Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu — Bono, Poliçe, Çek (İİK m.167-171)

Ticari hayatın en yaygın ödeme ve kredi araçlarından olan bono, poliçe ve çek; hukuki niteliği itibarıyla “kambiyo senedi” olarak adlandırılır. Bu senetlere dayanan alacaklı, borçlusuna karşı sıradan bir ilamsız takip yerine, İcra ve İflas Kanunu’nun 167 ila 176/b maddeleri arasında düzenlenen “kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu” ile takibe başvurabilir. Bu özel takip yolu; kısa süreleri, senet aslının icra dairesine tevdi zorunluluğu ve itirazın kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaması gibi özellikleri ile borçluyu hızlı bir savunmaya zorlar. Aşağıda İİK m.167’den m.171’e kadar olan hükümler, Türk Ticaret Kanunu’ndaki kambiyo senedi kavramı ve 5941 sayılı Çek Kanunu ekseninde bono, poliçe ve çek üzerine haciz yoluyla takibin çerçevesini bulacaksınız.

Kambiyo Senedi Nedir? Bono, Poliçe ve Çek

Kambiyo senetleri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun Üçüncü Kitabı’nın “Kambiyo Senetleri” başlığı altında sayılan üç senetten ibarettir: poliçe (TTK m.671 vd.), bono ya da diğer adıyla emre yazılı senet (TTK m.776 vd.) ve çek (TTK m.780 vd.). Bu senetlerin ortak özelliği; kanunda gösterilen şekil şartlarına sıkıca bağlı olmaları, belirli bir bedelin kayıtsız-şartsız ödenmesini içermeleri, ciro ile devredilebilir olmaları ve mücerretlik (soyutluk) niteliği taşımalarıdır.

• Bono (emre muharrer senet): Düzenleyen kişinin belirli bir bedeli, belirli bir vadede lehtara veya emrine ödemeyi taahhüt ettiği senettir. Bonoda “muhatap” yoktur; düzenleyen aynı zamanda ödeyecek kişidir. TTK m.776 uyarınca senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi, kayıtsız-şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile keşidecinin imzası bulunmalıdır.
• Poliçe: Düzenleyenin (keşidecinin) üçüncü bir kişiye (muhataba) hitaben, belirli bir bedelin lehtara ödenmesi talimatını içerdiği havale niteliğinde bir senettir. TTK m.671 poliçenin unsurlarını sayar; muhatabın kabul beyanı ile birlikte üç taraflı bir ilişki doğar.
• Çek: Bir bankaya (muhatap) hitaben düzenlenen, ibraz üzerine ödeme aracı olan senettir. TTK m.780 vd. hükümlerine tabidir. Görüldüğünde ödenir; vade yazılamaz. Karşılıksız çıkma hâlinde 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 çerçevesinde şikayete bağlı olarak “karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme” suçu gündeme gelir.

Bir senedin kambiyo takibine konu olabilmesi için TTK’daki şekil şartlarını taşıyor ve senedin “kambiyo senedi vasfında” olması gerekir. Vasfı taşımayan (mesela vade, lehtar veya ödeme yeri eksikliği bulunan) belge, adi senet sayılır ve kambiyo takibine değil genel haciz yoluna dayanak olabilir. İcra memuru, senedi biçim yönünden re’sen inceleme yetkisine sahiptir; ancak vasıf uyuşmazlığı ortaya çıktığında son sözü icra mahkemesi söyler.

Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu — İİK m.167 Çerçevesi

İİK m.167, alacağı kambiyo senedine bağlı olan alacaklıya iki alternatif tanır: kambiyo senetlerine özgü haciz yolu veya iflas yolu ile takip. Alacaklı bunlardan birini seçmek zorunda değildir; dilerse genel haciz yoluyla ilamsız takip de yapabilir. Ancak kambiyo senedine özgü yolu tercih ederse takip talebine senedin cinsi, tarihi ve numarası yazılmalı; senedin aslı ile borçlu sayısı kadar onaylı örneği icra dairesine verilmelidir. Aslın tevdi zorunluluğu, senedin kambiyo vasfını icra memuruna re’sen inceletmenin ön koşuludur.

