Tahkim yargılamasında delillerin toplanması ve değerlendirilmesi, devlet mahkemelerinden önemli ölçüde farklılaşır. Taraflara tanınan usul özgürlüğü, IBA Delil Kuralları gibi uluslararası standartların benimsenmesine ya da uyarlanmasına olanak tanır. Bu yazıda tahkimde delil hukuku, ispat yükü, belge ibrazı ve hakem kurulunun tahkikat yetkisi ele alınmaktadır.
1) Tahkimde İspat Yükü
Tahkimde ispat yükü kural olarak iddia eden tarafa aittir; bu, hem iç hem milletlerarası tahkimde geçerli genel bir ilkedir. Ancak uygulamaya tabi olan esas hukuk (İngiliz hukuku, Türk hukuku vb.) belirli konularda ispat yükünü farklı dağıtabilir.
İspat standardı konusunda uluslararası tahkimde “denge of probabilities” (olasılıklar dengesi) ya da “balance of evidence” ölçütü yaygın biçimde kullanılır. Türk hukukunda ise Medeni Kanun m.6’dan türetilen genel ispat kuralı esas alınır.
2) Belge İbrazı (Document Production)
Türk iç tahkiminde belge ibrazı HMK’nın genel kurallarına tabi olup oldukça sınırlıdır: taraf ancak elinde bulunan belgeyi sunmakla yükümlüdür, zorlayıcı keşfe benzer mekanizmalar mevcut değildir. Milletlerarası tahkimde ise belge ibrazı çok daha kapsamlı işleyebilir.
IBA (Uluslararası Baro Birliği) Delil Alma Kuralları, uluslararası tahkimde hakemlerin belge ibrazı taleplerini değerlendirmesinde yaygın biçimde başvurulan esnek bir standarttır. “Redfern Çizelgesi” adıyla bilinen matris, hangi belgelerin talep edildiğini, karşı tarafın itirazlarını ve hakem kararını sistematik biçimde düzenler.
3) Tanık Beyanları
Tahkimde tanıklar genellikle “tanık beyanı” (witness statement) adı verilen yazılı açıklama sunar. Sözlü çapraz sorgulama da mümkündür; ancak taraflar bunu dışlayabilir ya da video konferans aracılığıyla gerçekleştirebilir.
Tanık beyanlarının duruşmadan önce karşı tarafa sunulması yaygın bir uygulamadır; bu hem süreyi kısaltır hem de sürpriz kanıtın önüne geçer. Uzman tanıklar (expert witnesses) teknik ve mali konularda özellikle önem taşır.
4) Uzman Kanıtı
Tahkimde uzman kanıtı iki biçimde sunulabilir: (i) tarafça atanan uzman (party-appointed expert) — her iki taraf kendi uzmanını atar; (ii) hakem kurulunca atanan uzman — kurulun tarafsız bir değerlendirme istemesi halinde bağımsız uzman atanır.
Türkçe bilirkişi anlayışından farklı olarak milletlerarası tahkimde uzmanlar tarafların müvekkili gibi davranabilir; bu da “battle of experts” (uzman savaşı) olarak adlandırılan bir duruma yol açabilir. Hakem kurulu uzmanların görüşlerini değerlendirme konusunda geniş bir takdir yetkisine sahiptir.
5) Keşif ve Delil Elde Etme
İç tahkimde keşif HMK hükümleri çerçevesinde yapılır; mahkemeye başvurularak taşınmazlar ya da belgeler incelenebilir. Milletlerarası tahkimde keşif genellikle daha esnektir; hakem kurulu keşif programı belirleyebilir.
Bazı delillerin devlet makamlarınca tutulması ya da üçüncü kişilerde bulunması halinde mahkemenin tahkime yardımı devreye girer. MTK m.6 ve HMK m.406 bu yardımın yasal dayanağını oluşturur; hakem kurulunun talebiyle mahkeme delil elde etme işlemlerinde yardımcı olabilir.
6) IBA Delil Kuralları’nın Önemi
IBA Uluslararası Ticari Tahkim Delil Alma Kuralları (2020 revizyonu), milletlerarası tahkimde giderek yaygınlaşan bir usul standardı haline gelmiştir. Bu kurallar; belge ibrazı, tanık beyanları, uzman atama, duruşma düzeni ve belgelere itiraz gibi konuları kapsar.
Taraflar sözleşme ya da prosedürel emir aşamasında IBA Kuralları’nı bağlayıcı olarak benimseyebilir ya da yalnızca kılavuz olarak kullanmayı kararlaştırabilir. Türk tahkim pratiğinde bu kuralların yeni uluslararası tahkim davalarında kılavuz olarak benimsenmesi hız kazanmaktadır.
7) Pratik Öneriler
Tahkimde delil yönetimi için öneriler: (i) sözleşmede ya da ilk prosedürel emirde delil standardını belirleyin — IBA Kuralları faydalı bir çerçeve sunar; (ii) belge ibrazı taleplerini Redfern Çizelgesi ile organize edin; (iii) uzman tanıkları erken dönemde seçin ve raporlarını zamanında hazırlatın; (iv) delillerin gizliliğine dikkat edin; (v) mahkeme yardımını gerektirecek durumlara karşı önceden hazırlıklı olun.
Sıkça Sorulan Sorular
Tahkimde ispat yükü kime aittir?
İddia eden taraftadır. Esas hukuka bağlı olarak bazı konularda ispat yükü değişebilir.
IBA Delil Kuralları nedir?
Uluslararası Baro Birliği’nin milletlerarası tahkimde belge ibrazı, tanık ve uzman süreçlerini düzenleyen ve 2020 yılında güncellenen esnek usul standardıdır.
Redfern Çizelgesi nedir?
Belge ibrazı taleplerini, karşı tarafın itirazlarını ve hakem kararını düzenleyen sistematik bir tablodur. İngiliz avukat Redfern’e atfen adlandırılmıştır.
Tahkimde bilirkişi nasıl atanır?
Taraflardan her biri kendi uzmanını atayabilir ya da hakem kurulu bağımsız bir uzman atayabilir. Her iki yol da aynı davada bir arada kullanılabilir.
Mahkemeden delil elde etme yardımı alınabilir mi?
Evet. MTK m.6 ve HMK m.406 kapsamında hakem kurulunun talebiyle mahkeme delil elde etme işlemlerinde yardımcı olabilir.
Tanık beyanı ne anlama gelir?
Tahkimde tanığın sözlü ifadesinin yazılı biçimde önceden sunulmasıdır. Duruşmada çapraz sorgulama da mümkündür.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
