Esnaf ve Küçük Tacir İcra Takibiyle Karşılaşınca: İlk 30 Gün Yol Haritası

Küçük bir işletme için icra takibi, büyük bir şirket için olduğundan farklı bir tehdittir. Şirkette dosya hukuk birimine gider; esnafta dosya, tezgâhın başındaki kişinin masasına düşer. Üstelik haczedilecek mal ile geçim kaynağı çoğu zaman aynı şeydir.

Bu sayfada ödeme emri elinize ulaştığı andan itibaren ilk otuz gün içinde atılacak adımları sıraya koyuyoruz. Sıra önemlidir; çünkü en değerli imkânların çoğu kısa sürelere bağlanmıştır.

İlk 7 gün: itiraz penceresi

Ödeme emrine itiraz süresi yedi gündür ve bu, elinizdeki en ucuz savunma aracıdır. Süresinde yapılan itiraz üzerine takip durur ve yükü alacaklıya geçirir: alacaklının itirazın iptali veya kaldırılması yoluna başvurması gerekir.

İtirazın kapsamını doğru belirlemek gerekir. Borcun tamamına, bir kısmına, imzaya veya yetkiye itiraz edilebilir; her birinin sonucu farklıdır. Borcun bir kısmını kabul ediyorsanız, itirazda kabul ettiğiniz tutarın açıkça belirtilmesi gerekir.

Bu süre kaçırılırsa gecikmiş itiraz yolu gündeme gelir; ancak bu yol kusursuz bir engelin varlığına bağlıdır ve her hâlde işlemez. Tebligat usulsüzse ayrı bir yol açıktır ve mazbatanın incelenmesi gerekir.

Aynı hafta: harç aşamasını hesaplayın

Borcu kabul ediyor ve ödeyebilecek durumdaysanız, ne zaman ödediğiniz ne kadar ödeyeceğinizi doğrudan belirler. Tahsil harcı, borcun fiilen tahsil edildiği aşamaya göre değişir:

Aradaki fark küçük değildir. Hacizden önce ödeyen esnaf ile haciz uygulandıktan sonra ödeyen esnaf arasında harç yükü iki katına çıkar. Ödeyecekseniz, haciz gelmeden ödemek doğrudan tasarruftur.

Alacaklıyla doğrudan anlaşabiliyorsanız oran daha da düşer: satıştan önce takipten vazgeçilmesi hâlinde tahsil harcı yarı oranında alınır — hacizden önce %2,27, hacizden sonra satıştan önce %4,55. Bu, tarafları uzlaşmaya yönelten somut bir mali teşviktir.

Haciz gelirse: tezgâhınız korunuyor olabilir

Esnaf ve küçük tacir için en kritik koruma İİK 82’dedir. Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez.

Ayrıca sanat ve mesleki için lüzumlu olan alet, edevat ve kitaplar ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları da koruma kapsamındadır.

Belirleyici olan meslek adı değil işleyiştir: tezgâhında bizzat üreten usta korunur, işçi çalıştıran ve makine parkına yatırım yapmış işletme kural olarak korunmaz. Küçük ölçekli esnaf bu ölçütün tam da hedefindedir.

Koruma mutlak değildir. Malların kıymetinin fazla olması durumunda bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır.

Haciz anında: itirazı tutanağa yazdırın

İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir. Bu, haciz anında yapılacak itirazı sonradan şikâyet etmekten çok daha etkili kılar.

Haciz sırasında şunları tutanağa yazdırın: ekonomik faaliyetinizin bedenî çalışmaya dayandığı, kaç kişi çalıştırdığınız, üretimi kimin yaptığı ve haczedilen eşyanın işin yürütülmesi için zorunlu olduğu.

Eşya buna rağmen haczedilmişse haczedilmezlik şikâyeti yoluna başvurulur; şikâyet, muamelenin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine yapılır.

Ödeyemiyorsanız: taksitle ödeme

Borcu kabul ediyor ancak peşin ödeyemiyorsanız, kanunda öngörülen taksitle ödeme yolu değerlendirilmelidir. Bu yolun en güçlü tarafı, şartların varlığı hâlinde alacaklının rızasına bağlı olmamasıdır.