İcra memuru; takip talebini, senedi ve alacaklının yetkisini biçimsel olarak inceler. Senet kambiyo senedi vasfında değilse veya alacaklının takip hakkı bulunmuyorsa, borçlunun 5 gün içinde şikayet yoluyla icra mahkemesine başvurma hakkı saklı kalmak üzere, memur takip talebini reddeder ya da Örnek No.10 ödeme emrini düzenler.

Alacaklının seçim hakkı önemlidir: elinde bono, poliçe veya çek bulunan alacaklı, borçlunun daha ağır bir savunma külfetiyle karşılaşacağı kambiyo yolunu tercih edebilir; ancak bu tercih, itiraz ve şikayet süresinin 5 güne düşmesi, imzaya itirazın özel usullere bağlanması ve icra mahkemesinin özel yetkili hâle gelmesi gibi sonuçlar da doğurur. Genel haciz yolundaki 7 günlük itiraz süresinin aksine buradaki 5 gün, borçlu için son derece kısa bir tepki penceresidir.

Ödeme Emri: İİK m.168 — 10 Gün Ödeme, 5 Gün İtiraz

Takip talebi memurca uygun bulunursa, borçluya Örnek No.10 ödeme emri tebliğ edilir. İİK m.168, ödeme emrinin içeriğini ve sürelerini gösterir. Kambiyo takibinde borçluya iki farklı süre ve iki farklı yükümlülük tanınır:

1. On (10) gün içinde borcun ve takip masraflarının ödenmesi; ödenmezse aynı süre içinde mal beyanında bulunulması ihtarı.
2. Beş (5) gün içinde;

• Senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığına veya alacaklının takip hakkı bulunmadığına dair şikayet,
• Borca itiraz (borcun mevcut olmadığı, ödendiği, zamanaşımına uğradığı, süre verildiği, yetki itirazı vb.),
• İmzaya itiraz (senetteki imzanın borçluya ait olmadığı).

Borçluya ödeme emri ile birlikte “5 gün içinde icra mahkemesine başvurmadığı takdirde kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait sayılacağı” ve “10 gün içinde borcu ödemez veya itiraz etmezse takibin kesinleşeceği, mal beyanı vermezse hapisle tazyik olunacağı” ihtarları da yazılır.

Ödeme emrine karşı itiraz mercii kural olarak icra mahkemesidir; genel haciz yolundaki gibi doğrudan icra dairesine yapılan itiraz kabul edilmez. Süreler kesindir; sürenin geçmesi hâlinde eski hâle getirme ancak İİK m.65 kapsamındaki mücbir sebep hâllerinde mümkün olur. Tebligatın usulsüz yapıldığı ispat edilirse öğrenme tarihinden itibaren yeniden süre işlemeye başlar; bu husus Yargıtay 12. Hukuk Dairesi kararlarında istikrarlı biçimde vurgulanmaktadır.

Borca İtiraz — İİK m.169 ve m.169/a

İİK m.169 uyarınca borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde dilekçe ile icra mahkemesine borca itirazda bulunabilir. Borca itiraz sebepleri örneğin şunlardır: borç hiç doğmamıştır; kısmen veya tamamen ödenmiştir; zamanaşımına uğramıştır (bono ve poliçede vadeden itibaren 3 yıl — TTK m.749; çekte ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl — TTK m.814); alacaklı ile mahsup, ibra veya takas ilişkisi bulunmaktadır; senedin bedelsiz kaldığı iddia edilmektedir; taraflarda ehliyet, temsil veya yetki eksikliği vardır.

İİK m.169/a, icra mahkemesinin borca itirazı incelemesini düzenler. Borçlu, itirazını kural olarak resmî belge veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat etmek durumundadır. İcra mahkemesi, iki tarafı çağırıp en geç otuz gün içinde karar verir. İtiraz haklı görülürse takip durdurulur; ancak icra mahkemesinin kararı tespit hükmü niteliğindedir, maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Borçlu, gerekirse menfi tespit veya istirdat davası ile hakkını genel mahkemede aramaya devam edebilir.

Borca itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz. Yani alacaklı, ödeme emrinin tebliğinden 10 gün geçtikten sonra borçlunun mallarını haczettirmeye başlayabilir; ancak satış aşaması, icra mahkemesinin borca itiraz kararına kadar geciktirilir. Mahkeme, itirazın ciddi olduğu kanısına varırsa satışın veya haczin durdurulmasına da karar verebilir.

