UNCITRAL Tahkim Kuralları

UNCITRAL (BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu) Tahkim Kuralları, ad hoc tahkimde dünya genelinde en yaygın kullanılan kural setidir. İlk olarak 1976’da kabul edilen kurallar, 2010 ve 2013’te kapsamlı revizyonlardan geçirilerek modernize edilmiştir. Bu yazıda UNCITRAL Kuralları’nın yapısı, temel hükümleri ve Türk taraflı davalarda uygulaması ele alınmaktadır.

1) UNCITRAL Kuralları’nın Temel Özellikleri

UNCITRAL Tahkim Kuralları’nın üç temel özelliği onu diğer tahkim kural setlerinden ayırır: (i) kurumdan bağımsız — herhangi bir tahkim kurumuna bağlı olmaksızın ad hoc ya da kurumsal tahkimde kullanılabilir; (ii) uluslararası tanınırlık — BM sistemi altında hazırlandığından küresel ölçekte güven uyandırır; (iii) esneklik — tarafların ihtiyacına göre kural setini özelleştirme imkânı tanır.

2013 Kuralları, şeffaflık, bildirim mekanizması ve atama mercii seçimine ilişkin güncellemeler içermektedir. Ayrıca 2014 yılında UNCITRAL çerçevesinde hazırlanan “Şeffaflık Kuralları” devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında ayrıca uygulanabilir.

2) Temel Prosedürel Hükümler

UNCITRAL Kuralları’nın temel prosedürel hükümleri: tahkim başlatma (m.3), hakem atama (m.6-13), yetki itirazı (m.23), geçici tedbirler (m.26), delil (m.27-29), duruşma (m.30), hakem kararı (m.33-36).

Hakem atama: üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer, iki hakem başhakemi belirler. Anlaşmazlıkta “atama mercii” devreye girer. UNCITRAL Kuralları kapsamındaki ad hoc tahkimlerde PCA (Lahey) yaygın bir atama mercii tercihidir.

3) 2013 Revizyonunun Getirdikleri

2013 Revizyonu’nun önemli değişiklikleri: (i) çok taraflı tahkim için hakem seçimi mekanizmasının netleştirilmesi; (ii) acil durum hakemi mekanizmasının açıkça düzenlenmesi; (iii) üçüncü taraf finansmanı açıklama yükümlülüğünün ima edilmesi; (iv) hakem kurulunun haberleşme şekillerinin güncellenmesi.

Şeffaflık boyutunda ise devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarına uygulanmak üzere ayrı “Şeffaflık Kuralları” kabul edilmiştir. Bu kurallar altında hakem kararları yayımlanabilir; duruşmalar kısmen kamuya açık olabilir. Ticari tahkimde şeffaflık kuralları uygulanmaz.

4) Türkiye’nin UNCITRAL Uygulaması

Türk taraflı uluslararası ticari sözleşmelerde UNCITRAL Kuralları özellikle şu alanlarda tercih edilmektedir: (i) Orta Asya ve Orta Doğu ile yapılan altyapı ve inşaat sözleşmeleri; (ii) devlet kurumlarıyla yapılan büyük ölçekli ticari anlaşmalar; (iii) tarafların kurumsal tahkim maliyetlerinden kaçınmak istediği orta ölçekli uyuşmazlıklar.

Türkiye, MTK m.1 kapsamında UNCITRAL Kuralları’nın uygulanmasını açıkça benimsemiştir; tahkim yeri Türkiye olsa dahi taraflar UNCITRAL Kuralları’nı seçebilir.

5) UNCITRAL Kuralları Kloz Örnekleri

Standart UNCITRAL klozu: “Bu sözleşmeden ya da bu sözleşmeyle ilgili doğan tüm uyuşmazlıklar, UNCITRAL Tahkim Kuralları uyarınca tahkim yoluyla kesin olarak çözüme kavuşturulacaktır.” Bu kloza yer, dil ve hakem sayısı eklenmesi önerilir.

