl çıkarılacağını, hangi çeke öncelik verileceğini, hamille vade ertelemenin güvenli yollarını, kısmi karşılık ve bankanın ödediği 16.350 TL’nin etkisini, karşılıksız çıkarsa ceza ve yasak sonuçlarını, faiziyle ödemenin etkisini (5941 m.6) ve kambiyo takibindeki 5 günlük itiraz süresini kanun maddeleriyle anlatır.
Çekin tarihi yaklaşıyor mu? Ceza riski ibraz süresinde doğar
Çek listenizi, hesap durumunuzu ve hamillerin kim olduğunu birlikte inceleyelim; hangi çek için ödeme, hangisi için hamille yazılı protokol yapılacağını tarih sırasıyla planlayalım. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Kısa Cevap: Çekin Tarihine Kaç Gün Kaldı?
Çekle ilgili her karar, çekin üzerindeki tarihe göre verilir. Aynı borç, tarihe 30 gün kala yazılı bir protokolle sessizce çözülebilirken, ibraz süresi içinde bankaya götürüldükten sonra ceza dosyasına dönüşebilir. Aşağıdaki tablo, çekin tarihine kalan süreye göre şirketin ne yapması gerektiğini özetler.
Çekin tarihine göre yapılacaklar
| Aşama | Ne yapılmalı? | Neden? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Tarihe bir aydan fazla var | Bütün çeklerin listesini çıkarın, nakit akışını haftalık planlayın, ödenemeyecek çeklerin hamilleriyle görüşmeye başlayın | Hamil henüz zarar görmediği için anlaşmaya en açık olduğu dönemdir | TTK m.795-796 |
| Tarihe 10-30 gün var | Yazılı protokol, eski çekin iadesi ve yeni ödeme aracı; kısmi ödeme imkânı | Çek iade alınmadıkça hamil onu süresinde ibraz edebilir | 5941 m.5/1 |
| Son hafta | Hesaba konabilecek her tutarı koyun; anlaşma sağlanamayan çekleri önceliklendirin | Karşılıksız kalan tutar azaldıkça adli para cezasının alt sınırı da azalır | 5941 m.3/2, m.5/1 |
| Çekin tarihi geldi; ibraz süresi işliyor | Hamille temas, bankayla hesap durumunun takibi | Bu süre içinde yapılan ibrazda karşılık yoksa karşılıksızdır işlemi yapılır | TTK m.796; 5941 m.5/1 |
| Karşılıksızdır işlemi yapıldı | Bedeli ticari temerrüt faiziyle ödemek veya hamilin şikâyetten vazgeçmesini sağlayacak bir anlaşma | Tam ödeme ve şikâyetten vazgeçme ceza dosyasını sona erdirir | 5941 m.6 |
| Kambiyo takibinde ödeme emri geldi | 5 gün içinde icra mahkemesine itiraz edilecek bir sebep olup olmadığını inceleyin | Süre geçerse takip kesinleşir | İİK m.168-170 |
Çekin Vadesi Yoktur: Tarih, İbraz Süresi ve İleri Tarihli Çek
Hukuken çek bir ödeme aracıdır ve görüldüğünde ödenir; çeke yazılan aksi yöndeki kayıtlar yazılmamış sayılır (TTK m.795). Uygulamada çeke ileri bir tarih yazılarak verilir ve bu tarih fiilen vade gibi kullanılır. Ancak kanun açısından çekin üzerindeki tarih bir vade değil, “düzenleme tarihi”dir. Bütün süreler bu tarihe göre hesaplanır.
Çekin ödenmek üzere bankaya ibraz edilmesi gereken süre TTK m.796’da düzenlenmiştir. Süre, çekin üzerindeki düzenleme tarihinden sonraki gün başlar.
Kanuni ibraz süreleri
| Çekin durumu | İbraz süresi | Dayanak |
|---|---|---|
| Düzenlendiği yerde ödenecek çek | 10 gün | TTK m.796 |
| Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek | 1 ay | TTK m.796 |
| Düzenleme ve ödeme yerleri farklı kıtalardaki ülkelerde | 3 ay | TTK m.796 |
İleri tarihli çekte erken ibraz. TTK m.795’e göre düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çek kural olarak ibraz günü ödenir. Ancak 5941 sayılı Kanunun geçici 3. maddesinin beşinci fıkrası bu kuralı askıya alır: Belirlenen tarihe kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek üzere muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. Bu tarih, 7566 sayılı Kanunun 31. maddesiyle 31.12.2025’ten 31.12.2028’e uzatılmıştır. Ayrıca ileri tarihli bir çekle ilgili hukuki takip yapılabilmesi için çekin üzerindeki tarihe göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması gerekir; düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çek için hukuki takip yapılamaz (5941 m.3/8).