Şartlar birlikte aranır: talebin alacaklının satış talebinden önce olması, borçlunun yeteri kadar malının haczedilmiş bulunması, her taksitin borcun dörtte birinden aşağı olmaması, ilk taksitin derhâl ödenmesi ve kalan taksitlerin aydan aya verilerek sürenin üç ayı aşmaması.

Bu çerçevenin dışına çıkan bir plan isteniyorsa, alacaklıyla anlaşmaya dayalı bir taksit sözleşmesi yapılabilir. Ancak burada dikkat gerekir: taahhüdün ihlali hâlinde tazyik hapsi gündeme gelebilir. Ödeyemeyeceğiniz bir plana imza atmamak, bu alandaki tek güvenli kuraldır.

Mal satışa çıkacaksa: rızaen satış yetkisi

Haciz uygulanmış ve kıymet takdiri yapılmışsa, elinizde az bilinen ama güçlü bir imkân vardır. Borçlu, kıymet takdirinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde haczedilen malının rızaen satışı için kendisine yetki verilmesini talep edebilir.

Talep süresinde yapılırsa icra müdürü süre vermek zorundadır; takdir yetkisi bulunmaz. Kıymet takdirinin kesinleşmesinden sonra cebrî satış işlemleri durdurulur ve size on beş günlük süre verilir.

Bedel serbest değildir: rızai satışta bedel, malın muhammen kıymetinin yüzde doksanına karşılık gelen miktar ile rüçhanlı alacakların toplamından hangisi fazlaysa o miktardan ve bu mahcuz için yapılan takip masrafları toplamından az olamaz.

Buna karşılık cebri satışta eşik muhammen kıymetin yüzde ellisidir. Aradaki fark, küçük bir işletme için makinesinin gerçek değerine yakın bir bedelle elden çıkması ile yarı fiyatına gitmesi arasındaki farktır.

Şahsi malvarlığı riski: şirket türü belirleyicidir

Esnaf ve küçük tacir bakımından çoğu zaman gözden kaçan konu, işletmenin hukuki yapısının şahsi malvarlığı riskini doğrudan belirlemesidir.

Şahıs işletmesinde işletme ile kişi arasında malvarlığı ayrımı yoktur. İşletme borcu kişisel borçtur; ev, araç ve banka hesabı doğrudan takibe konu olabilir. Bu, esnafın çoğunlukla içinde bulunduğu yapıdır.

Sermaye şirketinde kural olarak şirketin borcundan şirket sorumludur. Ancak bu ayrım mutlak değildir: ortağın veya yöneticinin kişisel kefaleti, kamu alacaklarına ilişkin özel sorumluluk hükümleri ve şirket tüzel kişiliğinin araç olarak kullanıldığı hâller bu ayrımı ortadan kaldırabilir.

Uygulamada esnaf ve küçük tacirin karşılaştığı en yaygın durum, ticari kredi veya tedarik ilişkisinde kişisel kefalet verilmiş olmasıdır. Bu hâlde şirket yapısı koruma sağlamaz; kefil sıfatıyla kişisel takip yürütülebilir. Ödeme emri elinize ulaştığında bakılacak ilk şeylerden biri, takibin hangi sıfatla yöneltildiğidir: şirkete mi, size mi, yoksa kefil sıfatınıza mı?

Bu tespit, itirazın kapsamını da belirler. Kefalet ilişkisine dayanan bir takipte, kefaletin geçerliliğine ve kapsamına yönelik itirazlar ayrıca değerlendirilmelidir.

İlk 30 günün özeti

1. 1-7. gün: Ödeme emrini ve tebliğ mazbatasını inceleyin. İtiraz edecekseniz süresinde ve kapsamı belirterek itiraz edin.
2. 1-7. gün: Ödeyecekseniz hacizden önce ödeyin; harç oranı yarı yarıya düşer.
3. 1-7. gün: Alacaklıyla uzlaşma imkânını yoklayın; haricen tahsilde harç yarı orana iner.
4. Haciz günü: Haczedilmezlik itirazını tutanağa yazdırın; icra memuru değerlendirmekle yükümlüdür.
5. Haciz sonrası 7 gün: Haczedilmezlik şikâyeti için süre işler.
6. Satış talebinden önce: Taksitle ödeme talebini değerlendirin.
7. Kıymet takdiri tebliğinden 7 gün: Değere itiraz mı, rızaen satış yetkisi mi? İkisi de aynı süreye tabidir.
8. Ödeme sonrası: Fek talebi verin ve sicillerdeki şerhlerin kalktığını teyit edin.

