Ad Hoc Tahkim ve Kurumsal Tahkim Arasındaki Fark

Tahkim yargılaması iki temel biçimde organize edilebilir: tarafların kendi kurallarını serbestçe belirleyen ad hoc tahkim ya da ICC, İSTAÇ, LCIA gibi kurumsal yapıların belirlediği kurallar çerçevesinde yürütülen kurumsal tahkim. Her iki yaklaşımın kendine özgü avantajları ve riskleri vardır. Bu yazıda ad hoc ve kurumsal tahkim arasındaki temel farklar, maliyet, esneklik ve tercih kriterleri ele alınmaktadır.

1) Ad Hoc Tahkim Nedir?

Ad hoc tahkim, tarafların herhangi bir tahkim kurumunun yönetimine başvurmaksızın yargılama kurallarını, hakemleri ve süreci kendi belirledikleri tahkim biçimidir. Türk hukukunda HMK m.407 vd. kapsamında ya da UNCITRAL Tahkim Kuralları gibi hazır bir kural seti benimsenerek yürütülebilir.

Ad hoc tahkimde esneklik maksimum düzeydedir: taraflar kuralları ihtiyaçlarına göre şekillendirebilir, süreyi yönetebilir ve kurumsal ücret ödemekten kaçınabilir. Öte yandan bu özgürlük, özellikle taraflar arasında iletişim bozulduğunda prosedürel çıkmazlara yol açabilir.

2) Kurumsal Tahkim Nedir?

Kurumsal tahkim, tahkim sürecinin ICC (Milletlerarası Ticaret Odası), İSTAÇ (İstanbul Tahkim Merkezi), LCIA (Londra Uluslararası Tahkim Mahkemesi), AAA-ICDR gibi bir tahkim kurumunun yönetimi altında yürütüldüğü tahkim biçimidir. Kurum; tahkim kurallarını, idari desteği, hakem listesini, ücret cetvelini ve belirli hallerde doğrudan hakemin seçimini sağlar.

Türkiye’de 2015 yılında kurulan İSTAÇ, hem iç hem uluslararası ticari uyuşmazlıklar için tahkim ve arabuluculuk hizmeti sunmaktadır. İSTAÇ Tahkim Kuralları, ICC kurallarına benzer bir çerçeve sunmakla birlikte Türk hukuku ekseninde hazırlanmıştır.

3) Temel Farklar: Yönetim ve Destek

Ad hoc tahkimde taraflar tüm prosedürel kararları kendileri alır; hakem seçiminde anlaşmazlık yaşanırsa mahkemeye başvurmak gerekir. Kurumsal tahkimde ise kurum seçim anlaşmazlıklarını kural olarak kendisi çözer, idari desteği sağlar ve tebligat gibi prosedürel işlemleri yönetir.

Kurumsal tahkimde “administrasyon ücreti” adıyla anılan kurumsal ücret, uyuşmazlık miktarına göre hesaplanır ve genellikle toplam maliyetin %5-15’ini oluşturur. Ad hoc tahkimde kurum ücreti yoktur; ancak hakem ücretleri ve lojistik masraflar taraflarca doğrudan karşılanır.

4) Maliyet Karşılaştırması

Küçük ve orta ölçekli uyuşmazlıklarda (1-10 milyon TL ya da dolar aralığında) kurumsal tahkim genellikle daha öngörülebilir maliyetler sunar; çünkü kurum ücret cetvelini önceden yayımlar. Ad hoc tahkimde hakem ücretleri müzakereye açık olduğundan maliyeti öngörmek güçleşebilir.

Büyük ve karmaşık uyuşmazlıklarda (100 milyon dolar ve üzeri) ad hoc tahkim zaman zaman daha esnek bir maliyet profili sunabilir; özellikle taraflar uzman hakemleri doğrudan seçebiliyorsa. ICC tahkiminin yüksek miktarlı davalarda idari ücret etkisi orantısal olarak azalır.

