Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim Şartı ve Hakem Kararının İdareye Karşı İcrası 2026: Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Sözleşmesinde Tahkim, İç ve Milletlerarası Tahkim Ayrımı, İptal Davası, İcra Edilebilirlik Belgesi ve Ödeme Talebi Yazısı Örneği (3996 m.5; 6428 m.4; 4686 m.15; HMK m.439)
20 Kasım 2026

Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim Şartı ve Hakem Kararının İdareye Karşı İcrası 2026: Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Sözleşmesinde Tahkim, İç ve Milletlerarası Tahkim Ayrımı, İptal Davası, İcra Edilebilirlik Belgesi ve Ödeme Talebi Yazısı Örneği (3996 m.5; 6428 m.4; 4686 m.15; HMK m.439)

Yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmeleri özel hukuk hükümlerine tabidir ve bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözülmesi kararlaştırılabilir; her iki rejimde de uyuşmazlığın esasına Türk hukuku uygulanır (3996 m.5; 2011/1807 sayılı Karar m.32; 6428 m.4). Sözleşmede tahkim şartı yoksa Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevlidir. Hangi tahkim kanununun uygulanacağını yabancılık unsuru belirler: şirket ortaklarından biri yabancı sermaye getirmişse veya sözleşmenin uygulanabilmesi için yurt dışından kredi ya da güvence sağlanması gerekmişse tahkim milletlerarası nitelik kazanır ve 4686 sayılı Kanun uygulanır (m.2); bu unsur yoksa ve tahkim yeri Türkiye ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır (m.407). Ayrım, kararın icrasını doğrudan etkiler: iç tahkimde iptal davası kararın icrasını durdurmaz (HMK m.439); milletlerarası tahkimde iptal davasının açılması icrayı kendiliğinden durdurur ve icra için mahkemeden icra edilebilirlik belgesi alınır (4686 m.15). Tahkim yeri yurt dışındaysa karar önce tenfiz edilir (5718 m.60–62). İdareye karşı icrada Devlet malları haczedilemez (İİK m.82); genel bütçeli idarelerde ödeme bütçeden istenir ve ilama bağlı borçlar öncelikle ödenir (5018 m.34); belediyelerde sınırlı ölçüde haciz mümkündür (5393 m.15). İhale ve görevlendirme gibi idari işlemler tahkim şartının dışında kalır.

Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Bu yazı üç okur için yazıldı: yap-işlet-devret veya şehir hastanesi sözleşmesinin uyuşmazlık maddesini müzakere eden yatırımcılar ve kredi verenler; idareyle bedel, kesinti, garanti veya fesih uyuşmazlığı yaşayan ve tahkime gitmeyi değerlendiren görevli şirketler; lehine hakem kararı almış ve tahsil aşamasına gelmiş şirketler. Tahkimin kanuni dayanağı, özel hukuk sözleşmesi ile imtiyaz sözleşmesi ayrımı, iç tahkim ve milletlerarası tahkim rejimleri, tahkim yeri ve uygulanacak hukuk, tahkim şartında bulunması gerekenler, Sayıştay raporlarına yansıyan kademeli çözüm usulü, tahkim dışında kalan uyuşmazlıklar, geçici koruma, tahkim itirazı, idarenin temsili ve sulh, iptal davası, kararın icraya konulması ve idareye karşı tahsil ele alınır; sonunda hakem kararının yerine getirilmesi için idareye gönderilecek ödeme talebi yazısı örneği yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Bu yazının dayanakları. Anayasa m.47, 125 ve 155; 3996 sayılı Kanun m.5 ve 13; 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.18, 32 ve 33; 6428 sayılı Kanun m.4; Sağlık Bakanlığı Uygulama Yönetmeliği m.67; 4501 sayılı Kanun m.1–4; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1–10, 12, 14–16 ve ek m.1; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.116, 117, 127, 407–414, 427, 434, 436, 437, 439 ve 442; 5718 sayılı Kanun m.55–57 ve 60–63; 4875 sayılı Kanun m.3; 2575 sayılı Danıştay Kanunu m.23, 24, 42, 46 ve 48; 2577 sayılı Kanun m.2, 20/A ve 28; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.6, 9, 10 ve 11; 6325 sayılı Kanun m.18/A; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32, 33, 34, 36, 39 ve 82; 5018 sayılı Kanun m.20 ve 34; 5393 sayılı Kanun m.15; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.100, 154 ve 156; İstanbul Tahkim Merkezi ile ilgili 2016/25 sayılı Başbakanlık Genelgesi; Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019 ve 2020 yılı denetim raporları.

Tahkim Şartı mı Yazıyorsunuz, Uyuşmazlık mı Çıktı, Karar mı Aldınız? İlk Adım

Tahkim, kamu–özel iş birliği sözleşmesinin üç ayrı anında gündeme gelir: sözleşme müzakere edilirken, idareyle uyuşmazlık çıktığında ve hakem kararı alındıktan sonra. Her birinde yapılacak iş ve bakılacak kanun maddesi farklıdır.

Kamu–özel iş birliği sözleşmesinde tahkim: konumunuza göre ilk adım

KonumunuzDurumİlk adımDayanak
Yatırımcı veya kredi verenSözleşme taslağı müzakere ediliyorTahkim şartının kurumunu, yerini, dilini, hakem sayısını ve kademeli usulün sürelerini yazmak; finansman ve alt sözleşmelerle uyumunu kontrol etmekKarar m.18, 32; 6428 m.4; 4686 m.4
Görevli şirketİdareyle bedel, kesinti, garanti veya fesih uyuşmazlığı çıktıSözleşmedeki bildirim ve müzakere basamaklarını süresinde işletmek; talebi ve dayanağını yazıyla bildirmekSözleşme; TBK m.117
Görevli şirketBilirkişi veya uzman kararı çıktı, idare itiraz ettiKararın tahkim sonuçlanıncaya kadar uygulanıp uygulanmayacağını sözleşmeden okumak; tahkim talebini hazırlamakSözleşmenin uyuşmazlık prosedürü
Görevli şirketİdare aynı konuda mahkemede dava açtıCevap süresi içinde tahkim ilk itirazında bulunmakHMK m.116, 117, 413; 4686 m.5
Görevli şirketTeminat mektubu nakde çevrilmek üzere veya fesih bildirimi geldiMahkemeden ihtiyati tedbir istemek; tedbirden sonra süresinde tahkim davasını açmak4686 m.6, 10; HMK m.414
Lehine karar alan şirketHakem kararı tebliğ edildiKararın hangi rejime tabi olduğunu belirlemek; iptal davası süresini ve icraya etkisini hesaplamakHMK m.439; 4686 m.15
Lehine karar alan şirketKarar icra edilebilir hâle geldiİdareye ödeme talebinde bulunmak; ödenmezse ilamlı takip açmakİİK m.32; 5018 m.34
Aleyhine karar çıkan şirketHakem kararı tebliğ edildiİptal sebeplerini süresi içinde değerlendirmek; iç tahkimde icranın durdurulması için teminat hazırlamakHMK m.439; 4686 m.15
Önce sözleşmenin kendi maddesi. Kanunlar tahkime izin verir, tahkimi kendiliğinden kurmaz. Tahkim şartı sözleşmede yazılı değilse uyuşmazlık Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinde görülür. Bu yazıdaki bütün ayrımlar, imzalanmış sözleşmenin uyuşmazlık çözüm maddesi ve varsa uyuşmazlık prosedürü eki elde tutularak okunmalıdır.

Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim Mümkün mü? Kanuni Dayanaklar

Kamu idaresinin taraf olduğu bir sözleşmede tahkime gidilebilmesi, sözleşmenin tabi olduğu kanuna bağlıdır. Anayasa, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin yürüttüğü yatırım ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceğinin kanunla belirleneceğini söyler (m.47). Kamu–özel iş birliği kanunları bu hükme dayanır ve her biri uyuşmazlık çözümünü kendi maddesinde düzenler.

Sözleşme türüne göre tahkimin dayanağı

Sözleşme türüDayanakKuralTahkimEsasa uygulanacak hukuk
Yap-işlet-devret uygulama sözleşmesi3996 m.5; Karar m.32Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidirUygulama sözleşmesinde kararlaştırılabilirTürk maddi hukuku
Şehir hastanesi sözleşmesi6428 m.4; Uygulama Yönetmeliği m.67Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir4686 sayılı Kanun çerçevesinde kararlaştırılabilirTürk hukuku
Belediyenin atık ve arıtma sözleşmesi3996 ek m.3, m.5; Karar m.32Özel hukuka tabi sözleşme; 3996 sayılı Kanun’daki usul ve esaslarSözleşmede kararlaştırılabilirTürk maddi hukuku
Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesiAnayasa m.125; 4501Tahkim öngörülmemişse idari yargıMillî tahkim; yabancılık unsuru varsa milletlerarası tahkimTürk hukuku veya yabancı hukuk (4501 m.3)
Yabancı yatırımcının yatırım sözleşmesi4875 m.3Görevli ve yetkili mahkemelerİlgili mevzuattaki koşullar oluşmuş ve taraflar anlaşmışsa millî veya milletlerarası tahkimSözleşmeye ve ilgili mevzuata göre

Yap-işlet-devret sözleşmeleri. İdare ile sermaye şirketi veya yabancı şirket arasında yapılacak sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir (3996 m.5). Karar’a göre uygulama sözleşmesi ve görevli şirketin kamu kurum ve kuruluşlarıyla yaptığı diğer sözleşmelerin uygulanması sırasında doğabilecek hukuki ihtilaflar Türkiye Cumhuriyeti mevzuatına tabidir ve çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir; ancak taraflar uygulama sözleşmesinde ihtilafların tahkim yoluyla çözümlenebileceğini kararlaştırabilir ve bu durumda ihtilafın esasına Türk maddi hukuk kuralları uygulanır (m.32). Uygulanabilir hukuk ve ihtilafların halli, uygulama sözleşmesinde yer alması gereken hususlar arasındadır (m.18).