PCA yönetimli UNCITRAL tahkimi klozu: “…Daimi Tahkim Mahkemesi’nin (PCA) idari desteğiyle UNCITRAL Tahkim Kuralları’na göre…” Bu formülasyon hem kural setini hem idari desteği hem de atama mercisini tek bir cümlede belirtir.

6) UNCITRAL Model Kanunu ile Kurallar Arasındaki Fark

UNCITRAL iki ayrı belge üretmiştir: (i) UNCITRAL Model Kanunu (1985, 2006 rev.) — devletlerin iç tahkim mevzuatı hazırlamasına rehberlik eden kanun taslağı; Türkiye bu modeli esas alarak MTK’yı hazırlamıştır; (ii) UNCITRAL Tahkim Kuralları (1976, 2010, 2013 rev.) — tarafların sözleşmede atıf yaparak benimsediği prosedür kuralları.

Bu iki belge birbirini tamamlar; ancak birbirinin yerine geçmez. MTK bir kanundur; UNCITRAL Kuralları ise sözleşmeyle benimsenen prosedür kurallarıdır.

7) Pratik Öneriler

UNCITRAL Kuralları kullanırken öneriler: (i) kloza PCA’yı atama mercii olarak ekleyin — ad hoc tahkimde hakem seçim krizini önler; (ii) yer ve dili mutlaka belirleyin; (iii) devlet-yatırımcı uyuşmazlığı için Şeffaflık Kuralları’nın uygulanıp uygulanmayacağını değerlendirin; (iv) UNCITRAL Kuralları’nı ICC ile karşılaştırın — maliyete göre tercih yapın.

UNCITRAL Tahkim Kuralları ve Kullanımı

Kurallar, ad hoc tahkimin omurgasıdır.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar bu modelin avantaj ve riskini birlikte verir: kurum ücreti bulunmaması ad hoc tahkimin en önemli maliyet avantajıdır. Buna karşılık taraflardan biri hakem atamaktan kaçınırsa süreç kilitleneceğinden klozda bir atama makamının önceden belirlenmesi zorunludur.

Tahkim yargılaması rehberlerimiz: yargılamanın aşamaları · tahkim dili ve usulü · deliller ve tahkikat · UNCITRAL kuralları · ICC ve ISTAC · tahkim masrafları

Ad Hoc Tahkimde Süreç Yönetimi

Kurum yoksa taraflar yönetir.

Üçüncü ve dokuzuncu satırlar ad hoc tahkimin en büyük riskini verir: karşı taraf hakem atamaktan kaçınırsa ve klozda bir atama makamı belirlenmemişse süreç başlayamaz. Bu durumda mahkemeden atama talep edilmesi gerekir ve bu da aylarca gecikmeye yol açar.

Tahkim yargılaması rehberlerimiz: yargılamanın aşamaları · tahkim dili ve usulü · deliller ve tahkikat · UNCITRAL kuralları · ICC ve ISTAC · tahkim masrafları

Kurumsal ve Ad Hoc Tahkim Karşılaştırması

Seçim, işbirliği beklentisine bağlıdır.

Yedinci ve dokuzuncu satırlar tercihin ölçütünü verir: ad hoc tahkimde taraflardan birinin işbirliğinden kaçınması süreci kilitleyebilirken kurumsal tahkimde kurum devreye girerek tıkanmayı çözer. Karşı tarafın işbirliği yapmama ihtimali varsa kurumsal tahkim güvenli tercihtir.

Tahkim yargılaması rehberlerimiz: yargılamanın aşamaları · tahkim dili ve usulü · deliller ve tahkikat · UNCITRAL kuralları · ICC ve ISTAC · tahkim masrafları

UNCITRAL Kurallarında Sık Sorulanlar

En çok merak edilen hususlar.

Üçüncü ve dokuzuncu satırlar ad hoc tahkimin can damarını verir: taraflardan biri hakem atamaktan kaçındığında atama makamı devreye girerek süreci başlatır. Klozda atama makamı belirlenmemişse mahkemeye başvurmak gerekir ve bu aylarca gecikmeye yol açar.