Bu kuralların şirket için pratik anlamı şudur: Hamil çeki tarihinden önce bankaya götürse bile karşılıksızdır işlemi yapılamaz. Risk, çekin üzerindeki tarihle başlayan ve 10 gün ya da 1 ay süren pencerede doğar. Elinizdeki takvim bu pencerelere göre kurulmalıdır. Kanuni ibraz süresi geçtikten sonra yapılan ibraz ise karşılıksız çek suçunun unsurunu oluşturmaz, çünkü m.5/1 süresinde ibrazı şart koşar; alacak ise ortadan kalkmaz.
Kanuni Çerçeve: Hangi Madde Ne Söyler?
Çek ödeyemeyen şirket için başlıca hükümler
| Hüküm | Ne düzenler? | Şirket için anlamı |
|---|---|---|
| 5941 m.2/10 | Çek hesabı kapatıldıktan sonra kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekler | Çek hesabını kapatmak riski ortadan kaldırmaz; bu çekler de karşılıksızdır işlemine tabi tutulur |
| 5941 m.3/2-3 | Bankanın her çek yaprağı için hamile ödemekle yükümlü olduğu tutar; karşılıksızdır işleminin bu tutar dışında kalan kısım için yapılması | Banka ödediği tutarı gayrinakdi kredi gibi şirketten ister |
| 5941 m.3/5-6, m.8/4 | Kısmi ödeme, hamilin kısmi ödemeyi reddi, takas odasından ibrazda kısmi karşılığın 15 gün bloke edilmesi | Hesaptaki kısmi karşılık, ibraz şekline göre hamile ödenir veya onun lehine bloke edilir |
| 5941 m.3/8, geçici m.3/5 | İleri tarihli çekte erken ibraz ve hukuki takip | 31.12.2028’e kadar tarihten önce ibraz geçersizdir |
| 5941 m.5/1 | Karşılıksız çek: her çek için 1.500 güne kadar adli para cezası; çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı | Ceza, karşılıksız kalan tutardan az olamaz |
| 5941 m.5/2 | Tüzel kişi adına düzenlenen çekte karşılığı bulundurma yükümlülüğü | Mali işlerden sorumlu yönetim organı üyesi; belirlenmemişse yönetim organının üyeleri |
| 5941 m.6 | Bedelin faiziyle ödenmesi ve şikâyetten vazgeçme | Yargılamada davanın düşmesi, kesinleşmeden sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılması |
| TTK m.795-796 | Çekin görüldüğünde ödenmesi ve ibraz süreleri | Risk takvimi çekin üzerindeki tarihe göre kurulur |
| İİK m.167-170 | Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu | Ödeme 10 gün, itiraz 5 gün |
| İİK m.347 | Şikâyet süresi | Hamil, öğrenmeden itibaren 3 ay ve her hâlde fiilden itibaren 1 yıl içinde şikâyet etmelidir |
İlk İş: Çek Listesini Çıkarın ve Çekin Kimde Olduğunu Öğrenin
Nakit sıkışıklığındaki şirketlerin çoğu, kaç çekinin piyasada olduğunu ve bunların şu anda kimin elinde bulunduğunu tam olarak bilmez. Çek ciro yoluyla el değiştirir; tedarikçiye verdiğiniz çek bir faktoring şirketine, bir bankaya veya başka bir tacire geçmiş olabilir. Anlaşma yapılacak kişi, çeki ilk verdiğiniz kişi değil, çekin bugünkü hamilidir. Bu nedenle ilk iş, aşağıdaki bilgileri içeren bir çek listesi hazırlamaktır:
- Çek bilgileri: seri numarası, banka ve şube, tutar, çekin üzerindeki düzenleme tarihi ve düzenleme yeri.
- Risk penceresi: düzenleme tarihine 10 gün veya 1 ay eklenerek bulunan ibraz süresinin son günü.
