Karşılıksız Çek ve Çek Kanunu (5941 Sayılı Kanun)

Çek, ticari hayatın vazgeçilmez bir ödeme aracıdır. Çekin karşılıksız çıkması hem bir alacak sorunu hem de cezai sorumluluk doğurur. Düzenleme 5941 sayılı Çek Kanunu’ndadır.

Suçun adı ve oluşumu (5941 sayılı Kanun m.5)

Suçun teknik adı, “çekte karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme”dir. Çekin, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibrazında karşılığının bulunmaması ve “karşılıksızdır” işleminin yapılması hâlinde, hamilin şikâyeti üzerine suç oluşur. Önemli bir nokta: ileri tarihli çekin, üzerindeki tarihten önce bankaya ibrazı cezai sorumluluk doğurmaz.

Yaptırımlar

5941 sayılı Kanun m.5 uyarınca, karşılıksızlığa sebebiyet veren kişi hakkında her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur; bu ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder. Bu, suçun fail bakımından özgü bir suç olduğu (karşılıksızlığa sebebiyet veren kişiye özgü) bir düzenlemedir.

Alacak takibi ve etkin pişmanlık

Çek bir kambiyo senedi olduğundan, alacaklı ayrıca kambiyo senetlerine özgü icra takibiyle alacağını tahsil yoluna gidebilir. Etkin pişmanlık bakımından, karşılıksız kalan çek bedelinin, kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticarî işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde; yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.

Pratikte ne anlama geliyor?

• Suç, hamilin şikâyetiyle oluşur; ileri tarihli çekin erken ibrazı suç doğurmaz.
• Yaptırım: adli para cezası + çek düzenleme/hesap açma yasağı.
• Çek bedeli faiziyle ödenirse dava düşer ya da hükmün sonuçları kalkar.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Metinde anılan yüksek mahkeme kararları gerçek olup künyeleri (esas/karar numarası ve tarih) UYAP, Lexpera ve resmî karar kaynakları üzerinden doğrulanabilir. İçtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.

Hangi Mahkeme, Ne Kadar Sürede?

İki soru pratikte her şeyi belirler ve ikisinin de cevabı sıradan ceza davalarından farklıdır.

Görevli mahkeme: icra ceza mahkemesi. Karşılıksız çek suçu asliye ceza mahkemesinde değil, icra ceza mahkemesinde görülür. Bunun önemli bir usul sonucu vardır: şikâyet savcılığa değil doğrudan mahkemeye yapılır ve ayrı bir soruşturma aşaması işlemez — dilekçenin verilmesiyle doğrudan kovuşturmaya geçilir. Bu yüzden dosyada «takipsizlik kararı» gibi bir aşama yoktur.

Şikâyet süresi: burada bir görüş ayrılığı var ve okuyucunun bunu bilmesi gerekir. 5941 sayılı Kanun m.5’te şikâyet süresi düzenlenmemiştir. Bu boşluk iki farklı şekilde doldurulmaktadır:

• Baskın görüş — İcra ve İflas Kanununun 347. maddesi: Suç icra ceza mahkemesinde görüldüğünden İİK’nın şikâyet süresi kuralı uygulanır: fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl.
• Diğer görüş — Türk Ceza Kanununun 73. maddesi: Özel hüküm bulunmadığından genel şikâyet süresi olan altı ay uygulanır; süre «karşılıksızdır» işleminin yapıldığı tarihten işler.

Pratik tavsiye nettir: en kısa süreye göre hareket edin. Karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihten itibaren üç ay içinde şikâyet edilirse hangi görüş benimsenirse benimsensin süre sorunu doğmaz. Bu süreler hak düşürücüdür; kaçırılması hâlinde ceza yolu tümüyle kapanır ve yalnızca alacak takibi kalır. Süre kaçırıldıysa eski hâle getirme yazımız sınırlı ihtimalleri anlatır.

Şikâyet hakkı yalnızca çeki bankaya ibraz eden hamile ait değildir; yargı uygulamasında, karşılıksızdır işlemi yapıldıktan sonra çeki elinde bulunduran ve işlemden önceki dönemde geçerli ve meşru ciranta olan kişinin de şikâyet hakkına sahip olduğu kabul edilmektedir.

Bu Suça Uygulanmayan Üç Kurum

Kanunun 5. maddesinin onuncu fıkrası tek cümlede üç kapıyı birden kapatır: birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.

Bu, sıradan bir ayrıntı değildir. Başka pek çok suçta dosyayı sicile işlemeden kapatan HAGB ve uzlaşma yolları burada tümüyle kapalıdır. Dolayısıyla savunmanın tek gerçek çıkış kapısı ödemedir; HAGB beklentisiyle zaman kaybetmek dosyayı ağırlaştırır. Erteleme ve paraya çevirme kavramlarının genel çerçevesi için erteleme ve paraya çevirme yazımıza bakabilirsiniz.