5) Esneklik ve Gizlilik

Ad hoc tahkim daha geniş prosedürel esneklik tanır: duruşma takvimi, dil, delil standartları ve hatta hakem sayısı taraflarca serbestçe belirlenir. Kurumsal tahkimde kurum kuralları çerçeve çizer; ancak taraflar ek anlaşmalarla kural setini kısmen değiştirebilir.

Gizlilik açısından her iki tahkim biçimi de kural olarak devlet mahkemelerine göre çok daha yüksek düzeyde gizlilik sağlar. Kurumsal tahkimlerde kurumun yayımladığı özet kararlar anonimleştirilmiş biçimde kamuoyuyla paylaşılabilir; bu durum kurumların içtihat birikimine katkı sağlar.

6) Hangi Durumda Hangisi Tercih Edilmeli?

Ad hoc tahkim tercih edilmesi gereken durumlar: (i) taraflar uzun soluklu bir iş ilişkisine sahipse ve karşılıklı güven yüksekse; (ii) sektöre özgü son derece teknik bir uyuşmazlık söz konusuysa; (iii) kurumsal ücretlerin orantısız yüksek kalacağı küçük uyuşmazlıklarda; (iv) taraflar kural esnekliğini önceliklendiriyorsa.

Kurumsal tahkim tercih edilmesi gereken durumlar: (i) taraflar arasında güven sorunu varsa ya da taraflar farklı hukuk sistemlerinden geliyorsa; (ii) prosedürel desteğe ihtiyaç duyuluyorsa; (iii) uluslararası tanınırlık önemliyse; (iv) hakem seçiminde anlaşmazlık ihtimali yüksekse. Türk taraflar için İSTAÇ, hem tanıdık hukuki ortam hem de uluslararası standartlar açısından dengeli bir seçenek sunmaktadır.

7) Pratik Öneriler

Tahkim yöntemi seçerken öneriler: (i) sözleşme değeri ve beklenen uyuşmazlık büyüklüğünü dikkate alın; (ii) karşı tarafın milliyetini ve tanıdık tahkim kurumunu göz önünde bulundurun; (iii) UNCITRAL Kuralları, hem ad hoc hem kurumsal esnekliği bir arada sunabilen iyi bir orta yol olabilir; (iv) Türk taraflar için İSTAÇ açıkça belirlenmişse prosedürel sürprizler azalır; (v) sözleşme müzakeresi aşamasında avukat desteği alın.

Sıkça Sorulan Sorular

Ad hoc tahkim nedir?

Herhangi bir tahkim kurumunun yönetimine başvurulmaksızın tarafların kuralları serbestçe belirlediği tahkim biçimidir.

Kurumsal tahkim nedir?

ICC, İSTAÇ, LCIA gibi bir kurumun yönetimi altında o kurumun kuralları çerçevesinde yürütülen tahkimdir.

İki yöntemin en önemli farkı nedir?

Ad hoc tahkim esneklik ve maliyet avantajı sunar; kurumsal tahkim idari destek ve güvenilir yapı sağlar.

İSTAÇ nedir?

2015’te kurulan İstanbul Tahkim Merkezi; uluslararası ve ulusal ticari uyuşmazlıklar için Türk hukuku ekseninde hizmet veren tahkim kurumudur.

Küçük uyuşmazlıklarda hangisi tercih edilmeli?

Küçük uyuşmazlıklarda kurumsal tahkim oransal maliyet açısından avantajlı olabilir; ancak uyuşmazlık miktarı çok düşükse ad hoc ya da hızlandırılmış usul daha uygun olabilir.

Hangi durumlarda ad hoc tahkim önerilmez?

Taraflar arasında güven sorunu varsa, uluslararası tenfiz önemliyse ya da hakem seçiminde anlaşmazlık ihtimali yüksekse kurumsal tahkim tercih edilmeli.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.