- İlk alıcı ve bugünkü hamil: çeki verdiğiniz kişi, çekin ciro edilip edilmediği, bugün kimin elinde olduğu.
- Temel ilişki: çekin hangi mal veya hizmet karşılığında verildiği, teminat çeki olup olmadığı, edimin yerine getirilip getirilmediği.
- Karşılık durumu: o tarihte hesaba konabilecek tutar ve eksik kalan kısım.
Bu listeyi tarih sırasına koymak için borç takvimi aracımızdan yararlanabilirsiniz. Hamilin kim olduğu, görüşmenin nasıl yürütüleceğini de belirler:
Hamile göre yaklaşım
| Çek kimde? | Beklenecek tutum | Yaklaşım |
|---|---|---|
| Doğrudan çeki verdiğiniz tedarikçi | Ticari ilişkinin devamını önemser; erteleme ve taksite en açık hamil | Erken görüşme, kısmi peşinat, eski çekin iadesi karşılığında yeni ödeme planı |
| Ciro yoluyla devralmış üçüncü kişi | Sizinle ticari ilişkisi yoktur; ödeme güvencesi ister | Somut ödeme takvimi, peşinat ve gerekirse ek güvence |
| Faktoring şirketi | Tahsilat odaklıdır; temel ilişkideki sorunları genellikle dikkate almaz | Yazılı teklif; temel ilişkide sorun varsa ayrıca hukuki değerlendirme |
| Banka (tahsil veya teminat amacıyla) | Çeki kendi müşterisinin kredisine bağlamış olabilir | Görüşme çoğu zaman bankanın müşterisi olan önceki hamille yürütülür |
Çeki ilk hamille yaptığınız sözlü veya yazılı bir anlaşma, çeki daha sonra ciro yoluyla iyi niyetle devralan kişiye karşı kural olarak ileri sürülemez; kişisel ilişkiye dayanan def’iler yeni hamile karşı sınırlıdır (TTK m.687, 818). Faktoringe devredilmiş çeklerdeki özel durumlar için faktoringe kırdırılan çek yazımıza bakabilirsiniz.
Hangi Çek Önce Ödenmeli?
Nakit bütün çeklere yetmiyorsa, ödeme sırası bilinçli olarak belirlenmelidir. Kanun bir öncelik sırası öngörmez; ancak riskin büyüklüğünü belirleyen ölçütler kanundan çıkar. Ceza her çek için ayrı ayrı hesaplanır ve adli para cezası çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 m.5/1). Bu nedenle hem çek sayısı hem karşılıksız kalacak tutar önemlidir.
Önceliklendirme ölçütleri
| Ölçüt | Neden önemli? |
|---|---|
| Tarih yakınlığı | Risk penceresi önce açılan çek, önce ele alınmalıdır |
| Anlaşma imkânı | Hamili protokole yanaşmayan çekler nakit için önceliklidir; anlaşma sağlanan çekler için ödeme planı uygulanır |
| Karşılıksız kalacak tutar | Adli para cezasının alt sınırını ve m.6 kapsamında ödenecek bedeli belirler |
| Çek sayısı | Her çek ayrı bir suç ve ayrı bir şikâyet konusu olabilir; birkaç küçük çeki kapatmak dosya sayısını azaltır |
| Faaliyete etkisi | Kritik tedarikçinin çeki ödenmezse üretim durabilir |
| Hamilin takip eğilimi | Profesyonel hamiller şikâyet ve takip yoluna daha hızlı başvurur |
Şirketin genel olarak ödeme güçsüzlüğü içinde olduğu, iflas veya konkordato ihtimalinin bulunduğu durumlarda, belirli alacaklılara yapılan ödemeler daha sonra diğer alacaklılar tarafından tasarrufun iptali davasıyla tartışılabilir (İİK m.277 vd.). Bu nedenle öncelik sırası yalnızca ceza riskine göre değil, şirketin genel borç tablosu dikkate alınarak belirlenmelidir.
Hamille yapılacak protokolü birlikte hazırlayalım
Eski çekin iadesi, yeni ödeme aracı, peşinat ve şikâyetten vazgeçme hükümlerini içeren yazılı bir protokol, ceza riskini ve takip masraflarını birlikte azaltır. Çeklerinizi tarih sırasıyla birlikte değerlendirelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Hamille Erteleme: Hangi Yol Ne Kadar Güvenli?
