Hakemlerin Bağımsızlığı ve Reddi (HMK m.417-418): Süre ve Usul

Tahkimin meşruiyeti tek bir varsayıma dayanır: karar veren kişi bağımsız ve tarafsızdır. Bu varsayım sarsıldığında tahkimin devlet yargısına üstünlük iddiası da çöker.

Türk hukuku bu güvenceyi iki mekanizmayla kurar: hakemin kendi durumunu açıklama yükümlülüğü ve tarafların ret hakkı. Bu rehber ikisinin işleyişini, sürelerini ve mercilerini ele alır.

Bağımsızlık ve Tarafsızlık: İki Farklı Kavram

Uygulamada birlikte anılsalar da ayrı şeylerdir.

• Bağımsızlık nesnel bir durumdur: hakem ile taraflar arasında istihdam, ortaklık, danışmanlık veya akrabalık gibi bir ilişkinin bulunmaması.
• Tarafsızlık zihinsel bir tutumdur: hakemin taraflara, kendisini görevlendiren tarafa, kişi veya kuruma ya da uyuşmazlığın kendisine objektif yaklaşabilmesi.

Bir hakem hiçbir taraf ile ilişkisi olmadığı hâlde konu hakkında önceden kesin görüş beyan etmiş olabilir; bağımsızdır ama tarafsızlığı tartışmalıdır. Bu ilkeler başhakem bakımından da aynen geçerlidir.

Önemli bir nokta: taraf hakemleri de bağımsız ve tarafsız olmak zorundadır. Bir tarafın seçtiği hakem, o tarafın temsilcisi ya da savunucusu değildir.

Açıklama Yükümlülüğü: HMK m.417

Sistem, ret hakkından önce şeffaflık üzerine kurulmuştur.

Hakemlik önerilen kişi, görevi kabul etmeden önce, tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe edilmesini haklı gösterebilecek her türlü durumu açıklamak zorundadır. Bu yükümlülük göreve başlamayla sona ermez: görev sırasında yeni bir şüphe doğuran durum ortaya çıkarsa, hakem bunu gecikmeden açıklamalıdır.

Ne açıklanmalı?

• Taraflardan biriyle geçmişte veya hâlen süren ticari, mesleki ya da danışmanlık ilişkisi.
• Taraf vekilleriyle olan ortaklık, mesleki iş birliği ya da yakın ilişki.
• Aynı taraf veya vekil tarafından daha önce hakem olarak atanmış olmak.
• Uyuşmazlığın konusu hakkında önceden yayımlanmış kesin görüş.
• Taraflardan birinin rakibiyle olan ilişkiler.
• Akrabalık ve kişisel yakınlık ilişkileri.

Ölçüt hakemin kendi kanaati değildir. Belirleyici olan, hakemin kendini tarafsız hissedip hissetmediği değil; makul bir üçüncü kişinin bakışıyla tarafsızlıktan şüphe edilmesini haklı gösteren bir durumun bulunup bulunmadığıdır. Bu nedenle tereddütte kalınan hâllerde açıklama yapmak esastır.

Örneğin bir inşaat uyuşmazlığında hakem olarak seçilen kişinin davalı şirketin eski danışmanı olması, kendisi bu ilişkinin kararını etkilemeyeceğine inansa dahi açıklanması gereken bir durumdur.

Ret Sebepleri: Üç Başlık

HMK m.417 uyarınca hakem şu hâllerde reddedilebilir:

1. Taraflarca kararlaştırılan niteliklere sahip olmaması. Kloz “hakemler inşaat mühendisi olacaktır” ya da “en az on yıl deneyimli hukukçu” gibi bir nitelik öngörmüşse, bunu taşımayan hakem reddedilebilir.
2. Taraflarca kararlaştırılan tahkim usulünde öngörülen bir ret sebebinin mevcut olması. Kurumsal kural setlerindeki ek ret sebepleri bu kapsamdadır.
3. Tarafsızlığından şüphe etmeyi haklı gösteren hâl ve şartların gerçekleşmesi. En geniş ve en sık kullanılan sebeptir.

Ret Usulü: HMK m.418

Önce taraf iradesi

Maddenin birinci fıkrasıyla ret usulünde taraf serbestisi benimsenmiştir. Taraflar ret usulünü kendileri kararlaştırabilir; kurumsal tahkimde kurum kuralları uygulanır. Kanundaki usul, taraflar bir düzenleme yapmamışsa devreye girer.

İki haftalık süre

Hakemi reddetmek isteyen taraf, hakemin veya hakem kurulunun seçiminden ya da ret talebinde bulunabileceği bir durumun ortaya çıktığını öğrendiği tarihten itibaren iki hafta içinde ret talebinde bulunabilir ve bu talebini karşı tarafa yazılı olarak bildirir.

Sürenin başlangıcı öğrenme anıdır. Yargılama ortasında ortaya çıkan bir ilişki öğrenildiğinde süre o andan itibaren işler. Bu nedenle şüphe doğuran bir bilgiye ulaşıldığı tarih kayda geçirilmelidir.