İcra mahkemesince borca itirazın kabulü hâlinde, alacaklı hakkında takip konusu alacağın yüzde 20’sinden az olmamak üzere tazminata ve alacaklının kötü niyeti veya ağır kusuru varsa aynı oranda para cezasına hükmedilebilir. İtirazın reddi hâlinde ise borçlu, alacaklı yararına aynı oranda inkar tazminatı ve para cezasına mahkûm edilir. Bu ağır yaptırımlar, borca itirazın rastgele değil belge ve delile dayalı yapılmasını zorunlu kılar.

İmzaya İtiraz — İİK m.170

İİK m.170, kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren borçluya özel bir usul öngörür. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde dilekçe ile icra mahkemesine imzaya itirazda bulunmalıdır. İmzaya itirazın açık ve ayrıksız biçimde yapılması gerekir; genel bir itirazla yetinilirse mahkeme imzayı borçluya ait saymış sayılır.

İmzaya itiraz da başlı başına takibi kendiliğinden durdurmaz; ancak icra mahkemesi, dilekçenin içeriği veya eklenen belgelerden itirazın ciddi olduğu kanaatine varırsa alacaklıya tebligat yapmadan tedbiren takibi durdurabilir (satış dışında). Mahkeme, imzanın gerçekten borçluya ait olup olmadığını bilirkişi incelemesi ile araştırır; tanık, karşılaştırmaya elverişli imza örnekleri ve gerektiğinde adli tıp raporu delil olarak kullanılır.

• İtirazın kabulü: Senetteki imzanın borçluya ait olmadığı tespit edilirse takip iptal edilir. Alacaklının kötü niyet veya ağır kusuru varsa, takip konusu alacağın yüzde 20’sinden aşağı olmayan tazminata ve yüzde 10 oranında para cezasına mahkûm edilir.
• İtirazın reddi: Bilirkişi raporu ile imzanın borçluya ait olduğu belirlenirse, borçlu takip konusu alacağın yüzde 20’sinden aşağı olmamak üzere inkar tazminatı ve yüzde 10 para cezası ile karşılaşır. Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açtıysa, tazminat ve para cezasının tahsili dava sonuçlanıncaya kadar ertelenir; dava borçlu lehine sonuçlanırsa hükmedilen tazminat ve para cezası ortadan kalkar.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi yerleşik içtihatlarında; senetteki imzanın vekil, kefil veya avalist tarafından atıldığı iddialarında imzaya itirazın kapsamının nasıl belirleneceği, “vekaleten atılan” imzalarda temsil belgesinin ispat yükünün kime düşeceği ve uzman bilirkişi raporunun mahkemece nasıl değerlendirileceği konularında ayrıntılı ölçütler koymuştur. Kambiyo takibinde imzaya itiraz, teknik yönü ağır bir savunma olduğundan avukat desteği pratik olarak zorunludur.

Takibin Kesinleşmesi — İİK m.171 ve Sonrası

İİK m.171, borçlunun 5 günlük süre içinde itiraz etmemesi veya yapılan itirazın icra mahkemesince reddedilmesi hâlinde takibin kesinleşeceğini düzenler. Kesinleşme, alacaklıya borçlunun malvarlığı üzerinde haciz uygulama yetkisi kazandırır. Bu aşamada:

• Alacaklı, ödeme emrinin tebliğinden 10 gün geçmiş olmak koşuluyla, borçlunun taşınır ve taşınmaz mallarına, üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklarına (banka hesapları, maaş, kira gelirleri, araç, gayrimenkul vb.) haciz konulmasını talep edebilir.
• Mal beyanı: Borçlu, 10 gün içinde ödeme yapmazsa aynı süre içinde İİK m.74 çerçevesinde mal beyanında bulunmak zorundadır. Mal beyanında bulunmama, İİK m.76 gereğince hapisle tazyik sebebidir.
• Borca itiraz kesinleşmese bile haciz yapılabilir; ancak satış, borca itirazın reddine ilişkin karar kesinleşmeden yapılamaz. İmzaya itirazın ciddi görülmesi hâlinde ise haczin dahi durdurulabileceği yukarıda belirtilmiştir.
• Kesinleşen takipte alacaklı, borçlu üzerine kayıtlı taşınmazlar için tapu kaydına haciz şerhi, taşıtlar için trafik siciline yakalama şerhi, banka hesapları için ise e-haciz yoluyla bloke uygulatabilir.