Çekin “vadesini uzatmak” için başvurulan yolların hukuki sonuçları birbirinden çok farklıdır. Hamilin “bekleriz” demesi, çekin ibraz edilmeyeceği anlamına gelmez; çek hamilin elinde kaldıkça ibraz süresi içinde bankaya götürülebilir veya başka birine ciro edilebilir. Hamil açısından da durum nettir: Çeki kanuni süresinde ibraz etmezse karşılıksız çek şikâyeti yolunu kaybeder, çünkü m.5/1 süresinde ibrazı şart koşar. Bu yüzden hamiller çoğu zaman ibrazı ertelemeyi değil, eski çekin iadesi karşılığında yeni bir ödeme planını kabul eder.
Erteleme yöntemlerinin karşılaştırması
| Yöntem | Avantaj | Risk |
|---|---|---|
| Sözlü “biraz bekleyin” talebi | Hızlıdır | Hiçbir güvencesi yoktur; çek hamilde kalır ve ibraz edilebilir |
| Yazılı “ibraz etmeme” taahhüdü | Taraflar arasında delil oluşturur | Çek ciro edilirse iyi niyetli yeni hamili bağlamaz |
| Eski çekin iadesi, yeni tarihli çek | Hamil kambiyo güvencesini korur, kolay kabul eder | Yeni çek yeni bir ceza riskidir; tarih gerçekçi seçilmezse sorun ertelenmiş olur |
| Eski çekin iadesi, bono veya taksitli protokol | Bono karşılıksız çek suçuna konu olmaz | Bono da kambiyo senedidir; ödenmezse kambiyo takibi yapılır |
| Kısmi ödeme ve kalan tutar için yeni plan | Hamilin güvenini kurar, karşılıksız kalacak tutarı azaltır | Kısmi ödemenin makbuzu ve kalan borcun tutarı yazılı olmalıdır |
| İbrazdan sonra, şikâyetten vazgeçmeye bağlı ödeme planı | Karşılıksızdır işlemi yapılmış olsa da ceza dosyasını kapatabilir | Vazgeçme yazılı ve mahkemeye sunulacak biçimde alınmalıdır |
Hangi yol seçilirse seçilsin, üç kural değişmez: Eski çek fiziken geri alınmalı veya imha tutanağına bağlanmalı; yeni ödeme aracının tarihi şirketin gerçekçi nakit akışına göre seçilmeli; anlaşma yazılı yapılmalıdır. Hamile gönderilecek teklif yazısının örneği ve protokolün unsurları çekim karşılıksız çıkacak yazımızda ayrıntılı olarak yer alıyor.
Karşılık Yetmiyorsa: Kısmi Karşılık ve Bankanın Ödediği 16.350 TL
Hesapta çekin tamamını karşılayacak para yoksa bile hesaba konulan her lira önemlidir. Kanuna göre karşılıksızdır işlemi, çek bedelinin bankanın yasal olarak ödemekle yükümlü olduğu tutar dışında kalan ve ödenmeyen kısmı için yapılır (5941 m.3/2). Adli para cezasının alt sınırı da çekin karşılıksız kalan miktarıdır (m.5/1).
- Bankanın yasal ödeme tutarı. Muhatap banka, düzenleyici dışındaki hamile süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda belirlenen tutarı öder. Bu tutar her yıl Merkez Bankasınca belirlenir. 29.01.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2026/4 sayılı Tebliğle 30.01.2026’dan itibaren 16.350 TL’ye çıkarılmıştır; önceki tebliğlere göre basılmış eski çek defterlerinden düzenlenen çekler için tutar 14.200 TL’dir.
- Banka bu tutarı sizden ister. Kanun, bankanın bu ödeme yükümlülüğünü çek defterinin teslimi sırasında yapılmış dönülemeyecek bir gayrinakdi kredi sözleşmesi hükmünde sayar (m.3/3). Banka ödediği tutarı şirketten tahsil eder.
- Gişeden ibrazda kısmi ödeme. Hesapta kısmi karşılık varsa bu tutar hamile ödenebilir; hamil kısmi ödemeyi kabul etmezse banka karşılıksızdır işlemini yapar ve çeki iade eder (m.3/5). Kısmi ödeme yapılırsa hamile çekin onaylı fotokopisi verilir ve hamil bu fotokopiyle takip ve şikâyet yoluna gidebilir (m.3/6).
