Tahkim yargılaması devlet mahkemesinden bağımsız olsa da pratikte yargılamayı desteklemesi gereken durumlarda mahkemeye ihtiyaç duyulur. Hakem seçim uyuşmazlıkları, ihtiyati tedbir, delil toplama ve hakem kararının icrası bu durumlara örnek gösterilebilir. MTK m.6 ve HMK m.406 kapsamında mahkemenin tahkime yardım ettiği hallerin incelenmesi, tahkimi etkin kullanmak için kritik öneme sahiptir.
1) Mahkeme Yardımının Hukuki Dayanağı
MTK m.6, milletlerarası tahkimde mahkemenin yardımcı olabileceği halleri düzenlemektedir. HMK m.406, iç tahkim için benzer bir çerçeve çizmektedir. Her iki düzenlemede de mahkeme yardımı “destekleyici” niteliktedir; tahkimi denetlemez ya da yönlendirmez.
MTK kapsamında yetkili mahkeme İstanbul’daki bölge adliye mahkemesidir. Bu merkezi yetki düzenlemesi, tutarlı içtihat oluşmasını sağlamaktadır.
2) Hakem Atamada Mahkeme Yardımı
Taraflar hakem seçiminde anlaşamıyorsa ya da karşı taraf hakem atamayı geciktiriyorsa mahkemeden atama talep edilebilir. MTK m.7 ve HMK m.418 bu prosedürü düzenler.
Atama başvurusu için aranan koşullar: (i) tahkim anlaşmasının varlığı; (ii) belirli süre içinde anlaşma sağlanamaması; (iii) yetkili mahkemeye yazılı başvuru. Mahkeme kural olarak tarafsız ve teknik açıdan yetkin bir hakem atar.
3) İhtiyati Tedbir ve Mahkeme Yardımı
MTK m.6/4 kapsamında tahkim anlaşması bulunsa dahi mahkeme ihtiyati tedbir kararı verebilir. Bu başvuru; hem hakem kurulu oluşmadan önce hem de oluşumundan sonra yapılabilir.
Mahkeme ihtiyati tedbirinin avantajı: doğrudan icra edilebilirlik. Hakem kurulunun tedbir kararı için mahkeme icrasına gidilmesi gerekirken mahkeme kararı doğrudan uygulanır.
4) Delil Toplama Yardımı
Üçüncü kişilerin elindeki belgeler ya da taşınmaz üzerindeki keşif için mahkeme yardımı gerekebilir. HMK m.406/3 kapsamında hakem kurulunun ya da tarafın talebiyle mahkeme delil tespiti ve toplama işlemlerini gerçekleştirebilir.
Bu yardımın pratik önemi: hakem kurulunun üçüncü kişiler üzerinde icra yetkisi yoktur. Üçüncü kişiden belge talep eden hakem kurulu emri gönüllü uyumsuzluk karşısında etkisizdir; bu durumda mahkeme devreye girer.
5) Hakem Kararının İcrası
Kesinleşen hakem kararının icrası da mahkeme kanalıyla olur. HMK kapsamındaki iç tahkim kararları icra dairesine götürülebilir. MTK kapsamındaki kararlar için ise İstanbul BAM’dan icra kararı alınır.
İcra aşamasında mahkeme sınırlı inceleme yapar: tahkim anlaşmasının varlığı, kararın şekli ve kamu düzeni denetimi. Esasa ilişkin inceleme yapılamaz.
6) Pratik Öneriler
Mahkeme yardımına başvururken öneriler: (i) hakem atama uyuşmazlığında kurumsal tahkim tercih edilerek kurum atama yapması sağlanabilir — mahkeme süreci gereksiz olabilir; (ii) ihtiyati tedbir için zamanı kaçırmayın; (iii) üçüncü kişi belgesi için hem hakem kuruluna hem mahkemeye eş zamanlı başvurmayı değerlendirin; (iv) yetkili mahkemeyi doğru belirleyin — MTK için İstanbul BAM.
Sıkça Sorulan Sorular
Tahkim anlaşması varken mahkemeye gidilebilir mi?
Evet. MTK m.6 ve HMK m.406 kapsamında hakem atama, ihtiyati tedbir ve delil yardımı için mahkemeye başvurulabilir.
Hakem atama anlaşmazlığında kim atama yapar?
MTK kapsamında İstanbul BAM; HMK kapsamında uyuşmazlığın görüldüğü bölgedeki yetkili mahkeme.
Mahkeme ihtiyati tedbir tahkimi engelliyor mu?
Hayır. MTK m.6/4 açıkça tahkim anlaşmasının mahkemenin tedbir yetkisini ortadan kaldırmadığını belirtir.
Üçüncü kişi belgesi için ne yapılır?
Hakem kuruluna ibraz emri talebi yapılır; uyulmazsa mahkemeden delil toplama yardımı istenir.
İç tahkim kararı nasıl icra edilir?
Doğrudan icra dairesine başvurulabilir. MTK kapsamında ise İstanbul BAM’dan icra kararı alınır.
Mahkemenin tahkime yardımı “müdahale” sayılır mı?
Hayır. MTK m.6 “yardım” olarak düzenlenmektedir; mahkeme hakem kararını yönlendirmez.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