Takibin kesinleşmesi, borçlunun hukuki savunma imkanlarını tamamen tükettiği anlamına gelmez. Borçlu, kesinleşmeden sonra da şu yolları kullanabilir: İİK m.72 kapsamında menfi tespit veya istirdat davası (borcun olmadığının tespiti ve ödediği paranın geri alınması), istihkak davası (haczedilen malın üçüncü kişiye ait olması), süresiz şikayet (kamu düzenine aykırılık) ve İİK m.71/2 uyarınca sonradan gerçekleşen zamanaşımının ileri sürülmesi.

İhtiyati Haciz ve Haciz İhbarnamesi — Kambiyo Takibinin Öne Çıkan Özellikleri

Kambiyo senedine bağlı alacak için İİK m.257 vd. kapsamında ihtiyati haciz talebi çok güçlü bir yoldur. Vadesi gelmiş kambiyo senedine dayanan alacaklı, borçlunun kaçma veya mal kaçırma ihtimalini ispat yükü olmaksızın, teminat karşılığında ihtiyati haciz kararı elde edebilir. İhtiyati haciz kararı, kambiyo takibinin fiilen kesinleşmesinden önce dahi borçlunun malvarlığını bloke etmenin en etkili yollarından biridir.

Kesinleşmiş takipte alacaklı, borçlunun üçüncü kişilerdeki (banka, işveren, kiracı, müşteri) alacaklarına İİK m.89 çerçevesinde haciz ihbarnamesi göndertebilir. Birinci haciz ihbarnamesi ile üçüncü kişi bilgilendirilir; 7 gün içinde itiraz edilmezse ikinci ve gerekirse üçüncü ihbarname ile üçüncü kişinin sorumluluğu doğar. Kambiyo takibinde 89/1 ve 89/2 ihbarnameleri, banka mevduatı ve kira alacakları başta olmak üzere pratik önem taşır.

Kambiyo takibinin bir başka özelliği, zamanaşımının genel takibe göre kısa olmasıdır. Bono ve poliçede kabul edenden karşı takip için 3 yıl, hamilin cirantalara karşı 1 yıl, cirantaların birbirlerine karşı 6 aylık zamanaşımı süreleri vardır (TTK m.749). Çekte hamilin karşı taraflara karşı ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl zamanaşımı işler (TTK m.814). Zamanaşımı, borca itiraz sebebi olarak icra mahkemesinde ileri sürülebilir; sonradan gerçekleşen zamanaşımı ise İİK m.71/2 kapsamında değerlendirilir.

Karşılıksız Çek Bakımından 5941 Sayılı Kanun

Çeke dayalı kambiyo takibi, aynı zamanda 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 kapsamındaki “karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçu” ile birlikte değerlendirilir. Hamilin, karşılıksız çıkma işlemine sebebiyet veren keşideci hakkında şikayet üzerine her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezası öngörülmüş olup; bu adli para cezası, karşılıksız kalan çek bedelinden az olamaz. Ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı verilir. Bu ceza yaptırımı, kambiyo takibinden bağımsız bir ceza yargılaması sürecidir; ancak takip yolu ile birlikte hamil, alacağını hem icra tehdidi hem de ceza tehdidi altında baskılayabilir. Suçun soruşturulup kovuşturulması şikayete bağlıdır; şikayet süresi çekin karşılıksız çıktığının öğrenilmesinden itibaren 3 aydır.

İlgili İçerikler

Kambiyo takibi süreci; ilgili başka icra hukuku başlıklarıyla iç içedir. Aşağıdaki rehberler, bu yazının pratik uzantılarını oluşturur:

• Ana rehber: İcra hukuku genel çerçeve
• Menfi tespit davası — İİK m.72 ile borçtan kurtulma
• Karşılıksız çek cezası — hapis yatar mıyım? 5941 SK haklar
• Banka hesabına haciz ve e-haciz bloke kaldırma

Sık Sorulan Sorular

Kambiyo takibinde borca ve imzaya itiraz süresi kaç gündür?

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gündür. Süre kesindir; kaçırılırsa borç ve imza kabul edilmiş sayılır. Kambiyo takibi ile genel haciz yolundaki 7 günlük itiraz süresi karıştırılmamalıdır.

İtiraz, kambiyo takibini kendiliğinden durdurur mu?