- Takas odasından ibrazda bloke. Takas yoluyla ibraz edilen çeklerde kısmi ödeme yapılmaz; hesaptaki kısmi karşılık çeki ibraz eden hamil lehine 15 gün süreyle bloke edilir (m.8/4).
Örnek: 200.000 TL tutarlı bir çek süresinde ibraz edildiğinde hesapta hiç para yoksa banka hamile 16.350 TL öder; karşılıksızdır işlemi kalan 183.650 TL için yapılır ve adli para cezası bu tutardan az olamaz. Banka ödediği 16.350 TL’yi şirketten ister. Aynı çek için hesaba önceden 100.000 TL konulmuş ve hamil kısmi ödemeyi kabul etmişse, karşılıksız kalan tutar ve dolayısıyla cezanın alt sınırı belirgin biçimde düşer.
Karşılıksız Çıkarsa: Ceza, Yasak ve Şirket Yetkilisinin Sorumluluğu
Kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezasına hükmolunur; ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; yargılama sırasında da bu yasağa koruma tedbiri olarak karar verilir (5941 m.5/1).
Şirket çekinde kim sorumlu? Çek karşılığını bankada bulundurmakla yükümlü olan kişi çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi bir şirketse, şirketin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler bu yükümlülüğü taşır (m.5/2). Anonim şirkette yönetim kurulu, limited şirkette müdürler bu kapsamdadır. Bu nedenle mali işlerden sorumlu üyenin yazılı ve ispatlanabilir biçimde belirlenmesi, sorumluluğun bütün yönetime yayılmasını önler. Çek düzenleme yasağı ise yalnız şirketi değil, şirket adına çek düzenleyenleri ve sermaye şirketlerinin yönetim organı üyelerini de etkileyebilir; yasaklı kişi yasak süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz.
Karşılıksız çekin başlıca sonuçları
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Ceza | Her çek için 1.500 güne kadar adli para cezası; karşılıksız kalan tutardan az olamaz | 5941 m.5/1 |
| Yasak | Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı; yargılama sırasında koruma tedbiri olarak da | 5941 m.5/1 |
| Şikâyet süresi | Hamilin öğrenmesinden itibaren 3 ay, her hâlde fiilden itibaren 1 yıl | İİK m.347 |
| Mahkeme | İcra ceza mahkemesi; çekin ibraz edildiği veya hesabın açıldığı şubenin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri | 5941 m.5/1 |
| Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması | Uygulanmaz | 5941 m.5/10 |
| Adli para cezası ödenmezse | Kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir | 5941 m.5/11 |
Birden fazla çekin karşılıksız çıkması hâlinde cezaların toplanması ve infaz sınırları için çok sayıda karşılıksız çek yazımıza, yönetim kurulu üyelerinin şirket borçlarından diğer sorumlulukları için şirket batarsa yöneticinin sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Çıkış Yolu: Faiziyle Ödeme ve Şikâyetten Vazgeçme (m.6)
Kanun, karşılıksız çek dosyasından çıkış için açık bir yol öngörür. Karşılıksız kalan çek bedelinin, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde yargılama aşamasında davanın düşmesine karar verilir; mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır (5941 m.6/1). Hamilin şikâyetinden vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur (m.6/2).
Ödeme veya vazgeçmenin aşamaya göre sonucu
| Aşama | Faiziyle tam ödeme veya şikâyetten vazgeçme |
|---|---|
| Şikâyetten önce | Hamilin şikâyet için sebebi kalmaz; şikâyet edilse bile m.6 uygulanır |
| Yargılama aşaması | Davanın düşmesi; çek düzenleme yasağının kaldırılması |
| Hükmün kesinleşmesinden sonra | Hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılması |
Bu hükümden iki pratik sonuç çıkar. Birincisi, ödeme ne kadar erken yapılırsa faiz yükü o kadar azalır; faiz, ticari işlerde uygulanan temerrüt faizi oranında ve kanuni ibraz tarihinden itibaren hesaplanır. İkincisi, tam ödeme yapılamıyorsa hamille yapılacak yazılı anlaşmada şikâyetten vazgeçme açıkça düzenlenmeli ve vazgeçme dilekçesinin hangi taksit ödendiğinde verileceği yazılmalıdır. Ödeme nedeniyle düşme ve yasağın kaldırılması talebinin örneği karşılıksız çekin hukuki ve cezai sonuçları yazımızda yer alıyor.