Şehir hastanesi sözleşmeleri. Sözleşmenin uygulanması sırasında taraflar arasında doğabilecek hukuki ihtilaflarda Türk hukuku uygulanır ve ihtilafların çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir. Ancak taraflar, ihtilafın esasına Türk hukukunun uygulanması kaydıyla, ihtilafın 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu çerçevesinde çözümlenebileceğini kararlaştırabilir (6428 m.4; Uygulama Yönetmeliği m.67).

Belediyelerin atık ve arıtma sözleşmeleri. 3996 sayılı Kanun’un ek 3. maddesi kapsamındaki sözleşmeler de özel hukuka tabidir ve iş ve işlemler bu Kanun’daki usul ve esaslara göre yürütülür; ödeme güvencesi ve uyuşmazlık yolları belediyenin atık ve arıtma projesinde ödeme güvencesi yazısında anlatılmıştır.

Otoyol görevlendirmeleri. 3465 sayılı Kanun’da tahkime ilişkin bir hüküm yoktur. İlgili idarenin isteği hâlinde bu Kanun’a tabi işler de 3996 sayılı Kanun’un sözleşmenin özel hukuka tabi olduğuna ilişkin 5. maddesinden yararlanır (3996 m.13).

Yabancı yatırımcılar. Özel hukuka tabi yatırım sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar ile yabancı yatırımcıların idareyle yaptığı kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan yatırım uyuşmazlıkları için, görevli ve yetkili mahkemelerin yanı sıra, ilgili mevzuattaki koşulların oluşması ve tarafların anlaşması kaydıyla millî veya milletlerarası tahkime ya da diğer uyuşmazlık çözüm yollarına başvurulabilir (4875 m.3).

Modelin genel çerçevesi ve diğer uyuşmazlık başlıkları yap-işlet-devret ve şehir hastanesi uyuşmazlıkları merkezinde toplanmıştır.

Özel Hukuk Sözleşmesi mi, İmtiyaz mı? Nitelendirme Tahkimi Nasıl Etkiler?

Aynı kamu hizmeti iki ayrı hukuki yolla özel sektöre gördürülebilir ve tahkimin rejimi hangi yolun seçildiğine göre değişir.

Özel hukuk sözleşmesi. 3996 ve 6428 sayılı Kanunlar kapsamındaki sözleşmeler özel hukuk hükümlerine tabidir. Bu sözleşmeler Danıştay incelemesinden geçmez; uyuşmazlık adli yargının veya tahkimin konusudur. Tahkim şartının geçerliliği, tahkim kanunlarının genel kurallarına ve yukarıdaki özel hükümlere göre değerlendirilir.

İmtiyaz sözleşmesi. Kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde, bunlardan doğan uyuşmazlıkların millî veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir; milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir (Anayasa m.125). Danıştay bu sözleşmeler hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir (Anayasa m.155; 2575 m.23, 42, 46, 48). Tahkim yolu öngörülmeyen imtiyaz sözleşmelerinden doğan idari davalara Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar (2575 m.24). Tahkim öngörülmüşse 4501 sayılı Kanun’daki ilkelere uyulur; yabancılık unsuru bu Kanun’da, sözleşmeye taraf şirketin ortaklarından en az birinin yabancı sermayeyi teşvik mevzuatına göre yabancı menşeli olması veya sözleşmenin uygulanabilmesi için yurt dışı kaynaklı sermaye, kredi veya teminat sözleşmelerinin akdedilmesinin gerekli olması olarak tanımlanmıştır (m.2).

Elinizdeki sözleşmenin hangi rejime girdiği başlığından değil, dayanak kanundan ve sözleşmenin hukuki nitelik maddesinden anlaşılır. Belediyelerin su, atık su, toplu taşıma ve katı atık hizmetlerini imtiyaz yoluyla devrettiği sözleşmeler ikinci gruptadır; bunlardaki tahkim kuralları kamu imtiyaz sözleşmelerinde tahkim yazısında, iki sözleşme türünün ayrımı idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar yazısında anlatılmıştır. Bu yazının geri kalanı özel hukuka tabi kamu–özel iş birliği sözleşmelerini konu alır.

İç Tahkim mi, Milletlerarası Tahkim mi? Yabancı Ortak ve Dış Kredi Rejimi Değiştirir

Tahkim yeri Türkiye olan bir tahkimde iki kanundan biri uygulanır ve hangisinin uygulanacağını tarafların tercihi değil yabancılık unsuru belirler. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkim hükümleri, 4686 sayılı Kanun’un tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklara uygulanır (HMK m.407). Yabancılık unsuru varsa tahkim milletlerarası nitelik kazanır ve 4686 sayılı Kanun uygulanır.

4686 sayılı Kanun yabancılık unsurunu dört hâlde kabul eder (m.2). Kamu–özel iş birliği projeleri bakımından belirleyici olan üçüncüsüdür: tahkim anlaşmasının dayanağını oluşturan asıl sözleşmeye taraf olan şirketin ortaklarından en az birinin yabancı sermayeyi teşvik mevzuatına göre yabancı sermaye getirmiş olması veya bu sözleşmenin uygulanabilmesi için yurt dışından sermaye sağlanması amacıyla kredi veya güvence sözleşmeleri yapılmasının gerekli olması.

Bu hükmün sonucu şudur: idare de görevli şirket de Türkiye’de kurulu olsa bile, şirkette yabancı sermaye getirmiş bir ortak varsa veya proje yurt dışından sağlanan krediyle finanse ediliyorsa tahkim milletlerarası sayılır. Şehir hastanesi sözleşmeleri bakımından Kanun zaten doğrudan 4686 sayılı Kanun’a gönderme yapar (6428 m.4). Tümüyle yerli sermayeyle ve yurt içi krediyle yürütülen bir projede ise iç tahkim hükümleri uygulanır.

Tahkim rejimine göre iptal davası ve icra

Başlıkİç tahkim (HMK)Milletlerarası tahkim (4686)Tahkim yeri yurt dışında
Ne zaman uygulanırYabancılık unsuru yok, tahkim yeri Türkiye (m.407)Yabancılık unsuru var ve tahkim yeri Türkiye ya da Kanun taraflarca veya hakemlerce seçilmiş (m.1, 2)Karar yabancı hakem kararıdır
İptal davası süresiKararın bildiriminden itibaren bir ay (m.439)Kararın bildiriminden itibaren otuz gün (m.15)Türkiye’de iptal davası değil tenfiz davası görülür
İptal davasında görevli mahkemeTahkim yeri bölge adliye mahkemesi (m.439)Yetkili asliye hukuk mahkemesinin bulunduğu yer bölge adliye mahkemesi (m.15)Tenfiz için asliye mahkemesi (5718 m.60)
İptal davasının icraya etkisiİcrayı durdurmaz; teminat karşılığında durdurulabilir (m.439)İcrayı kendiliğinden durdurur (m.15)Tenfiz kararına karşı kanun yoluna başvurulması yerine getirmeyi durdurur (5718 m.57, 61)
İcra için gereken belgeKararın mahkemede saklanan aslından alınan onaylı örnek (m.436)Mahkemeden alınan icra edilebilirlik belgesi (m.15)Tenfiz kararı (5718 m.57, 61)
Tahkim süresi (aksi kararlaştırılmamışsa)Bir yıl (m.427)Bir yıl (m.10)Tahkim yeri hukukuna ve seçilen kurallara göre

Sözleşme imzalanırken ortaklık yapısı ve finansman belgeleri dosyaya konulmalıdır; yabancılık unsurunun varlığı sonradan tartışma konusu olursa bu belgelerle gösterilir. Pay devri veya yeniden finansman sonrasında yabancılık unsurunun ortaya çıkması ya da ortadan kalkması hâlinde hangi kanunun uygulanacağı tereddüt doğurabilir; tahkim şartında uygulanacak tahkim kanununun açıkça gösterilmesi bu tereddüdü azaltır. İki rejimin genel karşılaştırması iç tahkim ile milletlerarası tahkim farkı ve Milletlerarası Tahkim Kanunu’nun kapsamı yazılarındadır.

Tahkim Yeri Yurt Dışında Olabilir mi?

Tahkim yeri, kararın hangi ülkenin mahkemelerinde iptal edilebileceğini ve Türkiye’de nasıl icra edileceğini belirler. Kamu–özel iş birliği mevzuatı tahkim yerini açıkça göstermez; bu nedenle cevap sözleşmeden okunur, ancak kanun metinlerinin geçirdiği değişiklik yol göstericidir.

Şehir hastanesi sözleşmeleri. 6428 sayılı Kanun’un ilk hâlinde tahkim, ihtilafın esasına Türk hukukunun uygulanması “ve davanın Türkiye’de görülmesi” kaydıyla mümkündü. Bu ibare 27.03.2015 tarihli ve 6639 sayılı Kanun’la metinden çıkarılmıştır. Uygulama Yönetmeliği’ndeki aynı ibare de 25.01.2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2049 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’yla kaldırılmıştır (m.67). Bugünkü metinde davanın Türkiye’de görülmesi şartı yoktur; buna karşılık madde tahkimin 4686 sayılı Kanun çerçevesinde yapılacağını söylemeyi sürdürür. 4686 sayılı Kanun ise tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği veya bu Kanun hükümlerinin taraflarca ya da hakemlerce seçildiği uyuşmazlıklara uygulanır (m.1). Tahkim yeri Türkiye dışında kararlaştırılacaksa bu iki hükmün birlikte nasıl karşılanacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

Yap-işlet-devret sözleşmeleri. Karar, tahkimin kararlaştırılabileceğini ve esasa Türk maddi hukukunun uygulanacağını söyler; tahkim yeri hakkında hüküm içermez (m.32).

Tahkim yeri yurt dışında kararlaştırılırsa verilen karar Türkiye bakımından yabancı hakem kararıdır. Kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararları tenfiz edilebilir; tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdığı yer asliye mahkemesinden, böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesinden istenir (5718 m.60). Mahkeme; kararın kamu düzenine aykırı olması, uyuşmazlığın Türk kanunlarına göre tahkimle çözülememesi veya kararın verildiği ülkede kesinleşmemiş ya da iptal edilmiş olması gibi sebeplerle tenfiz istemini reddeder (m.62). Tenfiz bir dava olduğundan, borçlusu Türkiye’de bulunan bir idare olan kararda yabancı tahkim yeri tahsile bir aşama daha ekler. Tenfizin usulü yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizi yazısında, ret sebepleri yabancı hakem kararının tenfizi yazısında anlatılmıştır.

