Ticari uyuşmazlıkların mahkemeler yerine bağımsız hakemlerce çözüldüğü tahkim, uluslararası ticarette giderek daha çok tercih edilmektedir. Tahkim, tarafların kendi kurallarını belirlediği “ad hoc” biçiminde yürütülebileceği gibi, bir tahkim kurumunun kuralları ve sekretaryası eşliğinde “kurumsal tahkim” olarak da yapılabilir. Kurumsal tahkimde en çok karşılaşılan iki isim, uluslararası alanda ICC ile Türkiye merkezli ISTAC’tır.
Bu yazıda ad hoc ve kurumsal tahkim ayrımını, kurumsal tahkimin sağladığı kolaylıkları, ICC ve ISTAC’ın temel özelliklerini ve doğru tahkim şartının önemini yalın bir dille açıklıyoruz. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir sözleşme veya uyuşmazlıkta avukata danışmanız önerilir.
Tahkim Nedir?
Tahkim, tarafların aralarındaki uyuşmazlığı devlet mahkemeleri yerine, kendi seçtikleri ya da belirlenen yöntemle atanan hakemlere çözdürmek için yaptıkları bir anlaşmadır. Hakem kararı, kural olarak mahkeme kararı gibi bağlayıcıdır ve belirli koşullarda icra edilebilir. Tahkim, özellikle ticari ve sınır ötesi ilişkilerde gizlilik, uzmanlık ve hız beklentisiyle tercih edilir.
Ad Hoc Tahkim ile Kurumsal Tahkim Farkı
Ad hoc tahkimde taraflar yargılama kurallarını kendileri belirler ve süreç bir kurumun yönetimi olmadan yürür. Kurumsal tahkimde ise süreç, bir tahkim kurumunun önceden hazırlanmış kuralları ve sekretaryası eşliğinde ilerler. Kurumsal tahkim, hakem atama, ücretlerin belirlenmesi ve sürecin yönetimi gibi konularda hazır bir altyapı sunduğundan uygulamada çoğu zaman daha öngörülebilirdir.
Kurumsal Tahkimin Sağladığı Kolaylıklar
Kurumsal tahkimin başlıca avantajları; uygulanacak kuralların açık ve denenmiş olması, hakem atama sürecinin kurum tarafından desteklenmesi, ücret tarifesinin önceden belli olması, sürecin bir sekretarya tarafından takip edilmesi ve bazı kurumlarda kararın şeklî yönden incelenmesidir. Bu yapı, tarafların usule ilişkin belirsizliklerle vakit kaybetmesini azaltır.
ICC (Milletlerarası Ticaret Odası) Tahkimi
ICC, merkezi Paris’te bulunan Milletlerarası Ticaret Odası’dır ve uluslararası ticari tahkimde en köklü kurumlardan biridir. Tahkim süreçleri, ICC Milletlerarası Tahkim Divanı’nın gözetiminde ICC Tahkim Kuralları çerçevesinde yürütülür. ICC, dünya genelindeki ticari uyuşmazlıklarda yaygın biçimde tercih edilir.
ICC Sürecinin Bazı Özellikleri
ICC tahkiminde, yargılamanın çerçevesini belirleyen bir görev belgesi (terms of reference) düzenlenmesi ve hakem kararının taslak hâlinin Divan tarafından şeklî yönden incelenmesi (scrutiny) gibi kurumsal denetim mekanizmaları öne çıkar. Bu mekanizmaların amacı, kararın icra edilebilirliğini ve usule uygunluğunu güçlendirmektir.
ISTAC (İstanbul Tahkim Merkezi)
ISTAC, 20.11.2014 tarihli ve 6570 sayılı İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu ile kurulan bağımsız, tarafsız ve özerk bir tahkim kurumudur. Tahkim ve arabuluculuk hizmeti sunar ve herhangi bir üyelik şartı aramaksızın taraflara açıktır. ISTAC Tahkim ve Arabuluculuk Kuralları 26 Ekim 2015 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
ISTAC’ın Öne Çıkan Yönleri
ISTAC, çağdaş tahkim uygulamasıyla uyumlu kuralları ve İstanbul’u bölgesel bir uyuşmazlık çözüm merkezi yapma hedefiyle anılır. Kurallarda, belirli uyuşmazlıklar için daha hızlı yürüyen seri tahkim gibi düzenlemeler de yer alır. Ayrıca 2016 tarihli bir Başbakanlık Genelgesi ile kamu kurum ve kuruluşlarının sözleşmelerinde ISTAC yolunun değerlendirilmesi teşvik edilmiştir.
ICC ve ISTAC Karşılaştırması (Özet Tablo)
| Ölçüt | ICC | ISTAC |
|---|---|---|
| Merkez | Paris | İstanbul |
| Dayanak | Uluslararası kurum | 6570 sayılı Kanun |
| Kurallar | ICC Tahkim Kuralları | ISTAC Tahkim ve Arabuluculuk Kuralları |
| Tipik kullanım | Sınır ötesi büyük ticari işler | Ulusal ve uluslararası ticari uyuşmazlıklar |
Hangi Kurum Seçilmeli?