Hukuki Takip: Kambiyo Takibi, İhtiyati Haciz ve 5 Günlük İtiraz
Ceza yolu hamile parasını getirmez; parasını almak isteyen hamil ayrıca icra takibi yapar. Çek bir kambiyo senedi olduğundan hamil, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir (İİK m.167). Bu takipte ödeme emri tebliğ edilen şirkete borcu ödemesi için 10 gün, borca veya imzaya itiraz için 5 gün süre verilir; itiraz icra mahkemesine yapılır (İİK m.168-170). Hamil ayrıca takipten önce veya takiple birlikte şirketin mallarına ihtiyati haciz konulmasını isteyebilir (İİK m.257).
Kambiyo takibinde süreler
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Borcu ödeme | 10 gün | İİK m.168 |
| Kambiyo senedi niteliğine, yetkiye ve borca itiraz | 5 gün, icra mahkemesine | İİK m.168-169 |
| İmzaya itiraz | 5 gün, icra mahkemesine | İİK m.170 |
İtiraz için somut bir sebep bulunmalıdır: ödeme, ertelenme, imzanın şirkete ait olmaması veya çekin tarihten önce ibraz edilmiş olması bunlara örnektir. İleri tarihli çekte tarihten önce yapılan ibraza dayanılarak hukuki takip yapılamaz (5941 m.3/8). Çekin teminat amacıyla verildiği veya karşılığındaki mal ya da hizmetin teslim edilmediği durumlarda menfi tespit davası gündeme gelir (İİK m.72); ancak bu savunmalar iyi niyetli hamile karşı sınırlıdır. Takip ve itiraz süreci için kambiyo takibi rehberimize, dava yolu için menfi tespit ve istirdat davası yazımıza bakabilirsiniz.
Birden Çok Çek Ödenemeyecekse: Konkordato Ne Değiştirir?
Ödenemeyecek çekler tek tek protokolle çözülemeyecek kadar çoksa ve şirketin genel borç yapısı sürdürülemez hâle gelmişse, konkordato değerlendirilmelidir. Konkordato talebi üzerine verilen mühlet içinde şirket aleyhine kural olarak yeni takip yapılamaz ve başlamış takipler durur (İİK m.294). Bu hüküm çek alacağı için başlatılacak kambiyo takiplerini de kapsar.
Ancak mühlet bir takip yasağıdır; karşılıksız çek şikâyetini ve ceza yargılamasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Mühletin ceza dosyasına etkisi, çekin düzenleme tarihi, ibraz tarihi ve mühlet kararının tarihine göre değişir. Bu ayrım için konkordato ve karşılıksız çek yazımıza, mühletin kambiyo takiplerine etkisi için çek ve kambiyo takiplerinde mühlet yazımıza bakabilirsiniz. Konkordatonun şartları konkordato rehberimizde anlatıldı.
Yapılmaması Gerekenler
- Çek zinciri kurmak. Bir çeki karşılamak için yeni çekler yazmak, sorunu büyüterek ileri bir tarihe taşır; her yeni çek yeni bir ceza riskidir.
- Çek hesabını kapatmak. Çek hesabı kapatıldıktan sonra kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekler de karşılıksızdır işlemine tabi tutulur (5941 m.2/10).
- Eski çeki geri almadan yeni ödeme aracı vermek. Eski çek ibraz edilir veya ciro edilirse aynı borç için iki ayrı kambiyo senedi dolaşımda kalır.
- Sözlü erteleme sözüne güvenmek. Çek hamilde kaldıkça ibraz süresi içinde bankaya götürülebilir.
- Çeki gerçeğe aykırı olarak kayıp veya çalıntı bildirmek. Ödemeyi engellemek için yapılan gerçeğe aykırı bildirimler ayrı bir cezai sorumluluk doğurabilir.
- Kısmi ödemeyi belgesiz yapmak. Kısmi ödeme makbuzla belgelenmeli, kalan borç yazılı olarak tespit edilmelidir; aksi hâlde m.6 kapsamında ödenecek tutar tartışmalı hâle gelir.
- Ödeme emrini bekletmek. Kambiyo takibinde itiraz süresi 5 gündür; görüşmeler bu süreyi durdurmaz.