Esasa Uygulanacak Hukuk ve Sözleşme Dili

Özel hukuka tabi kamu–özel iş birliği sözleşmelerinde esasa uygulanacak hukuk tarafların seçimine bırakılmamıştır. Yap-işlet-devret sözleşmelerinde tahkim kararlaştırılırsa ihtilafın esasına Türk maddi hukuk kuralları uygulanır (Karar m.32); şehir hastanesi sözleşmelerinde tahkim ancak ihtilafın esasına Türk hukukunun uygulanması kaydıyla kararlaştırılabilir (6428 m.4). Hakemler, taraflar arasındaki sözleşme hükümlerine ve esasa uygulanacak hukuk kurallarına göre karar verir; hakkaniyete göre karar verebilmeleri tarafların açıkça yetki vermesine bağlıdır (4686 m.12).

Bunun iki pratik sonucu vardır. Yabancı ortak veya kredi veren, alıştığı bir yabancı hukukun sözleşmeye uygulanmasını isteyemez; finansman sözleşmeleri başka bir hukuka tabi olsa bile idareyle yapılan sözleşmenin esası Türk hukukuna göre çözülür. Temerrüt, faiz, ceza koşulu, uyarlama ve zamanaşımı gibi konularda sözleşmede hüküm yoksa Türk Borçlar Kanunu’nun genel hükümleri uygulanır.

Sözleşme dili de mevzuatta düzenlenmiştir. Yap-işlet-devret uygulama sözleşmesi Türkçe, görevli şirketin veya ortağının yabancı olması hâlinde Türkçe ve İngilizce olarak iki dilde hazırlanır; ihtilaf hâlinde Türkçe metin geçerlidir (Karar m.33). Şehir hastanesi sözleşmesi Türkçe hazırlanır; yüklenicinin talebi hâlinde Türkçe ve İngilizce olarak iki dilde hazırlanabilir ve metinler arasında çelişki olursa Türkçe metin esas alınır (6428 m.4). Tahkim dili ise ayrı bir konudur: milletlerarası tahkimde yargılama Türkçe veya Türkiye Cumhuriyeti tarafından tanınan devletlerden birinin resmî dilinde yapılabilir ve dil taraflarca kararlaştırılmamışsa hakemlerce belirlenir (4686 m.10). Tahkim dilinin sözleşmede gösterilmesi, yüzlerce sayfalık ekin çevirisinden doğacak gider ve gecikmeyi önceden görünür kılar.

Tahkim Şartında Bulunması Gerekenler

Tahkim anlaşması yazılı şekilde yapılır; asıl sözleşmeye konulan tahkim şartı veya ayrı bir sözleşme biçiminde olabilir (4686 m.4; HMK m.412). Tahkim anlaşmasına karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı itirazında bulunulamaz (aynı maddeler). Sayıştay raporlarına yansıyan şehir hastanesi sözleşmesinde olduğu gibi, tahkim şartı bir madde ile ona bağlı ayrı bir uyuşmazlık prosedürü ekinden oluşabilir.

4501 sayılı Kanun, imtiyaz sözleşmeleri için tahkim şartında ayrıntılı biçimde düzenlenmesi gereken konuları saymıştır: tahkim yoluyla çözülecek uyuşmazlıklar, uygulanması istenilen tahkim kuralları, tahkim yeri, hakemlerin seçimi, sayısı ve nitelikleri, hakem kurulunun yetkisi ve yargılama usulü, yargılamada kullanılacak dil, esasa uygulanacak maddi hukuk, delillerin sunulması, bilirkişilerin seçimi, uyuşmazlığın diğer tarafa bildirilme şekli ve süresi, tahkim süresi, hakem ücreti, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti (m.4). Bu liste özel hukuka tabi sözleşmeler için bağlayıcı değildir; ancak bir kontrol listesi olarak kullanılabilir. Kamu–özel iş birliği sözleşmesine özgü olarak şu noktalar ayrıca yazılmalıdır:

  • Kapsam. Sözleşmenin geçerliliği, yorumu, ifası, ihlali ve sona ermesinden doğan bütün uyuşmazlıkların, kesinti ve ceza uyuşmazlıkları ile fesih ve tasfiye hesabı dâhil, tahkime tabi olduğu.
  • Kurum ve kurallar. Kurumsal tahkim seçilecekse kurumun ve kurallarının adı. İstanbul Tahkim Merkezi ile ilgili 2016/25 sayılı Başbakanlık Genelgesi, kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu ulusal ve uluslararası sözleşmelerin bu Merkezin tahkim yolunun değerlendirilmesi suretiyle akdedilmesini istemiştir (Resmî Gazete 19.11.2016, 29893). Kurumlar arasındaki farklar kurumsal tahkim karşılaştırması yazısındadır.
  • Tahkim yeri ve dili. Yukarıdaki iki başlıkta açıklanan sonuçlarıyla birlikte.
  • Hakem sayısı. Hakem sayısı tek olmalıdır; kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir (4686 m.7).
  • Tahkim süresi. Aksi kararlaştırılmadıkça hakemler, hakem kurulunun ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde karar verir; süre tarafların anlaşmasıyla veya mahkemece uzatılabilir (4686 m.10; HMK m.427). Kararın süresinde verilmemesi iptal sebebidir. Karmaşık bir proje uyuşmazlığında sürenin nasıl işleyeceği ve nasıl uzatılacağı şartta gösterilmelidir.
  • Tahkim öncesi basamaklar. Bildirim, müzakere ve uzman incelemesi öngörülüyorsa her basamağın süresi ve sürenin sonunda tahkime başvurma hakkının doğduğu.
  • Geçici koruma. Tarafların mahkemelerden ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz isteme hakkının saklı olduğu.
  • Uyuşmazlık sürerken ifa. Tahkim devam ederken hizmetin ve ödemelerin sürdürüleceği; ihtilafsız tutarların ödeneceği.
  • İlgili sözleşmelerle uyum. Alt sözleşmelerde ve finansman belgelerinde aynı kurum, yer ve dilin öngörülmesi ya da en azından çelişen hüküm bulunmaması.

İptal davası açma hakkından feragat konusunda dikkatli olunmalıdır. 4686 sayılı Kanun tarafların bu haktan kısmen veya tamamen feragat edebileceğini söyler ve yerleşim yeri veya olağan oturma yeri Türkiye dışında bulunan tarafların bunu tahkim anlaşmasına koyacakları açık bir beyanla ya da sonradan yazılı olarak anlaşarak yapabileceğini düzenler (m.15). İdare ve görevli şirket Türkiye’de yerleşik olduğundan, sözleşmeye önceden konulmuş bir feragat hükmüne güvenilerek plan yapılmamalıdır.

Örnek tahkim şartı (taslak). “İşbu Sözleşme’den doğan veya Sözleşme ile bağlantılı olan, Sözleşme’nin geçerliliğine, yorumuna, ifasına, ihlaline ve sona ermesine ilişkin olanlar dâhil bütün uyuşmazlıklar, Ek … (Uyuşmazlıkların Çözümü Prosedürü) uyarınca müzakere ve uzman incelemesi aşamalarının tamamlanmasından veya bu aşamalar için öngörülen sürelerin dolmasından sonra, … Tahkim Kuralları uyarınca üç hakemden oluşan hakem kurulu tarafından nihai olarak çözülür. Tahkim yeri …’dır. Tahkim dili …’dir. Uyuşmazlığın esasına Türk maddi hukuku uygulanır. Tarafların mahkemelerden ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz isteme hakları saklıdır. Tahkim yargılaması sırasında Taraflar Sözleşme’den doğan yükümlülüklerini yerine getirmeye devam eder.” Bu metin bir başlangıç taslağıdır; somut sözleşmenin dayanak kanununa, finansman yapısına ve seçilen kurumun kurallarına göre uyarlanmalıdır.

Tahkim şartının genel unsurları tahkim şartı yazısında, şartın asıl sözleşmeden bağımsızlığı ayrılabilirlik ilkesi yazısında ele alınmıştır.

Kademeli Çözüm: Üst Yönetici Görüşmesi, Bilirkişi ve Tahkim

Büyük proje sözleşmelerinde uyuşmazlık doğrudan tahkime gitmez; önce sözleşmedeki basamaklardan geçer. Şehir hastanesi sözleşmelerinin içeriği kamuya açık değildir; ancak Sayıştay’ın denetim raporları, bu sözleşmelerden birindeki usulün ana hatlarını ve uygulamada çıkan sorunları göstermektedir.

Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2020 yılı raporunda (Bulgu 21) incelenen sözleşmenin “Uyuşmazlıkların Çözümü Prosedürü” başlıklı bir eki vardır. Rapordan anlaşıldığı kadarıyla bu ek; idarenin ve şirketin üst düzey yöneticileri arasında mutabakat aranmasını, bilirkişi incelemesini ve tahkimi içeren basamaklı bir usul öngörmektedir. 2019 yılı raporunda (Bulgu 37) idarenin cevabından aktarıldığına göre, aynı prosedürde bilirkişi raporu, kötü niyet veya hile bulunmamak şartıyla nihai ve bağlayıcıdır ve tahkim sonuçlanıncaya kadar tarafların bilirkişi raporunun sonucunu uygulama yükümlülüğü vardır; tahkimde aksi sonuç çıkarsa yapılan ödemeler mahsup edilir.