Kurum seçiminde; uyuşmazlığın niteliği ve büyüklüğü, tarafların bulunduğu ülkeler, yargılama dili, maliyet, beklenen süre ve kararın icra edileceği yer gibi etkenler dikkate alınır. Tek bir doğru tercih yoktur; her sözleşme ve ilişki için en uygun kurum somut koşullara göre belirlenmelidir.
Tahkim Şartının Önemi
Kurumsal tahkime başvurabilmek için sözleşmede açık ve geçerli bir tahkim şartı bulunması gerekir. Kurumlar, kendi kurallarına atıf yapan model tahkim şartları önerir. Şartın; uygulanacak kuralları, tahkim yerini, dili ve hakem sayısını açıkça belirtmesi, ileride çıkabilecek usul tartışmalarını azaltır.
Tahkim Yerinin Belirlenmesi
Tahkim yeri, yalnızca duruşmaların yapıldığı fiziksel yer değil; yargılamanın hangi ülkenin tahkim hukukuna bağlı olacağını ve iptal davasının hangi ülkede açılabileceğini de belirleyen hukuki bir kavramdır. Bu nedenle tahkim yerinin sözleşmede bilinçli biçimde seçilmesi önemlidir.
Kararın Bağlayıcılığı ve İcrası
Kurumsal tahkim sonucu verilen karar, kural olarak tarafları bağlar. Kararın Türkiye’de icrası, kararın niteliğine göre milletlerarası tahkim veya iç tahkim hükümlerine; yabancı bir hakem kararı ise tanıma ve tenfiz kurallarına tâbidir. İcra edilebilirlik beklentisi, hem kurum hem de tahkim yeri seçiminde göz önünde bulundurulmalıdır.
Türkiye’de Kurumsal Tahkimin Hukuki Çerçevesi
Tahkim yeri Türkiye olan ve yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda kural olarak 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu; yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklarda ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkim hükümleri uygulanır. ISTAC gibi bir kurumun kuralları, bu yasal çerçeveyle birlikte işler.
Pratik Öneriler
Sözleşme aşamasında geçerli ve net bir tahkim şartı düzenlemek; kurumun önerdiği model şarttan yararlanmak; tahkim yeri, dil ve hakem sayısını açıkça belirlemek ileride büyük kolaylık sağlar. Uyuşmazlık doğduğunda ise sürelerin ve kurum kurallarının baştan incelenmesi, sürecin sağlıklı yürümesi için önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kurumsal tahkim ile ad hoc tahkim arasındaki fark nedir?
Ad hoc tahkimde taraflar kuralları kendileri belirler ve süreç bir kurum yönetimi olmadan yürür; kurumsal tahkimde ise süreç bir kurumun kuralları ve sekretaryası eşliğinde ilerler ve genellikle daha öngörülebilirdir.
ICC nedir?
ICC, merkezi Paris’te bulunan Milletlerarası Ticaret Odası’dır; tahkim süreçleri ICC Milletlerarası Tahkim Divanı gözetiminde ICC Tahkim Kuralları çerçevesinde yürütülür.
ISTAC ne zaman ve nasıl kuruldu?
ISTAC, 20.11.2014 tarihli ve 6570 sayılı Kanun ile kurulan bağımsız ve özerk bir tahkim kurumudur; tahkim ve arabuluculuk kuralları 26 Ekim 2015’te yürürlüğe girmiştir.
Tahkim şartını sözleşmeye nasıl koymalıyım?
Kurumların önerdiği model tahkim şartından yararlanmak; uygulanacak kuralları, tahkim yerini, dili ve hakem sayısını açıkça belirtmek ileride usul tartışmalarını azaltır.
Tahkim kararı icra edilebilir mi?
Karar kural olarak tarafları bağlar; Türkiye’de icrası kararın niteliğine göre milletlerarası tahkim, iç tahkim ya da yabancı kararlarda tanıma ve tenfiz kurallarına tâbidir.
Sonuç
Kurumsal tahkim, ICC ve ISTAC gibi kurumların altyapısıyla ticari uyuşmazlıklara öngörülebilir bir çözüm yolu sunar; ancak doğru kurum, tahkim yeri ve tahkim şartının seçimi büyük önem taşır. Sözleşmenize uygun tahkim çözümünü kurgulamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Atıf yapılan başlıca mevzuat: 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkime ilişkin hükümleri (m. 407 vd.); 20.11.2014 tarihli ve 6570 sayılı İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu; ICC Tahkim Kuralları ve ISTAC Tahkim ve Arabuluculuk Kuralları. Güncel kurum kuralları ilgili kurumların resmî metinlerinden teyit edilmelidir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş ya da avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Mevzuat ve kurum kuralları zaman içinde değişebilir; her somut durum için avukat görüşü esastır.