Tipik Senaryolar
Sık görülen durumlar ve ilk adım
| Senaryo | Değerlendirme | İlk adım |
|---|---|---|
| Çekin tarihine 20 gün var, tedarikçi hâlâ çekin sahibi | Anlaşma için en uygun dönem | Peşinat teklifli yazılı protokol, eski çekin iadesi |
| Çek tedarikçiden faktoring şirketine geçmiş | Tedarikçiyle yapılan anlaşma faktoring şirketini bağlamayabilir | Doğrudan faktoring şirketine yazılı teklif |
| Hamil çeki tarihinden 5 gün önce bankaya götürmüş | 31.12.2028’e kadar erken ibraz geçersizdir | Asıl risk penceresi için hazırlığa devam |
| Hesapta çekin yarısı kadar para var | Kısmi karşılık, karşılıksız kalan tutarı ve cezanın alt sınırını düşürür | Parayı hesapta tutmak ve hamile kısmi ödemeyi kabul etmesini önermek |
| Çek karşılıksız çıktı, şikâyet henüz yapılmadı | Hamilin 3 aylık şikâyet süresi işliyor | Faiziyle ödeme veya şikâyetten vazgeçmeye bağlı ödeme planı |
| Yönetim kurulunda mali işler sorumlusu belirlenmemiş | Sorumluluk bütün yönetim organına yayılabilir | Görev dağılımının yazılı olarak yapılması |
| On ayrı çekin ödenemeyeceği anlaşıldı | Tek tek protokol yetersiz kalabilir | Toplu ödeme planı ve konkordato seçeneğinin değerlendirilmesi |
Bu Hafta Yapılacaklar
- Çek listesini çıkarın. Seri numarası, tutar, düzenleme tarihi, düzenleme yeri ve ibraz süresinin son günü.
- Hamilleri tespit edin. Her çekin bugün kimin elinde olduğunu öğrenin.
- Nakit planı yapın. Haftalık nakit akışına göre hangi çeklerin ödenebileceğini belirleyin.
- Öncelik sırasını belirleyin. Tarih, karşılıksız kalacak tutar ve anlaşma imkânına göre.
- Hamillerle yazılı görüşün. Eski çekin iadesi karşılığında gerçekçi bir ödeme planı önerin.
- Kısmi karşılık koyun. Anlaşma sağlanamayan çekler için hesaba konabilecek her tutarı koyun.
- Görev dağılımını netleştirin. Mali işlerden sorumlu yönetim organı üyesini yazılı olarak belirleyin.
- Genel tabloyu değerlendirin. Borca batıklık şüphesi varsa yönetim organının yükümlülükleri için borca batık şirket yazımıza bakın.
Çek, senet ve banka borçlarını birlikte planlayalım
Karşılıksız çek riskini, kambiyo takiplerini ve bankalarla görüşmeleri tek bir takvimde ele alarak şirketiniz için doğru sırayı belirleyelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Sık Sorulan Sorular
Çekimi ödeyemeyeceğim; ne zaman harekete geçmeliyim?
Çekin üzerindeki tarihten önce. Risk, bu tarihle başlayan kanuni ibraz süresinde doğar (TTK m.796). Hamille görüşme, çek henüz bankaya götürülmeden yapıldığında sonuç almak çok daha kolaydır.
Çekin ibraz süresi ne kadar?
Düzenlendiği yerde ödenecek çek için 10 gün, başka bir yerde ödenecek çek için 1 ay; düzenleme ve ödeme yerleri farklı kıtalardaki ülkelerdeyse 3 ay. Süre, çekin üzerindeki tarihten sonraki gün başlar.
Hamil çeki tarihinden önce bankaya götürürse ne olur?
31.12.2028’e kadar, düzenleme tarihinden önce yapılan ibraz geçersizdir (5941 geçici m.3/5; 7566 sayılı Kanunla uzatıldı). Bu ibraza dayanılarak karşılıksızdır işlemi ve hukuki takip yapılamaz (m.3/8).
Şirket çeki karşılıksız çıkarsa kim ceza alır?
Şirketin mali işlerinden sorumlu yönetim organı üyesi; böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler (5941 m.5/2).
Karşılıksız çekte hapis var mı?
Doğrudan hapis cezası yoktur; her çek için 1.500 güne kadar adli para cezası verilir. Ancak adli para cezası ödenmezse hapse çevrilir. Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (5941 m.5/10).
Çek hesabını kapatırsam kurtulur muyum?