Adli Para Cezası Ödenmezse: Doğrudan Hapis

Bu, yazının en ağır sonucu ve en az bilinen kuralıdır. Adli para cezaları kural olarak ödenmediğinde önce kamuya yararlı bir işte çalıştırma aşaması gündeme gelir. Çek suçunda bu aşama kaldırılmıştır.

Kanunun 5. maddesinin on birinci fıkrasına göre, birinci fıkra uyarınca verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda bu ceza, İnfaz Kanununun ilgili hükmünde yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Rakamla düşünüldüğünde ağırlığı görünür: ceza her bir çek için ayrı ayrı verilir, bin beş yüz güne kadar çıkabilir ve çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Birden fazla çek varsa toplam infaz süresi hızla büyür — çok sayıda çekin bir arada bulunduğu dosyalarda toplam süre sınırı ayrı bir tartışmadır: çok sayıda karşılıksız çekte infaz sınırı. Kesinleşme sonrası takvim için çağrı kâğıdı geldiğinde ilk adımlar ve cezaevine girmeden infaz yolları yazılarımız yol gösterir.

Ödeme: Faiz Türü Sonucu Değiştirir

Etkin pişmanlık hükmü, ödemenin tam olmasını arar ve faizin türünü açıkça belirler. Kanunun 6. maddesine göre karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında:

Dikkat: Uygulanacak faiz «kanunî faiz» değil, ticarî işlerde temerrüt faizi oranıdır ve bu ikisi arasında ciddi bir fark vardır. Eksik hesaplanan bir ödeme, «tamamen ödeme» şartını karşılamadığı için beklenen sonucu doğurmaz. Ödeme öncesinde hesabın doğru yapılması, ödemenin kendisi kadar önemlidir.

Faizin başlangıcı da ödeme tarihi veya şikâyet tarihi değil, kanunî ibraz tarihidir. Ayrıca şikâyetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur; vazgeçmenin genel etkileri için şikâyetten vazgeçme ve düşme yazımıza bakınız.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Adli para cezasının yanında verilen bu yasak, ticari hayatta çoğu zaman cezadan daha ağır sonuç doğurur. Mahkeme yasağa hükmeder; yasak koruma tedbiri olarak yargılama sırasında da uygulanabilir.

Kimleri kapsar: çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi hâlinde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri. Yani şirket çekinde sorumluluk şirketle sınırlı kalmaz — yetkililerin kişisel durumu doğrudan etkilenir. Şirket suçlarında sorumluluğun kime yükleneceği için şirket suçlarında yönetici sorumluluğu yazımız ayrıntılıdır.

Yasak nasıl kalkar? İki yol vardır:

• Ödeme veya vazgeçme: Karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle birlikte tamamen ödenmesi ya da şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde mahkemece yasağın kaldırılmasına karar verilir. Beraat, düşme gibi lehe kararlarda da yasak sona erer.
• Süre geçmesi: Cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl, ceza infaz edilememiş olsa bile her hâlde on yıl geçtikten sonra yasak mahkemece kaldırılır. Ancak bu kendiliğinden olmaz; usulüne uygun bir talep gerekir.

Kaldırma kararı ilgili sicillere bildirilir; bu bildirim yapılmadıkça kişinin bankalar ve ticaret sicili nezdindeki durumu düzelmez. Bu nedenle karar alındıktan sonra bildirimin yapılıp yapılmadığı takip edilmelidir.

Bankanın Ödemekle Yükümlü Olduğu Asgari Tutar

Çekin karşılığı yoksa hamil tümüyle eli boş kalmaz. Süresinde ibraz edilen ancak karşılığı bulunmayan veya yetersiz kalan her çek yaprağı için banka, kanunda öngörülen asgari bir tutarı ödemekle yükümlüdür.

Bu tutar sabit değildir: Türkiye İstatistik Kurumu yıllık fiyat endeksleri göz önünde tutularak her yıl ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir ve Resmî Gazetede yayımlanır. Bu nedenle güncel rakam, ilgili yılın tebliğinden teyit edilmelidir; internetteki eski rakamlara güvenilmemelidir.

İki sınır daha vardır: çekin üzerindeki yazılı baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmeyen çeklerde bankanın bu ödeme yükümlülüğü sona erer; ayrıca çeki ibraz eden hamilin çeki imzalamaktan kaçınması hâlinde karşılıksızdır işlemi yapılmaz.

Kanunun Öngördüğü Diğer Çek Suçları

5. madde yalnızca karşılıksız çeki düzenleyeni değil, sürecin diğer aktörlerini de yaptırıma bağlar:

• Yasaklıyken çek düzenlemek: Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunmasına rağmen çek düzenleyen kişi, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Dikkat: burada adli para cezası değil, doğrudan hapis cezası öngörülmüştür.
• Karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi: Şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis.
• Yasaklı adına çek hesabı açan banka görevlisi: Üç aydan bir yıla kadar hapis.