Kayıt disiplini: sonradan işe yarayan tek şey

Küçük işletmelerde alacak ve borç ilişkileri çoğu zaman sözlü yürür. Bu, takip aşamasına gelindiğinde ispat sorununa dönüşür ve hem savunmayı hem de karşı tarafa yöneltilecek talepleri zayıflatır.

İtiraz ettiğinizde alacaklının izleyeceği yol, elindeki belgeye göre değişir. İmzası ikrar edilmiş bir senede veya resmî bir belgeye dayanan alacaklı, itirazın kaldırılması yoluyla hızlı ilerleyebilir. Elinde böyle bir belge bulunmayan alacaklı ise dava yoluna gitmek zorunda kalır. Bu nedenle imzaladığınız her belgenin bir nüshasını saklamak, itirazın etkisini doğrudan belirler.

Aynı disiplin ödeme tarafında da geçerlidir. Elden yapılan ödemeler, sonradan “ödedim” savunmasını ispatsız bırakır. Ödemeleri banka kanalıyla ve açıklama yazarak yapmak, hem borcun ödendiğini hem de hangi ilişkiye ait olduğunu gösterir.

Üçüncü nokta yazışmadır. Alacaklıyla varılan uzlaşma, haricen tahsil bildiriminin ne zaman verileceği, taksit planının içeriği gibi konular yazılı hâle getirilmelidir. Haricen ödeme yapıp bildirimi güvenceye almayan borçlunun dosyası açık kalır, faiz işlemeye ve hacizler durmaya devam eder.

Bu takvimde en sık kaçırılan iki nokta, ilk yedi günlük itiraz penceresi ile kıymet takdirinin tebliğinden sonraki yedi gündür. İkisi de kısa, ikisi de geri alınamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Ödeme emri geldi, kaç günüm var?

İtiraz süresi tebliğden itibaren yedi gündür. Süresinde yapılan itiraz üzerine takip durur ve alacaklının itirazın iptali veya kaldırılması yoluna başvurması gerekir.

Erken ödemek harçtan tasarruf sağlar mı?

Sağlar. Tahsil harcı ödemenin yapıldığı aşamaya göre değişir: hacizden evvel %4,55, hacizden sonra satıştan önce %9,10, satışla %11,38. Ödeme emrinin tebliğinden önce yapılan ödemelerden ise tahsil harcı alınmaz.

Tezgâhım ve aletlerim haczedilebilir mi?

Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez. Ayrıca sanat ve mesleki için lüzumlu alet, edevat ve kitaplar da korunur.

Koruma mutlak mı?

Değildir. Malların kıymetinin fazla olması durumunda bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere mal haczedilerek satılır.

Haciz sırasında ne yapmalıyım?

İtirazınızı haciz tutanağına yazdırın. İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir.

Taksitle ödeme için alacaklının onayı gerekir mi?

Kanunda öngörülen şartlar varsa gerekmez: talebin satış talebinden önce olması, yeteri kadar malın haczedilmiş bulunması, her taksitin borcun dörtte birinden aşağı olmaması, ilk taksitin derhâl ödenmesi ve sürenin üç ayı aşmaması.

Malımı kendim satabilir miyim?

Kıymet takdirinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde rızaen satış yetkisi talep edebilirsiniz. Talep süresindeyse icra müdürü cebrî satışı durdurarak on beş günlük süre verir.

Rızaen satışta bedel ne kadar olmalı?

Bedel, malın muhammen kıymetinin yüzde doksanına karşılık gelen miktar ile rüçhanlı alacakların toplamından hangisi fazlaysa o miktardan ve bu mahcuz için yapılan takip masrafları toplamından az olamaz.