Hayır. Çek hesabı kapatıldıktan sonra kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekler de karşılıksızdır işlemine tabi tutulur (5941 m.2/10).
Hamil “bekleriz” dedi; yeterli mi?
Hayır. Çek hamilde kaldıkça ibraz süresi içinde bankaya götürülebilir veya başkasına ciro edilebilir. Güvenli yol, eski çekin iadesi karşılığında yazılı bir ödeme planıdır.
Eski çeki geri alıp yeni tarihli çek vermek doğru mu?
Yasal bir yoldur, ancak yeni çek yeni bir ceza riskidir. Yeni tarih, şirketin gerçekçi nakit akışına göre seçilmelidir; aksi hâlde sorun yalnızca ertelenmiş olur.
Hesapta biraz para varsa koymalı mıyım?
Evet. Karşılıksızdır işlemi ödenmeyen kısım için yapılır ve adli para cezası karşılıksız kalan tutardan az olamaz (5941 m.3/2, m.5/1). Hesaba konan her lira hem cezanın alt sınırını hem ödenecek bedeli azaltır.
Bankanın ödediği 16.350 TL’yi geri ödemem gerekir mi?
Evet. Kanun bu ödemeyi çek defterinin teslimiyle kurulmuş bir gayrinakdi kredi sözleşmesi hükmünde sayar (m.3/3); banka ödediği tutarı şirketten ister.
Çek karşılıksız çıktı; dosyayı nasıl kapatırım?
Karşılıksız kalan bedeli kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari temerrüt faiziyle tamamen ödeyerek veya hamilin şikâyetten vazgeçmesini sağlayarak. Yargılama sürüyorsa dava düşer; hüküm kesinleşmişse bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır (5941 m.6).
Hamil ne kadar süre içinde şikâyet edebilir?
Karşılıksızdır işlemini öğrendiği tarihten itibaren 3 ay ve her hâlde fiilden itibaren 1 yıl içinde (İİK m.347).
Kambiyo takibinde ödeme emri geldi; ne kadar sürem var?
Borcu ödemek için 10 gün; borca veya imzaya itiraz için 5 gün. İtiraz icra mahkemesine yapılır (İİK m.168-170).
Konkordato başvurusu çek cezasını ortadan kaldırır mı?
Mühlet, takipleri durdurur (İİK m.294); karşılıksız çek şikâyetini ve ceza yargılamasını ise kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Etkisi çekin düzenleme, ibraz ve mühlet tarihlerine göre değişir.
İlgili Rehberler
- Likidite Krizi Hukuk Rehberi: Nakit Sıkışıklığındaki Şirketler İçin
- Karşılıksız Çek 2026: Hapis mi Para Cezası mı?
- Karşılıksız Çekin Hukuki ve Cezai Sonuçları
- Karşılıksız Çek ve Çek Kanunu (5941 Sayılı Kanun)
- Param Fonda Kilitli, Çekim Karşılıksız Çıkacak: Keşideci ve Şirket Yöneticisi Ne Yapmalı?
- Karşılıksız Çek Şikâyet Dilekçesi Örneği
- Çok Sayıda Karşılıksız Çek: İnfaz Sınırları
- Karşılıksız Çek ve Konkordato: Cezai Sorumluluk
- Çek ve Kambiyo Takiplerinde Mühletin Etkisi
- Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu (İİK m.167-171)
- Verdiğim Çek Faktoringe Kırdırıldı: Keşideci Ne Yapabilir?
- Menfi Tespit ve İstirdat Davası (İİK m.72)
- Hesap Kat İhtarnamesi Geldi: Şirket Kredisi Muaccel Oldu, Ne Yapmalı?
- Şirketimin Parası Fonda Kilitli: Tedarikçi, Müşteri ve Kiraya Verene Karşı Ne Yapmalı?
- Şirket Batarsa Yönetici, Müdür veya Ortak Şahsen Sorumlu mu?
- Şirkete İhtiyati Haciz Geldi: Ne Yapmalı?
- Konkordato mu, Uzlaşma mı, İflas mı? Karar Tablosu
- Konkordato Öncesi Erken Uyarı ve Hukuki Hazırlık
- Senedimi Ödeyemeyeceğim, Vadesi Geliyor: Şirket Ne Yapmalı?
- Karşılıksız Çek Kaydı ve Kredi Notu: Ne Kadar Kalır, Nasıl Silinir?