Aynı raporlar bu yapının üç zayıf noktasını ortaya koyar:

  • Bilirkişi kararı uygulanır, itiraz sürüncemede kalır. İncelenen olayda bilirkişi raporuna dayanılarak ödeme yapılmış, idare rapora itiraz ettiğini bildirmiş, ancak tahkime başvurulduğuna dair bir belge sunmamıştır. Sayıştay, kamu yararı gözetilerek tahkim yoluna başvurulması gerektiğini belirtmiştir (2019, Bulgu 37).
  • Tahkime başvuru süresi yazılı değildir. Sayıştay, sözleşmede tahkime başvuru süresine ilişkin bir düzenleme bulunmadığını tespit etmiş ve böyle bir düzenleme yapılması gerektiğini değerlendirmiştir (2019, Bulgu 37).
  • Uyuşmazlık mutabakatla kapatılır, kapsam eksik kalır. Taraflar sonradan bir mutabakat metni imzalayarak tahkime başvurmama konusunda anlaşmış; Sayıştay, mutabakatta uyuşmazlığın bir bölümüne ilişkin düzenleme yapılmamasını eleştirmiştir (2020, Bulgu 21).

Görevli şirket bakımından bu tespitlerden çıkan dersler şunlardır. Bilirkişi veya uzman kararının bağlayıcılığı, kararın tahkim sonuçlanıncaya kadar uygulanıp uygulanmayacağı ve itiraz süresi sözleşmede açık olmalıdır; aksi hâlde lehe çıkan bir uzman kararı yıllarca askıda kalabilir. Bilirkişi kararı bir mahkeme veya hakem kararı değildir ve ilam niteliği taşımaz; idare kararı uygulamazsa ilamlı icraya konulamaz, ancak tahkimde talebin dayanağı olur. Tahkim öncesi basamaklar atlanmamalı, her basamağın işletildiği yazıyla belgelenmelidir; basamakların atlandığı itirazı tahkimin başında zaman kaybettirir. Mutabakatla çözüm tercih edilirse metin uyuşmazlığın bütün kalemlerini ve karşılıklı ibra kapsamını açıkça göstermelidir.

Benzer bir basamaklı yapı uluslararası inşaat sözleşmelerinde de kullanılır; karşılaştırma için uyuşmazlık kurulu ve tahkim basamakları yazısına bakılabilir. Kesinti uyuşmazlıklarında tahkim öncesi itirazın kurgusu kesintiye itiraz yazısındadır.

Tahkime Gidemeyecek Uyuşmazlıklar: İhale, Görevlendirme ve İdari İşlemler

Tahkim şartı ne kadar geniş yazılırsa yazılsın, projeyle ilgili her uyuşmazlığı kapsamaz. Üç grup uyuşmazlık tahkimin dışında kalır.

Sözleşme öncesi işlemler. Yetkilendirme, ilan, ön yeterlik, tekliflerin değerlendirilmesi, ihale kararı ve ihalenin iptali idarenin tek yanlı işlemleridir; bunlara karşı idari yargıda iptal davası açılır. İhale işlemlerinde dava açma süresi otuz gündür (İYUK m.20/A). Bu davaların ayrıntısı kamu–özel iş birliği ihalesine karşı iptal davası yazısındadır.

Tahkime elverişli olmayan konular. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan ve iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir (HMK m.408); 4686 sayılı Kanun da Türkiye’de bulunan taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklarda uygulanmaz (m.1). Üst hakkının tapu kaydına ilişkin bir ayni hak uyuşmazlığı bu nedenle mahkemede görülür; üst hakkı sözleşmesinden doğan para alacağı ise ayrı değerlendirilir. Kararın tahkime elverişli olmayan bir konuya ilişkin olması iptal sebebidir ve mahkemece kendiliğinden dikkate alınır.

Tahkim şartının tarafı olmayanlarla uyuşmazlıklar. Tahkim şartı yalnızca taraflarını bağlar. Görevli şirketin yapım ve işletme yüklenicileriyle, alt yüklenicilerle ve tedarikçilerle yaptığı sözleşmeler ayrı sözleşmelerdir; bunlardaki uyuşmazlıklar o sözleşmelerin kendi tahkim şartına veya mahkemeye gider. Karar, görevli şirketin kamu kurum ve kuruluşlarıyla yaptığı diğer sözleşmeler bakımından Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerini görevli sayar; tahkim imkânını ise uygulama sözleşmesi için düzenler (m.32). Görevli şirketin başka kamu kurumlarıyla yaptığı sözleşmelerde tahkim öngörülecekse bu nokta ayrıca değerlendirilmelidir. Alt yüklenici alacakları için görevli şirket alt yükleniciye ödemiyor yazısına bakılabilir.

Sınırda kalan bir alan da idarenin sözleşme süresince tesis ettiği işlemlerdir. Özel hukuka tabi sözleşmede idarenin kesinti, ceza ve fesih bildirimleri sözleşmeden doğan irade açıklamalarıdır ve kural olarak tahkim şartının kapsamına girer. Buna karşılık idarenin sözleşme dışında, kamu gücüne dayanarak yaptığı düzenleyici işlemler ve ruhsat, izin gibi işlemler idari yargıda denetlenir. Hangi talebin hangi yola gideceği, talep hazırlanmadan önce ayrıştırılmalıdır; yanlış yolda geçen süre her zaman telafi edilemez.

Birden Fazla Sözleşme, Tek Uyuşmazlık: Finansman ve Alt Sözleşmelerle Uyum

Bir kamu–özel iş birliği projesi tek bir sözleşmeden ibaret değildir. İdareyle yapılan sözleşmenin yanında yapım sözleşmesi, işletme ve hizmet sözleşmeleri, kredi ve teminat sözleşmeleri, kredi verenlerle idare arasındaki anlaşmalar ve varsa borç üstlenim anlaşması bulunur. Aynı olay, örneğin tesisin geç tamamlanması, bu sözleşmelerin birkaçında birden uyuşmazlık doğurur.

Her sözleşmede farklı bir çözüm yolu öngörülmüşse görevli şirket iki ateş arasında kalır: idareye karşı bir tahkimde gecikmenin idareden kaynaklandığını, yapım yüklenicisine karşı başka bir tahkimde veya mahkemede gecikmenin yükleniciden kaynaklandığını ileri sürmek zorunda kalabilir ve iki yargılama birbiriyle çelişen sonuçlar verebilir. Bu riski azaltmak için sözleşmeler hazırlanırken şu noktalara bakılır:

  • İdareyle yapılan sözleşmedeki tahkim kurumu, yeri ve dili ile alt sözleşmelerdeki hükümlerin uyumlu olması.
  • Seçilen kurumun kurallarının, bağlantılı tahkimlerin birleştirilmesine ve üçüncü kişinin yargılamaya katılmasına izin verip vermediği; izin veriyorsa bütün sözleşmelerde buna rıza gösteren hükmün bulunması.
  • Alt sözleşmelerde, idareyle olan uyuşmazlık sonuçlanıncaya kadar alt yüklenicinin aynı konudaki talebinin nasıl ele alınacağı.
  • Kredi verenlerin tahkim sürecine ilişkin bilgi alma ve gerektiğinde görevli şirketin yerine hareket etme haklarının finansman belgelerinde düzenlenmesi.

Borç üstlenim anlaşması ve fesih hâlindeki ödemeler ayrı bir hesap doğurur; bunların uyuşmazlık boyutu borç üstlenimi ve fesih tazminatı yazısında, şirketteki pay değişikliklerinin sözleşmeye etkisi proje şirketinde pay devri yazısında anlatılmıştır.

Tahkim Sırasında Geçici Koruma: Teminat Mektubu, Fesih ve Ödemeler

Hakem kurulunun oluşması aylar alabilir; bu sürede teminat mektubu nakde çevrilebilir, fesih işlemi tamamlanabilir veya ödemeler durabilir. Tahkim anlaşması, tarafların mahkemeden geçici koruma istemesine engel değildir.

Taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istemesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz (4686 m.6). Mahkemeden tedbir veya haciz kararı alan taraf otuz gün içinde tahkim davasını açmak zorundadır; aksi hâlde karar kendiliğinden ortadan kalkar (4686 m.10). Hakemler de taraflardan birinin istemi üzerine ihtiyati tedbire karar verebilir; ancak cebri icra organlarınca icrası veya resmî makamlarca yerine getirilmesi gereken ya da üçüncü kişileri bağlayan tedbir kararı veremezler (4686 m.6). İç tahkimde hakemin zamanında veya etkin olarak hareket edemeyeceği hâllerde taraflar ihtiyati tedbir veya delil tespiti için mahkemeye başvurabilir (HMK m.414).

Kamu–özel iş birliği sözleşmelerinde geçici korumanın en çok arandığı üç durum şunlardır: kesin teminat mektubunun nakde çevrilmesi, idarenin fesih bildirimi üzerine tesisin devralınması ve tesisin fiilî durumunun tespiti. Banka üçüncü kişi olduğundan, teminat mektubuna ilişkin tedbir kural olarak mahkemeden istenir. Mahkemece verilen tedbir, aksine karar verilmedikçe hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle veya davanın hakemlerce reddiyle kendiliğinden ortadan kalkar (4686 m.6; HMK m.414); karar çıktıktan sonra koruma boşluğu doğmaması için takip hazırlığı önceden yapılmalıdır.

Tedbirin şartları tahkimde geçici hukuki koruma yazısında, teminat mektubunun nakde çevrilmesinin durdurulması teminat mektubunun haksız yere nakde çevrilmesi yazısında, hakem kurulu oluşmadan önce kurum kuralları çerçevesinde alınabilecek kararlar acil durum hakemi yazısında, fesih bildirimi üzerine izlenecek sıra fesih ihtarı yazısında ele alınmıştır.

İdare veya Karşı Taraf Mahkemeye Giderse: Tahkim İtirazı

Tahkim şartı, mahkemenin görevini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; mahkemede açılan davada tahkim şartına dayanmak isteyen tarafın bunu süresinde ileri sürmesi gerekir. Tahkim sözleşmesinin konusunu oluşturan bir uyuşmazlık için mahkemede dava açılmışsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir; tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder (HMK m.413). Milletlerarası tahkimde de kural aynıdır (4686 m.5).

Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı bir ilk itirazdır ve ilk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenmez (HMK m.116, 117). Cevap dilekçesini verme süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (m.127). İdarenin açtığı bir alacak veya tespit davasında bu süreyi kaçıran görevli şirket, tahkim şartına rağmen uyuşmazlığı mahkemede çözmek zorunda kalır. Aynı kural tersine de işler: şirket mahkemeye gider ve idare itiraz etmezse dava mahkemede görülür. Tahkim itirazının ileri sürülmesi, tahkim yargılamasının başlatılmasına veya sürdürülmesine engel değildir (m.413).

Tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (6325 m.18/A). Tahkim talebinden önce arabulucuya başvurma zorunluluğu bu nedenle yoktur; sözleşmenin kendi müzakere basamakları ise ayrıca işletilir.

Tahkim şartı bulunan bir sözleşmede alacağın ilamsız icra takibiyle istenmesi, itiraz hâlinde açılacak davanın hangi mercide görüleceği tartışmasını doğurur; bu sözleşmelerde alacağın doğrudan sözleşmedeki usulle istenmesi daha güvenlidir. İtirazın şartları ve incelenmesi tahkim itirazı yazısında, iç tahkimin bütün aşamaları tahkim rehberinde anlatılmıştır.

Tahkimde İdareyi Kim Temsil Eder, Kim Sulh Olur?

Görevli şirketin karşısındaki taraf bir bakanlık veya özel bütçeli bir genel müdürlük olduğunda, tahkimdeki temsil ve sulh yetkisi 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’ye göre belirlenir. İdareler, kendi iş ve işlemleriyle ilgili davalar ile tahkim yargılamasında ve icra işlemlerinde taraf sıfatını taşır; idareleri hakemler nezdinde vekil sıfatıyla temsil yetkisi hukuk birimi amirlerine, hukuk müşavirlerine, muhakemat müdürlerine ve avukatlara aittir (m.6).

Sulh yetkisi daha dar bir çerçevededir ve görevli şirketin müzakere takvimini doğrudan etkiler:

  • Sulhe davet. Sulhe davet, uyuşmazlığın tarafı olan gerçek veya tüzel kişilerce de yapılabilir; dava konusu edilmiş uyuşmazlıklarda da sulh teklif edilebilir. Sulh başvurularının altmış gün içinde sonuçlandırılması zorunludur; bu sürede sonuçlandırılmayan başvuru reddedilmiş sayılır (m.9).
  • Sözleşmedeki sebeplere dayanan değişiklik ve sulh. Sözleşmede belirtilen sebeplerle yapılan sözleşme değişikliklerinde ve bunlarla ilgili uyuşmazlıkların sözleşme hükümleri çerçevesinde sulh yoluyla çözülmesinde, hukuk biriminin kamu menfaati bulunduğu yönündeki görüşü üzerine onay ve anlaşmaları imzalamaya bakanlıklarda bakan, diğer idarelerde üst yönetici yetkilidir (m.11).
  • Diğer sulh ve vazgeçmeler. Bunun dışındaki sulh, feragat, kabul ve sözleşmede belirtilmeyen sebeplerle yapılan sözleşme değişikliklerinde yetkili makam, vazgeçilen veya tanınan hakkın değerine göre üst yönetici, ilgili bakan veya Cumhurbaşkanıdır; eşik tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir (m.11). Büyük tutarlı bir kamu–özel iş birliği uyuşmazlığında sulh, en üst basamaktaki onayı gerektirebilir.
  • Sulh tutanağının niteliği. Bu çerçevede yapılan sulh anlaşmasına ilişkin tutanak ilam hükmündedir; vadeye bağlanmamış alacaklarda tutanağın imzalandığı tarihten itibaren iki aylık süre dolmadan icraya konulamaz (m.10).
  • Sürelere etkisi. Sulhe davet yazısının karşı tarafa tebliğiyle, uyuşmazlık konusu hak ve alacağın tabi olduğu kanuni süreler durur; sulh sağlanamazsa bu husus tutanağa bağlanır ve süreler tutanak tarihinden itibaren yeniden işlemeye başlar (m.10).

Tahkim yargılaması sırasında taraflar sulh olursa yargılamaya son verilir ve sulh, tarafların istemi üzerine hakem kararı olarak tespit edilir (4686 m.12; HMK m.434). Sulhun hakem kararına bağlanması, tahsil aşamasında şirkete ilam niteliğinde bir belge kazandırır; ayrıntısı tahkimde sulh yazısındadır.

Sayıştay’ın yukarıda anılan 2020 yılı bulgusu, sulhun içeriğine ilişkin bir uyarıdır: idarenin imzaladığı mutabakat, uyuşmazlığın bütün kalemlerini kapsamadığı için sonradan denetimde eleştirilmiştir. Görevli şirket, yetkili makamın onayını görmeden ve metnin kapsamını netleştirmeden bir mutabakata dayanarak tahkim hakkını askıya almamalıdır. Usulüne uygun bir sulh daveti bulunmadan yürütülen görüşmelerin kanuni süreleri durdurduğu varsayılmamalı; sözleşmedeki başvuru sürelerinin ayrıca işlediği unutulmamalıdır. Belediyeler bu Kararname’nin kapsamında değildir; belediyeyle sulh ve protokolde yetkili organ belediyeyle borç protokolü ve taksitlendirme yazısında anlatılmıştır.

Tahkim Süresi, Masraf ve Zarar Hesabı

Tahkime gitme kararı verilirken üç değişken birlikte tartılır: sürecin ne kadar süreceği, ne kadar gider gerektireceği ve talebin nasıl ispat edileceği.

Süre. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça hakemler bir yıl içinde esas hakkında karar verir; süre tarafların anlaşmasıyla, anlaşamazlarsa taraflardan birinin başvurusu üzerine mahkemece uzatılabilir (4686 m.10; HMK m.427). Kurumsal tahkimde süreler seçilen kurumun kurallarına göre işler. Buna tahkim öncesi basamaklar, iptal davası ve tahsil süresi eklenir.

Masraf. Hakem ücreti, taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa dava konusu alacağın miktarı, uyuşmazlığın niteliği ve yargılamanın süresi dikkate alınarak belirlenir; taraflar kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak da belirleyebilir. Milletlerarası tahkimde hakemler davacıdan yargılama giderleri için avans yatırmasını isteyebilir; avans öngörülen sürede ödenmezse yargılama durdurulabilir ve bildirimden itibaren otuz gün içinde de ödenmezse yargılama sona erer (4686 m.16). İç tahkimde avans, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak ödenir (HMK m.442). Karşı tarafın payını ödememesi hâlinde ne yapılacağı ve masrafların finansmanı tahkim finansmanı ve masrafların güvencesi yazısında ele alınmıştır.

Zarar hesabı. Kamu–özel iş birliği uyuşmazlıklarında talep her zaman bir fatura alacağından ibaret değildir; gecikmeden doğan gider, kesintinin iadesi, garanti farkı, kur ve endeks güncellemesi veya fesih hâlinde kâr kaybı hesabı gerekebilir. Hakemler bilirkişi atanmasına karar verebilir ve taraflar kendi seçtikleri özel bilirkişileri duruşmada dinletebilir (4686 m.12). Hesabın yöntemi talep dilekçesiyle birlikte kurulmalıdır; yöntemler tahkimde zarar hesabı yazısında, garanti ve katkı payı alacaklarının hesabı talep garantisi ve katkı payı uyuşmazlıkları yazısında anlatılmıştır.

Tahkim talebinin zamanaşımına etkisi de hesaba katılır. Alacaklının dava veya def’i yoluyla hakeme başvurması zamanaşımını keser (TBK m.154). Tahkim öncesi müzakere ve uzman incelemesi basamaklarının zamanaşımına etkisi ise sözleşmedeki düzenlemeye ve yapılan işlemin niteliğine bağlıdır; süre dolmak üzereyse tahkim talebi bekletilmemelidir.

Karar Çıktı: İptal Davası ve İcranın Durması

Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; istinaf veya temyiz yolu yoktur. İptal sebepleri sınırlıdır ve iki kanunda büyük ölçüde örtüşür: tahkim anlaşmasının geçersizliği, hakemlerin seçiminde usule uyulmaması, kararın tahkim süresi içinde verilmemesi, hakemlerin yetkisi konusunda hukuka aykırı karar vermesi, tahkim anlaşması dışında kalan bir konuda karar verilmesi veya istemin tamamının karara bağlanmaması, yargılama usulüne uyulmaması ve bunun kararın esasına etkili olması, tarafların eşitliği ilkesinin gözetilmemesi, uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması ve kararın kamu düzenine aykırı olması (HMK m.439; 4686 m.15). Mahkeme, hakemlerin delilleri nasıl değerlendirdiğini veya hukuku doğru uygulayıp uygulamadığını bu sebeplerin dışında yeniden incelemez.

İki rejim, sürede ve icraya etkide ayrılır:

  • İç tahkim. İptal davası, kararın veya tavzih, düzeltme ya da tamamlama kararının taraflara bildirildiği tarihten itibaren bir ay içinde tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır. Dava açılması kararın icrasını durdurmaz; ancak taraflardan birinin talebi üzerine, hükmolunan para veya eşyanın değerini karşılayacak bir teminat gösterilmesi şartıyla icra durdurulabilir. İptal davası hakkındaki karara karşı temyiz yoluna başvurulabilir; temyiz kararın icrasını durdurmaz (HMK m.439).
  • Milletlerarası tahkim. İptal davası, bildirimden itibaren otuz gün içinde, yetkili asliye hukuk mahkemesinin bulunduğu yer bölge adliye mahkemesinde açılır. Davanın açılması kendiliğinden hakem kararının icrasını durdurur. İptal davası hakkındaki karara karşı temyiz yoluna başvurulabilir (4686 m.15).

Bu fark, lehine karar alan görevli şirket için tahsil takvimini belirler. Dış kredili bir projede karar 4686 sayılı Kanun’a tabiyse, idarenin iptal davası açması tahsili dava ve temyiz sonuçlanıncaya kadar erteler. İç tahkime tabi bir kararda ise takip hemen başlatılabilir; icranın durması idarenin teminat karşılığında alacağı karara bağlıdır. İlamlı icrada borçlu Devlet ise icranın geri bırakılması için teminat gösterme zorunluluğu yoktur (İİK m.36); hakem kararının iptali davasındaki teminat şartı bakımından aynı sonucun geçerli olup olmadığı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda ayrıca düzenlenmemiştir.