Hayır. Borca veya imzaya itiraz, kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; alacaklı, ödeme emrinin tebliğinden 10 gün sonra haciz uygulatmaya başlayabilir. Ancak icra mahkemesi, itirazı ciddi görürse tedbiren takibin durdurulmasına karar verebilir. Satış aşaması ise borca itiraz karara bağlanmadan yapılamaz.

Bono, poliçe veya çek üzerinde imzam yoksa ne yapmalıyım?

İİK m.170 kapsamında imzaya itiraz yoluyla 5 gün içinde icra mahkemesine başvurmalısınız. İtiraz kabul edilirse takip iptal edilir; alacaklının kötü niyeti varsa alacağın yüzde 20’sinden aşağı olmayan tazminata ve yüzde 10 para cezasına hükmedilir. İtiraz reddedilirse borçlu aleyhine aynı yönde inkar tazminatı ve para cezası doğar.

Kambiyo takibinde zamanaşımı süreleri nedir?

Bono ve poliçede kabul edene karşı vadeden itibaren 3 yıl (TTK m.749); çekte ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl (TTK m.814) zamanaşımı işler. Zamanaşımı, İİK m.169 kapsamında borca itiraz sebebi olarak; sonradan gerçekleşen zamanaşımı ise İİK m.71/2 uyarınca kesinleşmiş takipte de icra mahkemesinde ileri sürülebilir.

Ödeme emrine hiç itiraz etmezsem ne olur?

5 günlük sürenin geçmesiyle takip kesinleşir, imza borçluya ait sayılır ve borç kabul edilmiş olur. 10 günlük ödeme süresi de geçtikten sonra alacaklı haciz talep edebilir; borçlu 10 gün içinde mal beyanı vermezse hapisle tazyik gündeme gelir. Bu aşamada kalan yollar, menfi tespit veya istirdat davası ile süresiz şikayet konularıdır.

Karşılıksız çek için hem icra takibi hem ceza şikayeti yapılabilir mi?

Evet. Karşılıksızdır işlemi gören çekin hamili; hem 5941 sayılı Kanun m.5 kapsamında ceza mahkemesinde şikayet yoluyla adli para cezası ve çek yasağı isteyebilir, hem de kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile icra takibi başlatabilir. Bu iki süreç birbirinden bağımsız yürür; ancak çek karşılıksız çıktığından itibaren 3 aylık şikayet süresine dikkat edilmelidir.

Takip Kesinleştikten Sonraki Aşama

İtiraz süreleri geçtiğinde veya itiraz reddedildiğinde takip kesinleşir; bundan sonra haciz ve satış rejimi genel hükümlere göre işler.

Beşinci ve altıncı satırlar, kambiyo takiplerinde de aynen uygulanır: takip yolu özel olsa dahi paraya çevirme rejimi genel hükümlere tabidir. Satış isteme süresinin kaçırılması, kambiyo senedine dayalı bir takipte dahi haczin düşmesi sonucunu doğurur.

İtiraz Yollarının Karşılaştırması

Kambiyo takibinde itiraz, genel haciz yolundan farklı bir usule tabidir.

Birinci satır, kambiyo takibinin genel haciz yolundan en önemli farkıdır: borca itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz. Takibin durması için icra mahkemesinden ayrıca karar alınması gerekir; bu talep itiraz dilekçesinde açıkça ileri sürülmelidir.

Haciz süreci için haciz usulü rehberimize bakabilirsiniz.

Ödeme Emrinin İçeriği ve Denetimi

Kambiyo takibinde ödeme emrinin usulüne uygunluğu, sonraki tüm aşamaları etkiler.

İkinci ve yedinci satırlar birlikte okunmalıdır: senedin kambiyo senedi vasfını taşımaması hâlinde bu özel takip yolu kullanılamaz ve takibin iptali gündeme gelir. Bu husus şikâyet yoluyla ileri sürülür ve süresinde başvurulmalıdır.

Çek, Bono ve Poliçe Ayrımının Pratik Sonuçları

Üç senet türü aynı takip yoluna tabidir; ancak ibraz, protesto ve süre rejimleri farklıdır.

Beşinci ve altıncı satırlar birlikte değerlendirilmelidir: cirantalara başvuru hakkının korunması, gerekli işlemlerin süresinde yapılmasına bağlıdır. Bu işlemler yapılmamışsa takip yalnızca asıl borçluya karşı yürütülebilir.