UNCITRAL (BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu) Tahkim Kuralları, ad hoc tahkimde dünya genelinde en yaygın kullanılan kural setidir. İlk olarak 1976’da kabul edilen kurallar, 2010 ve 2013’te kapsamlı revizyonlardan geçirilerek modernize edilmiştir. Bu yazıda UNCITRAL Kuralları’nın yapısı, temel hükümleri ve Türk taraflı davalarda uygulaması ele alınmaktadır.
1) UNCITRAL Kuralları’nın Temel Özellikleri
UNCITRAL Tahkim Kuralları’nın üç temel özelliği onu diğer tahkim kural setlerinden ayırır: (i) kurumdan bağımsız — herhangi bir tahkim kurumuna bağlı olmaksızın ad hoc ya da kurumsal tahkimde kullanılabilir; (ii) uluslararası tanınırlık — BM sistemi altında hazırlandığından küresel ölçekte güven uyandırır; (iii) esneklik — tarafların ihtiyacına göre kural setini özelleştirme imkânı tanır.
2013 Kuralları, şeffaflık, bildirim mekanizması ve atama mercii seçimine ilişkin güncellemeler içermektedir. Ayrıca 2014 yılında UNCITRAL çerçevesinde hazırlanan “Şeffaflık Kuralları” devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında ayrıca uygulanabilir.
2) Temel Prosedürel Hükümler
UNCITRAL Kuralları’nın temel prosedürel hükümleri: tahkim başlatma (m.3), hakem atama (m.6-13), yetki itirazı (m.23), geçici tedbirler (m.26), delil (m.27-29), duruşma (m.30), hakem kararı (m.33-36).
Hakem atama: üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer, iki hakem başhakemi belirler. Anlaşmazlıkta “atama mercii” devreye girer. UNCITRAL Kuralları kapsamındaki ad hoc tahkimlerde PCA (Lahey) yaygın bir atama mercii tercihidir.
3) 2013 Revizyonunun Getirdikleri
2013 Revizyonu’nun önemli değişiklikleri: (i) çok taraflı tahkim için hakem seçimi mekanizmasının netleştirilmesi; (ii) acil durum hakemi mekanizmasının açıkça düzenlenmesi; (iii) üçüncü taraf finansmanı açıklama yükümlülüğünün ima edilmesi; (iv) hakem kurulunun haberleşme şekillerinin güncellenmesi.
Şeffaflık boyutunda ise devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarına uygulanmak üzere ayrı “Şeffaflık Kuralları” kabul edilmiştir. Bu kurallar altında hakem kararları yayımlanabilir; duruşmalar kısmen kamuya açık olabilir. Ticari tahkimde şeffaflık kuralları uygulanmaz.
4) Türkiye’nin UNCITRAL Uygulaması
Türk taraflı uluslararası ticari sözleşmelerde UNCITRAL Kuralları özellikle şu alanlarda tercih edilmektedir: (i) Orta Asya ve Orta Doğu ile yapılan altyapı ve inşaat sözleşmeleri; (ii) devlet kurumlarıyla yapılan büyük ölçekli ticari anlaşmalar; (iii) tarafların kurumsal tahkim maliyetlerinden kaçınmak istediği orta ölçekli uyuşmazlıklar.
Türkiye, MTK m.1 kapsamında UNCITRAL Kuralları’nın uygulanmasını açıkça benimsemiştir; tahkim yeri Türkiye olsa dahi taraflar UNCITRAL Kuralları’nı seçebilir.
5) UNCITRAL Kuralları Kloz Örnekleri
Standart UNCITRAL klozu: “Bu sözleşmeden ya da bu sözleşmeyle ilgili doğan tüm uyuşmazlıklar, UNCITRAL Tahkim Kuralları uyarınca tahkim yoluyla kesin olarak çözüme kavuşturulacaktır.” Bu kloza yer, dil ve hakem sayısı eklenmesi önerilir.
PCA yönetimli UNCITRAL tahkimi klozu: “…Daimi Tahkim Mahkemesi’nin (PCA) idari desteğiyle UNCITRAL Tahkim Kuralları’na göre…” Bu formülasyon hem kural setini hem idari desteği hem de atama mercisini tek bir cümlede belirtir.
6) UNCITRAL Model Kanunu ile Kurallar Arasındaki Fark
UNCITRAL iki ayrı belge üretmiştir: (i) UNCITRAL Model Kanunu (1985, 2006 rev.) — devletlerin iç tahkim mevzuatı hazırlamasına rehberlik eden kanun taslağı; Türkiye bu modeli esas alarak MTK’yı hazırlamıştır; (ii) UNCITRAL Tahkim Kuralları (1976, 2010, 2013 rev.) — tarafların sözleşmede atıf yaparak benimsediği prosedür kuralları.
Bu iki belge birbirini tamamlar; ancak birbirinin yerine geçmez. MTK bir kanundur; UNCITRAL Kuralları ise sözleşmeyle benimsenen prosedür kurallarıdır.
7) Pratik Öneriler
UNCITRAL Kuralları kullanırken öneriler: (i) kloza PCA’yı atama mercii olarak ekleyin — ad hoc tahkimde hakem seçim krizini önler; (ii) yer ve dili mutlaka belirleyin; (iii) devlet-yatırımcı uyuşmazlığı için Şeffaflık Kuralları’nın uygulanıp uygulanmayacağını değerlendirin; (iv) UNCITRAL Kuralları’nı ICC ile karşılaştırın — maliyete göre tercih yapın.
Sıkça Sorulan Sorular
UNCITRAL Tahkim Kuralları nedir?
BM bünyesinde hazırlanan ve ad hoc tahkimde dünya genelinde en yaygın kullanılan kural setidir. Son revizyon 2013’te yapılmıştır.
UNCITRAL Kuralları ile UNCITRAL Model Kanunu aynı şey mi?
Hayır. Model Kanunu devletlerin iç tahkim mevzuatı için bir şablondur (Türkiye MTK’yı bu modele dayanarak hazırlamıştır). Kurallar ise sözleşmeyle benimsenen prosedür kurallarıdır.
UNCITRAL Kuralları kloza nasıl eklenir?
Kloza: “…UNCITRAL Tahkim Kuralları uyarınca…” ifadesini ekleyin. PCA’yı atama mercii olarak da belirtmeniz önerilir.
UNCITRAL Kuralları’nda acil durum hakemi var mı?
2013 revizyonuyla mekanizma eklenmiştir; ancak ayrıca belirtilmesi gerekir. Ad hoc tahkimde otomatik uygulanmaz.
Devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında UNCITRAL nasıl işler?
2014 Şeffaflık Kuralları devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında uygulanabilir; hakem kararları yayımlanabilir, duruşmalar kısmen kamuya açılabilir.
UNCITRAL Kuralları ICC’den nasıl farklıdır?
UNCITRAL kurumdan bağımsız ve esnektir; ICC idari destek ve yüksek tanınırlık sunar ancak daha maliyetlidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