Aleyhine karar çıkan şirket bakımından takvim tersinden okunur: süreler kısadır, sebepler sınırlıdır ve iç tahkimde dava açmak tek başına takibi durdurmaz. İptal davasının sebepleri hakem kararının iptali davası yazısında, dilekçe örneği iptal dava dilekçesi örneği yazısında, teminatla durdurma iptal davası açıldığında icranın durması yazısında anlatılmıştır.

Kararda düzeltme ve tamamlama. Hesap ve yazı hatalarının düzeltilmesi, kararın yorumlanması veya karara bağlanmamış bir talep için tamamlayıcı karar verilmesi hakemlerden istenebilir. Milletlerarası tahkimde bu istemlerin süresi kararın bildiriminden itibaren otuz gündür (4686 m.14); iç tahkimde düzeltme ve tavzih için iki hafta, tamamlayıcı karar için bir aydır (HMK m.437). Hüküm fıkrasında faizin başlangıcı, oranı veya para birimi açık değilse icra aşamasında tartışma çıkar; karar tebliğ alındığında hüküm fıkrası bu gözle okunmalı ve gerekiyorsa süre içinde düzeltme istenmelidir.

Hakem Kararı Nasıl İcraya Konur?

Kararın icraya konulma usulü, kararın tabi olduğu rejime göre üç ayrı yoldan birini izler.

İç tahkim kararı. Hakem kararı taraflara bildirilir; kararın aslı dosyayla birlikte mahkemeye gönderilir ve mahkemece saklanır (HMK m.436). Alacaklı, kararın onaylı örneğini alarak ilamlı icra takibi başlatır. İptal davası açılmış olması, durdurma kararı verilmedikçe takibe engel değildir (m.439).

Milletlerarası tahkim kararı. İptal davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra mahkeme, hakem kararının icra edilebilir olduğuna ilişkin bir belgeyi istemde bulunan tarafa verir; bu belgenin verilmesi harca tabi değildir. İptal davası için öngörülen süre geçmişse veya taraflar iptal davasından feragat etmişse belge yine verilir; bu hâlde mahkeme, uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığını ve kararın kamu düzenine aykırı olup olmadığını kendiliğinden inceler (4686 m.15). Görevli mahkeme, uyuşmazlığın konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir (4686 m.3, ek m.1).

Yabancı hakem kararı. Tahkim yeri yurt dışındaysa karar önce tenfiz edilir. Tenfiz dilekçesine tahkim sözleşmesinin veya şartının aslı ya da onanmış örneği, kararın kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya bağlayıcılık kazanmış aslı ya da onanmış örneği ve bunların onanmış çevirileri eklenir (5718 m.61). Tenfizine karar verilen yabancı karar Türk mahkemelerinden verilmiş ilamlar gibi icra olunur; tenfiz kararına karşı kanun yoluna başvurulması yerine getirmeyi durdurur (m.57, 61).

Üç yolun sonunda takip aynıdır. İlamların icrası her icra dairesinden istenebilir (İİK m.34). İcra dairesi borçluya icra emri tebliğ eder; emirde borcun yedi gün içinde ödenmesi, ödenmezse cebri icra yapılacağı ihtar edilir (m.32). Borçlu, icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak yalnızca borcun zamanaşımına uğradığını, ertelendiğini veya ödendiğini ileri sürebilir (m.33). İlama dayanan takip, son işlemden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m.39); bir mahkeme veya hakem kararına bağlanmış borçta zamanaşımı süresi on yıldır (TBK m.156). Takibin adımları hakem kararının tahsili yazısında ayrıntılı olarak işlenmiştir.

İdareye Karşı İcra: Borçlunun Türüne Göre Tahsil

Hakem kararı icra edilebilir hâle geldikten sonra belirleyici olan kararın türü değil, borçlunun kim olduğudur. Aynı karar bir bakanlığa karşı başka, bir belediyeye karşı başka yolla tahsil edilir.

Bakanlıklar ve genel bütçeli idareler. Devlet malları haczedilemez (İİK m.82). Şehir hastanesi sözleşmesinin tarafı olan Bakanlığa veya yap-işlet-devret sözleşmesinin tarafı olan genel bütçeli bir idareye karşı takip, haciz yoluyla değil ödemenin bütçeden istenmesiyle sonuçlanır. İlama bağlı borçlar ilgili kamu idaresinin cari yıl bütçesinden ödenir (5018 m.20); idarenin nakit mevcudu bütün ödemeleri karşılamıyorsa ilama bağlı borçlara ve ödenmemesi hâlinde faiz gibi ek yük getirecek borçlara öncelik verilir (m.34). İcra edilebilir hâle gelmiş hakem kararına dayanan alacak, ödeme talebinde bu çerçevede ileri sürülür. Takip yine de açılır; çünkü faizin ve masrafın işlemesini, ödeme sırasının belgelenmesini ve zamanaşımının kesilmesini sağlar.

Özel bütçeli idareler. Genel bütçe dışındaki idarelerde haciz imkânı, idarenin kuruluş kanununa ve haczi istenen malın niteliğine göre değişir; karar alınmadan önce borçlu idarenin mal rejimi ayrıca incelenmelidir.

Belediyeler. Belediyenin proje karşılığı borçlanma yoluyla elde ettiği gelirler, şartlı bağışlar, kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan malları ile vergi, resim ve harç gelirleri haczedilemez; bunların dışındaki mal ve hesaplar haczedilebilir. Haciz kararı alınmadan önce belediyeden on gün içinde mal göstermesi istenir (5393 m.15). Atık ve arıtma sözleşmelerinde buna ek olarak genel bütçe payından kesinti yolu vardır; şartları belediyenin atık ve arıtma projesinde ödeme güvencesi yazısındadır. Haciz usulü belediyeye haciz yazısında anlatılmıştır.

Hesap bildirimi. İdari Yargılama Usulü Kanunu, idari yargı kararlarında hükmedilen paranın, davacının idareye yazıyla bildireceği banka hesabına bildirimden itibaren en geç otuz gün içinde yatırılmasını ve ancak bu süre içinde ödeme yapılmazsa icra yoluna gidilmesini öngörür (m.28). Bu usul idari yargı kararları için düzenlenmiştir; hakem kararları için böyle bir zorunluluk öngörülmemiştir. Yine de yüksek tutarlı bir kararda takipten önce idareye kısa süreli bir ödeme talebi gönderilmesi yararlıdır: idare hangi hesaba, hangi tutarı, hangi faiz hesabıyla ödeyeceğini bu yazıdan öğrenir ve ödeme takipsiz yapılırsa icra masrafı doğmaz.

Faiz ve kısmi ödeme. Kararda hükmedilen faiz ödeme gününe kadar işler. İdare yalnızca ana parayı öderse, borçlu faiz veya giderleri ödemede gecikmiş olduğundan kısmi ödemeyi ana borçtan düşme hakkına sahip değildir (TBK m.100); ödeme önce faiz ve giderlere sayılır. Hesabın nasıl yapılacağı kamudan alacakta faiz hesabı yazısında, bütçeden ödeme sürecinin bütünü mahkeme kararı var, idare ödemiyor yazısında ve Kamudan Alacak Tahsili Merkezinde anlatılmıştır.

Yabancı Yatırımcı İçin Ek Yol: Yatırım Anlaşmaları

Sözleşmedeki tahkim şartı, görevli şirket ile idare arasındaki sözleşme uyuşmazlığını çözer. Görevli şirketin yabancı ortağı bakımından bundan ayrı bir koruma katmanı daha bulunabilir: Türkiye’nin taraf olduğu yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması anlaşmaları ile çok taraflı yatırım anlaşmaları. Bu anlaşmalar, yabancı yatırımcıya ev sahibi devlete karşı, anlaşmadaki koruma standartlarının ihlali iddiasıyla tahkime başvurma imkânı tanıyabilir. 4686 sayılı Kanun da Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu milletlerarası antlaşma hükümlerini saklı tutar (m.1).

İki yol birbirinin yerine geçmez. Sözleşme tahkiminde davacı görevli şirkettir, dayanak sözleşmedir ve esasa Türk hukuku uygulanır. Yatırım tahkiminde davacı yabancı yatırımcıdır, dayanak anlaşmadır ve tartışılan konu sözleşmenin ihlali değil anlaşmadaki standartların ihlalidir. Hangi anlaşmanın uygulanacağı, yatırımcının uyrukluğuna ve yatırımın yapısına göre belirlenir; bir yolun seçilmesinin diğerini kapatıp kapatmadığı ilgili anlaşmanın metninden okunur. Bu nedenle ortaklık yapısı kurulurken ve uyuşmazlık çıktığında iki yol birlikte değerlendirilmelidir.

Yatırım tahkiminin şartları yatırım tahkimi yazısında, yabancı yatırımcılara tanınan kanuni güvenceler Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu yazısında, Türkiye’de yatırım yapan yabancı şirketler için genel çerçeve yabancı yatırımcılar için Türkiye hukuk rehberinde anlatılmıştır.

Ödeme Talebi Yazısı Örneği: Hakem Kararının Yerine Getirilmesi İçin İdareye Başvuru

Aşağıdaki örnek, yurt dışı kredisiyle finanse edilen bir yap-işlet-devret projesinde 4686 sayılı Kanun’a tabi tahkimde lehine karar almış, idarenin açtığı iptal davası reddedilmiş ve icra edilebilirlik belgesini almış bir görevli şirket için hazırlanmıştır. İç tahkime tabi kararda dördüncü ve beşinci paragraflar Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 436 ve 439. maddelerine göre yazılır.

T.C.
… BAKANLIĞINA
(… Genel Müdürlüğü)

Başvuran: … A.Ş., adres.

Vekili: Av. …

Konu: … tarihli hakem kararı uyarınca … tutarındaki alacağın, işlemiş faizi ve yargılama giderleriyle birlikte ödenmesi talebidir.

Açıklamalar

1. Müvekkil şirket ile Bakanlığınız arasında … tarihinde imzalanan … Projesi uygulama sözleşmesinin … maddesinde, sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların … Tahkim Kuralları uyarınca, tahkim yeri … olmak üzere tahkim yoluyla çözüleceği kararlaştırılmıştır.