Bu üçlü, çek yasağının neden ciddiye alınması gerektiğini gösterir: yasak süresince atılan tek bir imza, adli para cezasıyla değil hapisle karşılık bulur.

Alacak Tarafı: Ceza Yolu Parayı Getirmez

Ceza yargılaması faili cezalandırır; alacağı tahsil etmez. İki hat paralel yürütülmelidir:

• Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip: Çek bir kambiyo senedi olduğundan alacaklı bu özel takip yolunu kullanabilir. İcra sürecinin genel işleyişi için icra hukuku örnek dilekçeler ve icra emri ve süreler yazılarımıza bakınız.
• Çek kaybolmuşsa: Takip ve şikâyet için senedin aslı gerekir; kayıp hâlinde zayi belgesi ve iptal davası yolu izlenir.
• Borçlu tarafındaysanız: Haksız takip iddiası için haksız icra takibi ve haciz, esnaf ve küçük tacir bakımından ilk adımlar için ilk 30 gün rehberimiz.
• Konkordato veya iflas varsa: Çek borcunun cezai sorumluluğa etkisi ayrı bir başlıktır: konkordato ve karşılıksız çekte cezai sorumluluk.

Hamil tarafındaki adım adım süreç için aldığım çek karşılıksız çıktı yazımız, şikâyet dilekçesinin yapısı için şikâyet dilekçesi örneğimiz başlangıç noktasıdır. Taraf sıfatları için ceza yargılamasında taraf kavramları, kanun yolları için itiraz, istinaf ve temyiz, alanın tamamı için Ceza Hukuku Rehberimiz incelenebilir.

Eski Tarihli Dosyalar: Geçici 5. Madde

Dosyanız eski tarihliyse ayrı bir rejim gündeme gelebilir. 5941 sayılı Kanuna 7226 sayılı Kanunla eklenen ve 7333 sayılı Kanunla değiştirilen geçici 5. madde, belirli bir tarihe kadar işlenen «karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme» suçundan mahkûm olanların cezalarının infazının durdurulmasını ve tahliye sonrasında kademeli bir ödeme takvimini düzenlemiştir.

Bu düzenlemenin kapsamı tümüyle suç tarihine bağlıdır ve ödeme yükümlülüğüne uyulmaması hâlinde infazın kaldığı yerden devam etmesi sonucunu doğurur. Eski bir dosyanız varsa, uygulanacak metnin hangi tarih aralığını kapsadığı mutlaka güncel kanun metninden teyit edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Karşılıksız çekte hangi mahkeme görevli?

İcra ceza mahkemesi. Şikâyet savcılığa değil doğrudan mahkemeye yapılır ve ayrı bir soruşturma aşaması işlemez; dilekçenin verilmesiyle kovuşturmaya geçilir.

Şikâyet süresi ne kadar?

5941 sayılı Kanunda özel bir süre düzenlenmemiştir ve bu boşluk iki farklı şekilde doldurulmaktadır. Baskın görüş, suç icra ceza mahkemesinde görüldüğünden İcra ve İflas Kanununun 347. maddesindeki süreleri uygular: öğrenmeden itibaren üç ay, her hâlde fiilden itibaren bir yıl. Diğer görüş, özel hüküm bulunmadığı için TCK m.73’teki altı aylık genel süreyi esas alır. Güvenli yol, karşılıksızdır işleminden itibaren üç ay içinde şikâyet etmektir.

Çek suçunda HAGB veya uzlaşma mümkün mü?

Hayır. Kanunun 5. maddesinin onuncu fıkrası, birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümlerin uygulanmayacağını açıkça belirtir.

Adli para cezasını ödemezsem ne olur?

Kanunun 5. maddesinin on birinci fıkrası uyarınca, verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda bu ceza, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. Diğer adli para cezalarındaki ara aşama burada yoktur.

Ödeme yaparsam dava düşer mi?

Karşılıksız kalan çek bedelini, kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticarî işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen öderseniz; yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.

Faiz kanuni faiz mi?

Hayır. Kanun, 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faizi oranını esas alır; bu oran kanunî faizden farklıdır. Eksik hesaplanan ödeme “tamamen ödeme” şartını karşılamadığı için beklenen sonucu doğurmaz.

Çek yasağı kimleri kapsar?

Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişiyi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenleri ve çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi hâlinde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkililerini kapsar.

Çek yasağı ne zaman kalkar?

Karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle tamamen ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde mahkemece kaldırılır. Ayrıca cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl, ceza infaz edilememiş olsa bile her hâlde on yıl geçtikten sonra kaldırılır; ancak bunun için usulüne uygun bir talep gerekir.

Yasaklıyken çek düzenlersem ne olur?

Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunmasına rağmen çek düzenleyen kişi, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Burada adli para cezası değil, doğrudan hapis cezası öngörülmüştür.