Tahkim yargılaması rehberlerimiz: yargılamanın aşamaları · tahkim dili ve usulü · deliller ve tahkikat · UNCITRAL kuralları · ICC ve ISTAC · tahkim masrafları

Ad Hoc Tahkimde Kloz Tasarımı

Kloz, eksiksiz olmalıdır.

İkinci ve dokuzuncu satırlar bu modelin belirleyici noktasını verir: atama makamı belirlenmeyen bir ad hoc kloz, karşı tarafın işbirliğinden kaçınması hâlinde işlevsiz kalır. Karşı tarafın güvenilirliği konusunda tereddüt varsa kurumsal tahkimin tercih edilmesi daha güvenlidir.

Tahkim uygulama rehberlerimiz: delil ve bilirkişi · hızlandırılmış usul · gizlilik ve şeffaflık · tarafların temsili · mahkemelerin yardımı · tahkim süresi

Ad Hoc Tahkimde Depozito ve Güven

Ödeme düzeni güven sorunu yaratır.

Birinci ve dokuzuncu satırlar ad hoc modelin zayıf noktasını verir: kurumsal tahkimdeki emanet hesap düzeni bulunmadığından ödemeler doğrudan hakemlere yapılır ve hesap uyuşmazlıklarını çözecek bir merci yoktur. Bu nedenle ödeme ve mutabakat düzeninin yargılama başında yazılı protokole bağlanması gerekir.

Tahkim uygulama rehberlerimiz: delil ve bilirkişi · hızlandırılmış usul · gizlilik ve şeffaflık · tarafların temsili · mahkemelerin yardımı · tahkim süresi

UNCITRAL Model Kanunu ve Etkisi

Model Kanun, uyumu sağlar.

Beşinci ve dokuzuncu satırlar sık karıştırılan bir ayrımı verir: UNCITRAL Tahkim Kuralları taraflarca seçilen sözleşmesel bir metin iken Model Kanun devletlerin kendi tahkim mevzuatını hazırlarken esas aldığı bir örnektir. Model Kanun esaslı bir mevzuata sahip ülkelerin tahkim yeri olarak seçilmesi öngörülebilirliği artırır.

Tahkim uygulama rehberlerimiz: delil ve bilirkişi · hızlandırılmış usul · gizlilik ve şeffaflık · tarafların temsili · mahkemelerin yardımı · tahkim süresi

Sıkça Sorulan Sorular

UNCITRAL Tahkim Kuralları nedir?

BM bünyesinde hazırlanan ve ad hoc tahkimde dünya genelinde en yaygın kullanılan kural setidir. Son revizyon 2013’te yapılmıştır.

UNCITRAL Kuralları ile UNCITRAL Model Kanunu aynı şey mi?

Hayır. Model Kanunu devletlerin iç tahkim mevzuatı için bir şablondur (Türkiye MTK’yı bu modele dayanarak hazırlamıştır). Kurallar ise sözleşmeyle benimsenen prosedür kurallarıdır.

UNCITRAL Kuralları kloza nasıl eklenir?

Kloza: “…UNCITRAL Tahkim Kuralları uyarınca…” ifadesini ekleyin. PCA’yı atama mercii olarak da belirtmeniz önerilir.

UNCITRAL Kuralları’nda acil durum hakemi var mı?

2013 revizyonuyla mekanizma eklenmiştir; ancak ayrıca belirtilmesi gerekir. Ad hoc tahkimde otomatik uygulanmaz.

Devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında UNCITRAL nasıl işler?

2014 Şeffaflık Kuralları devlet-yatırımcı uyuşmazlıklarında uygulanabilir; hakem kararları yayımlanabilir, duruşmalar kısmen kamuya açılabilir.

UNCITRAL Kuralları ICC’den nasıl farklıdır?

UNCITRAL kurumdan bağımsız ve esnektir; ICC idari destek ve yüksek tanınırlık sunar ancak daha maliyetlidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.