2. Müvekkilin … dönemine ilişkin … alacağı hakkında başlattığı tahkim yargılaması sonunda hakem kurulu, … tarihli kararıyla … tutarındaki asıl alacağın … tarihinden itibaren işleyecek … faiziyle birlikte Bakanlığınızdan tahsiline, … tutarındaki yargılama giderinin ve vekâlet ücretinin Bakanlığınıza yükletilmesine karar vermiştir.

3. Karar Bakanlığınıza … tarihinde bildirilmiştir.

4686 sayılı Kanun m.15 yönünden: karar icra edilebilir hâle gelmiştir

4. Bakanlığınızın karara karşı açtığı iptal davası, … Bölge Adliye Mahkemesi … Hukuk Dairesinin … tarihli kararıyla reddedilmiş, bu karar … tarihinde kesinleşmiştir. İptal davasının açılmasıyla kendiliğinden duran icra bakımından engel bu tarihte ortadan kalkmıştır.

5. … Asliye Ticaret Mahkemesi, … tarihinde hakem kararının icra edilebilir olduğuna ilişkin belgeyi vermiştir. Belgenin onaylı örneği ekte sunulmuştur. Karara karşı başvurulabilecek başka bir kanun yolu bulunmamaktadır.

5018 sayılı Kanun m.20 ve m.34 yönünden: ilama bağlı borç cari yıl bütçesinden ve öncelikle ödenir

6. İlama bağlı borçlar ilgili kamu idaresinin cari yıl bütçesinden ödenir. İdarenin nakit mevcudunun bütün ödemeleri karşılamaması hâlinde dahi ilama bağlı borçlara ve ödenmemesi hâlinde faiz gibi ek yük getirecek borçlara öncelik verilir. Ödeneğin bulunmaması veya ödeme sırasının gelmemiş olması, icra edilebilir bir karara dayanan bu alacağın ödenmesini ertelemeye elverişli değildir.

Kararın hüküm fıkrası ve Türk Borçlar Kanunu m.100 yönünden: faiz ödeme gününe kadar işler

7. Kararda hükmedilen faiz ödeme gününe kadar işlemeye devam etmektedir. … tarihi itibarıyla asıl alacak, işlemiş faiz ve yargılama giderlerini gösteren hesap tablosu ekte sunulmuştur. Yapılacak ödemenin alacağın tamamını karşılamaması hâlinde ödeme öncelikle faiz ve giderlere mahsup edilecektir.

İcra ve İflas Kanunu m.32 yönünden: ödeme yapılmaması hâlinde ilamlı takip başlatılacaktır

8. Hakem kararları için idareye önceden başvurulması kanunen zorunlu değildir. Bu yazı, ödemenin takip masrafı doğmadan yapılabilmesi amacıyla gönderilmektedir. Ödemenin yapılacağı hesap aşağıda bildirilmiştir: … Bankası … Şubesi, hesap sahibi … A.Ş., IBAN …

9. Yazımızın Bakanlığınız kayıtlarına girdiği tarihten itibaren … gün içinde ödeme yapılmaması hâlinde, başkaca bir bildirime gerek kalmaksızın ilamlı icra takibi başlatılacak; takip giderleri ve vekâlet ücreti de Bakanlığınıza yüklenecektir.

Sonuç ve İstem

10. Açıklanan sebeplerle; … tarihli hakem kararı uyarınca … tutarındaki asıl alacağın, … tarihinden ödeme gününe kadar işleyecek faizi, … tutarındaki yargılama gideri ve vekâlet ücretiyle birlikte yukarıda bildirilen hesaba … gün içinde ödenmesini saygıyla arz ve talep ederiz.

Başvuran vekili
Av. …

Ekler: 1. Hakem kararının onaylı örneği. 2. İptal davasının reddine ilişkin karar ve kesinleşme şerhi. 3. İcra edilebilirlik belgesi. 4. Faiz ve gider hesap tablosu. 5. Vekâletname.

Yazıda üç noktaya dikkat edilir. Verilen süre kısa tutulmalı ve süre dolduğunda takip açılmalıdır; faiz işlemeye devam ettiğinden beklemek alacağı küçültmez, ancak tahsili geciktirir. Ödemenin vekilin hesabına yapılması isteniyorsa vekâletnamede tahsil yetkisi bulunmalıdır. Yazı evrak kaydına alınmalı, kayıt tarihi ve sayısı edinilmelidir. Borçlu idare belediye ise yazıya, haciz öncesi mal gösterme usulünün işletileceği de eklenir; idareye gönderilecek diğer yazılar için belediyeye ve kamu kurumuna ihtarname örneği yazısına bakılabilir.

Süreler

Kamu–özel iş birliği tahkiminde süreler

KonuSüreDayanak
Mahkemede tahkim itirazıCevap süresi içinde: dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftaHMK m.116, 117, 127, 413
Mahkemeden alınan tedbir veya hacizden sonra tahkim davasıOtuz gün4686 m.10
Tahkim süresi (aksi kararlaştırılmamışsa)Bir yıl4686 m.10; HMK m.427
Kararda düzeltme, yorum ve tamamlama istemi (milletlerarası tahkim)Kararın bildiriminden itibaren otuz gün4686 m.14
Kararda düzeltme ve tavzih; tamamlayıcı karar istemi (iç tahkim)Düzeltme ve tavzih için iki hafta; tamamlayıcı karar için bir ayHMK m.437
İptal davası: iç tahkimBildirimden itibaren bir ayHMK m.439
İptal davası: milletlerarası tahkimBildirimden itibaren otuz gün4686 m.15
İcra emrinde ödeme süresiYedi günİİK m.32
İcra emrine karşı icra mahkemesine başvuruYedi günİİK m.33
Belediyenin haciz öncesi mal göstermesiOn gün5393 m.15
İdareye sulh başvurusunun sonuçlandırılmasıAltmış gün; sonuçlandırılmazsa istek reddedilmiş sayılır659 sayılı KHK m.9
Sulh tutanağının icraya konulması (vadeye bağlanmamış alacak)İmza tarihinden itibaren iki ay dolmadan konulamaz659 sayılı KHK m.10
Danıştayın imtiyaz sözleşmesi hakkında düşünce bildirmesiİki ayAnayasa m.155; 2575 m.48
İhale işlemlerine karşı iptal davasıOtuz günİYUK m.20/A
Karara bağlanmış alacakta zamanaşımıOn yılTBK m.156; İİK m.39

Tahkim öncesi bildirim, müzakere ve uzman incelemesi süreleri ile tahkime başvuru süresi kanunda değil sözleşmededir; kurumsal tahkimde yargılama süreleri seçilen kurumun kurallarına göre işler. Tablodaki süreler kararın bildirim tarihine göre hesaplandığından, bildirimin tarihi ve şekli belgelenmelidir.

Dosyada Bulunması Gereken Belgeler

  • İdareyle imzalanan sözleşme, uyuşmazlık çözüm maddesi ve varsa uyuşmazlık prosedürü eki; sözleşmenin Türkçe ve varsa İngilizce metni.
  • Ortaklık yapısını ve yabancı sermayeyi gösteren belgeler; kredi ve teminat sözleşmeleri.
  • Uyuşmazlığın doğduğunu gösteren yazışmalar: talep yazısı, idarenin cevabı, tutanaklar, hakediş ve fatura kayıtları.
  • Tahkim öncesi basamakların işletildiğini gösteren bildirimler, toplantı tutanakları, bilirkişi veya uzman kararı ve buna yapılan itirazlar.
  • Alt sözleşmelerin ve finansman belgelerinin uyuşmazlık çözüm maddeleri.
  • Mahkemeden alınmış ihtiyati tedbir veya delil tespiti kararları.
  • Tahkim talebi, cevaplar, görev belgesi, usul kararları ve duruşma tutanakları.
  • Hakem kararı ve bildirim belgesi; düzeltme, yorum veya tamamlama kararları.
  • İptal davasına ilişkin dilekçeler, bölge adliye mahkemesi kararı ve kesinleşme şerhi; milletlerarası tahkimde icra edilebilirlik belgesi, yabancı hakem kararında tenfiz kararı.
  • İdareye gönderilen ödeme talebi ve evrak kayıt bilgisi; icra dosyası.

Sık Yapılan Hatalar

  • Tahkim şartının kanunda yazdığını varsaymak. Kanunlar tahkime izin verir; şart sözleşmede yoksa uyuşmazlık mahkemede görülür.
  • Dış krediyi hesaba katmadan iç tahkim takvimiyle plan yapmak. Yurt dışından kredi veya yabancı sermaye varsa tahkim milletlerarası sayılır ve iptal davası icrayı kendiliğinden durdurur.
  • Tahkim yerini müzakerenin son maddesi olarak görmek. Tahkim yeri yurt dışında seçilirse karar Türkiye’de ancak tenfizden sonra icra edilir.
  • Esasa yabancı hukukun uygulanacağını kararlaştırmak. Yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmelerinde tahkim, esasa Türk hukukunun uygulanması kaydıyla mümkündür.
  • Kademeli usulün sürelerini boş bırakmak. Süre yazılı değilse bilirkişi kararı uygulanır, itiraz ve tahkim belirsiz bir tarihe kalır.
  • Tahkim öncesi basamakları atlamak. Karşı taraf bunu tahkimin başında itiraz olarak ileri sürer.
  • Mahkemede tahkim itirazını cevap süresinden sonraya bırakmak. İlk itiraz cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez.
  • İhale ve görevlendirme işlemlerini tahkimde çözmeyi beklemek. Bunlar idari yargının konusudur ve dava süresi kısadır.
  • Alt sözleşmelere farklı bir çözüm yolu yazmak. Aynı olay için iki ayrı yargılama ve çelişen sonuç riski doğar.
  • Yetkili makamın onayı olmadan mutabakata güvenmek. İdarede sulh yetkisi tutara göre üst yönetici, bakan veya Cumhurbaşkanındadır.
  • Karar çıktıktan sonra beklemek. Mahkemece verilmiş tedbir, karar icra edilebilir hâle gelince kendiliğinden kalkar; takip hazırlığı önceden yapılmalıdır.
  • Bakanlığa karşı hacze güvenmek. Devlet malları haczedilemez; tahsil, ödeme talebi, bütçe süreci ve faiz üzerinden yürür.

Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?

Hukukçular Evi, kamu–özel iş birliği sözleşmelerinde tahkimin üç aşamasında görevli şirketlere ve yatırımcılara destek verir. Sözleşme aşamasında uyuşmazlık maddesi ve prosedür eki yazılır veya müzakere edilir; alt sözleşmeler ve finansman belgeleriyle uyumu kontrol edilir. Uyuşmazlık aşamasında tahkim öncesi basamaklar işletilir, geçici koruma tedbirleri alınır, tahkim talebi ve zarar hesabı hazırlanır, yargılama yürütülür. Karar aşamasında iptal davası takip edilir, icra edilebilirlik belgesi veya tenfiz kararı alınır ve idareye karşı tahsil süreci yürütülür.

Dosyanızı değerlendirmek için Av. Fatma Öztürk ve ekibine 0554 648 37 15 numaralı telefondan veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Görüşmeye sözleşmenin uyuşmazlık çözüm maddesini, prosedür ekini ve idareyle yapılan son yazışmaları getirmeniz ilk değerlendirmeyi hızlandırır. Tahkimin genel kuralları için tahkim rehberine, bu sözleşmelerin diğer uyuşmazlık başlıkları için yap-işlet-devret ve şehir hastanesi uyuşmazlıkları merkezine bakılabilir.

İlgili Rehberler

Sıkça Sorulan Sorular

Yap-işlet-devret sözleşmesinde tahkim şartı konulabilir mi?

Evet. 3996 sayılı Kanun’a göre sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir (m.5). 2011/1807 sayılı Karar, uygulama sözleşmesinden doğan ihtilafların çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerini görevli sayar; ancak tarafların uygulama sözleşmesinde ihtilafların tahkim yoluyla çözülmesini kararlaştırabileceğini ve bu durumda esasa Türk maddi hukukunun uygulanacağını düzenler (m.32).

Şehir hastanesi sözleşmesinde tahkime gidilebilir mi?

Sözleşmede kararlaştırılmışsa evet. 6428 sayılı Kanun’a göre ihtilafların çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir; ancak taraflar, ihtilafın esasına Türk hukukunun uygulanması kaydıyla ihtilafın 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu çerçevesinde çözümlenebileceğini kararlaştırabilir (m.4; Uygulama Yönetmeliği m.67).

Sözleşmede tahkim şartı yoksa ne olur?

Uyuşmazlık Türkiye Cumhuriyeti mahkemelerinde görülür. Kanunlar tahkime izin verir, tahkimi kendiliğinden kurmaz; tahkim anlaşması yazılı şekilde yapılır (4686 m.4; HMK m.412). Uyuşmazlık çıktıktan sonra da taraflar ayrı bir tahkim sözleşmesi yapabilir.

İdare de şirket de Türkiye’de kurulu. Tahkim neden milletlerarası sayılır?

4686 sayılı Kanun’a göre asıl sözleşmeye taraf olan şirketin ortaklarından en az birinin yabancı sermaye getirmiş olması veya sözleşmenin uygulanabilmesi için yurt dışından sermaye sağlanması amacıyla kredi veya güvence sözleşmeleri yapılmasının gerekli olması, uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıdığını gösterir ve tahkim milletlerarası nitelik kazanır (m.2). Dış kredili projelerde bu nedenle 4686 sayılı Kanun uygulanır.

Tahkimde yabancı hukuk uygulanabilir mi?

Özel hukuka tabi yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmelerinde hayır. Karar tahkim hâlinde esasa Türk maddi hukukunun uygulanacağını söyler (m.32); 6428 sayılı Kanun tahkimi esasa Türk hukukunun uygulanması kaydına bağlar (m.4). İmtiyaz sözleşmelerinde ise 4501 sayılı Kanun yabancılık unsuru taşıyan sözleşmelerde Türk hukukuna veya yabancı hukuka göre karar verecek hakemleri kabul eder (m.3).

Tahkim yeri yurt dışında seçilebilir mi?

Mevzuat tahkim yerini açıkça göstermez. 6428 sayılı Kanun’daki “davanın Türkiye’de görülmesi” şartı 2015’te metinden çıkarılmıştır; madde tahkimin 4686 sayılı Kanun çerçevesinde yapılacağını söylemeyi sürdürür. Tahkim yeri yurt dışında seçilirse karar yabancı hakem kararı olur ve Türkiye’de ancak tenfiz kararından sonra icra edilir (5718 m.60–62).

İhale kararına karşı da tahkime gidilebilir mi?

Hayır. Yetkilendirme, ön yeterlik, tekliflerin değerlendirilmesi ve ihale kararı idari işlemdir; bunlara karşı idari yargıda iptal davası açılır ve ihale işlemlerinde dava süresi otuz gündür (İYUK m.20/A). Tahkim şartı sözleşmenin uygulanmasından doğan uyuşmazlıkları kapsar.

Bilirkişi veya uzman kararı çıktı, idare uygulamıyor. İcraya konulabilir mi?

İlamlı icraya konulamaz; bilirkişi kararı mahkeme veya hakem kararı değildir. Kararın bağlayıcılığı ve tahkim sonuçlanıncaya kadar uygulanıp uygulanmayacağı sözleşmenin uyuşmazlık prosedüründen okunur. Sayıştay raporuna yansıyan idare cevabına göre, bir şehir hastanesi sözleşmesinde bilirkişi raporunun tahkim sonucuna kadar uygulanması öngörülmüştür; idare uygulamıyorsa talep tahkime taşınır.

İdare aynı konuda mahkemede dava açarsa ne yapılmalı?

Cevap süresi içinde tahkim ilk itirazında bulunulmalıdır. İlk itirazlar cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez; cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.116, 117, 127). Tahkim sözleşmesi geçerliyse mahkeme davayı usulden reddeder (HMK m.413; 4686 m.5).

Tahkime gitmeden önce arabulucuya başvurmak zorunlu mu?

Hayır. Tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (6325 m.18/A). Sözleşmenin kendi müzakere ve uzman incelemesi basamakları varsa onlar ayrıca işletilir.

Hakem kararına karşı iptal davası açılırsa icra durur mu?

Rejime göre değişir. İç tahkimde iptal davası açılması kararın icrasını durdurmaz; ancak hükmolunan para veya eşyanın değerini karşılayacak teminat gösterilmesi şartıyla icra durdurulabilir (HMK m.439). Milletlerarası tahkimde iptal davasının açılması kendiliğinden hakem kararının icrasını durdurur (4686 m.15).

İcra edilebilirlik belgesi nedir, nereden alınır?

4686 sayılı Kanun’a tabi hakem kararının icraya konulabilmesi için mahkemeden alınan belgedir. İptal davasının reddine ilişkin karar kesinleştikten sonra ya da iptal davası süresi geçtiğinde veya taraflar iptal davasından feragat ettiğinde, uyuşmazlığın konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi tarafından verilir; verilmesi harca tabi değildir (m.15, ek m.1).

Bakanlığa karşı hakem kararı nasıl tahsil edilir?

Devlet malları haczedilemez (İİK m.82). Karar icra edilebilir hâle geldikten sonra ödeme bütçeden istenir; ilama bağlı borçlar cari yıl bütçesinden ödenir ve nakit yetersizliğinde bu borçlara öncelik verilir (5018 m.20, 34). İlamlı takip açılması faizin ve masrafın işlemesini ve ödeme sırasının belgelenmesini sağlar.

Belediyeye karşı hakem kararı icra edilebilir mi?

Evet. İlamlı takip açılır; belediyenin proje karşılığı borçlanma gelirleri, şartlı bağışlar, kamu hizmetinde fiilen kullanılan malları ile vergi, resim ve harç gelirleri haczedilemez, bunların dışındaki mal ve hesaplar haczedilebilir. Haciz kararından önce belediyeden on gün içinde mal göstermesi istenir (5393 m.15).

Tahkim ne kadar sürer?

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça hakemler bir yıl içinde esas hakkında karar verir; süre tarafların anlaşmasıyla veya mahkemece uzatılabilir (4686 m.10; HMK m.427). Kurumsal tahkimde süreler seçilen kurumun kurallarına göre işler. Tahkim öncesi basamaklar, iptal davası ve tahsil süresi buna eklenir.

Kaynakça

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.47, 125, 155.
  • 3996 sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun m.5, 13; 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (Resmî Gazete 11.06.2011, 27961 mükerrer) m.18, 32, 33.
  • 6428 sayılı Kanun m.4 (6639 sayılı Kanunla değişik); Sağlık Bakanlığınca Kamu Özel İş Birliği Modeli ile Tesis Yaptırılması, Yenilenmesi ve Hizmet Alınmasına Dair Uygulama Yönetmeliği m.67 (2049 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla değişik, Resmî Gazete 25.01.2020, 31019).
  • 4501 sayılı Kamu Hizmetleri ile İlgili İmtiyaz Şartlaşma ve Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıklarda Tahkim Yoluna Başvurulması Halinde Uyulması Gereken İlkelere Dair Kanun.
  • 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (7101 sayılı Kanunla değişik m.15 ve ek m.1).
  • 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.116, 117, 127, 407–444.
  • 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.55–57, 60–63; 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu m.3.
  • 2575 sayılı Danıştay Kanunu m.23, 24, 42, 46, 48; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.2, 20/A, 28.
  • 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararname m.1, 6, 9, 10, 11; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/A.
  • 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32, 33, 34, 36, 39, 82; 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu m.20, 34; 5393 sayılı Belediye Kanunu m.15; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.100, 154, 156.
  • İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) ile İlgili 2016/25 sayılı Başbakanlık Genelgesi (Resmî Gazete 19.11.2016, 29893).
  • T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2019 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu (Bulgu 37) ve 2020 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu (Bulgu 21).

Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Post by Av. Fatma Öztürk