Süre kaçırılırsa ne olur? Ret hakkı kullanılamaz hâle gelir. Daha önemlisi, bu durum sonradan iptal davasında da aleyhe değerlendirilebilir: süresinde ret talebinde bulunmayan taraf, hakemin tarafsızlığına ilişkin itirazını saklı tutamaz.

Çekilme ve kabul aşaması

Ret talebini öğrenen hakeme çekilme hakkı, diğer tarafa ise talebi kabul hakkı tanınmıştır. Hakem çekilir ya da diğer taraf reddi kabul ederse mesele orada biter ve yerine yeni hakem seçilir.

Burada HMK m.420/3’ün koruması devreye girer: hakemin görevinden çekilmesi veya diğer tarafın muvafakat etmesi, ret sebeplerinin varlığının kabulü anlamına gelmez. Yani nezaketen çekilen bir hakem “demek ki taraflıydı” biçiminde etiketlenemez.

Karar mercii: önce kurul

Hakem çekilmez veya diğer taraf reddi kabul etmezse, ret talebi hakkında karar verme yetkisi hakem kuruluna aittir.

Ayrıca ret talebi gerekçeli olarak yapılmalıdır. Kanun koyucu bu iki kuralı — gerekçe şartı ve kurulun öncelikli yetkisi — açıkça ret kurumunun tahkimi geciktirmek amacıyla kötüye kullanılmasını önlemek için öngörmüştür.

İstisna: karar çoğunluğunu etkileyen retler

Kurulun kendi üyeleri hakkındaki ret talebini incelemesi, belirli bir noktadan sonra anlamsızlaşır. Bu nedenle karar çoğunluğunu etkileyecek sayıda hakem için yapılan ret talepleri doğrudan mahkemeye yapılır.

Amaç açıktır: reddedilen hakemlerin kendi ret talepleri hakkında karar verme durumunda kalmalarının önüne geçmek.

Mahkemenin bu konudaki kararı kesindir. Sebep, mahkemelerin konuyu etraflıca inceleyip doğru kararı verebilecekleri düşüncesi ve tahkimde sürati sağlama amacıdır.

Ret Kabul Edilirse: Tahkim Sona Erebilir

HMK m.418/5 kritik bir sonuç öngörür: seçilen hakemin veya hakem kurulunun tümünün ya da karar çoğunluğunu ortadan kaldıracak sayıda hakemin ret talebini mahkemenin kabul etmesi hâlinde tahkim sona erer.

Ancak tahkim sözleşmesinde hakem veya hakemlerin isimleri belirlenmemişse yeniden hakem seçimi yoluna gidilir ve tahkim devam eder.

Bu, kloz yazımına ilişkin bir uyarıyı bir kez daha doğrular: klozda hakem adı yazmak, ret hâlinde tahkimin tümden çökmesine yol açar. İsim yerine seçim mekanizması yazıldığında tahkim ayakta kalır.

Kurumsal Tahkimde Ret: Farklı Bir Rejim

Kurumsal tahkimde ret talepleri kurulun değil, kurumun ilgili organının önüne gider. Bu, HMK m.418/1’deki taraf serbestisinin bir sonucudur: taraflar kurum kurallarını seçmekle ret usulünü de kararlaştırmış olurlar.

Kurumsal rejimin üç pratik farkı vardır:

• Karar veren organ tarafsızdır. Reddedilen hakemin kendi talebi hakkında görüş bildirmesi söz konusu olmaz.
• Süreler kurum kurallarında belirlenir. Kanundaki iki haftalık süre yerine kurum kuralındaki süre uygulanır; bu nedenle karar elinize geçtiğinde önce kural setine bakılmalıdır.
• Kararlar çoğunlukla gerekçesiz açıklanır. Kimi kurumlar ret kararlarının gerekçesini paylaşmaz; bu, sonraki iptal davasında dayanak bulmayı zorlaştırabilir.

Buna karşılık kurumsal rejimin en büyük avantajı hızdır: ret talebi mahkemeye taşınmadan, kurum içinde haftalar mertebesinde sonuçlanır ve tahkim süresi daha az yıpranır.

Uluslararası Uygulamada Çıkar Çatışması Ölçütleri

Milletlerarası tahkimde hakem bağımsızlığı, uygulamada yaygın biçimde başvurulan çıkar çatışması rehberleri çerçevesinde değerlendirilir. Bu rehberler bağlayıcı hukuk kuralı değildir; ancak taraflar, hakemler ve kurumlar bunlara sıklıkla atıf yapar.

Bu metinlerin ortak yaklaşımı, durumları ağırlıklarına göre kademelendirmektir: bazı ilişkiler hakemliğe kesin engel sayılır ve taraf muvafakatiyle dahi giderilemez; bazıları açıklanmak kaydıyla kabul edilebilir; bazıları ise açıklama gerektirmeyecek kadar önemsiz görülür.

Türk hukuku bakımından bu kademelendirme doğrudan uygulanmaz — ölçüt HMK m.417’deki “tarafsızlığından şüphe etmeyi haklı gösteren hâl ve şartlar”dır. Ancak somut olayda şüphenin haklı olup olmadığı değerlendirilirken bu rehberlerdeki tipoloji yol gösterici olabilir.

Ret Talebi Reddedilirse: Sonraki Aşama

Kurul ya da kurum ret talebinizi reddetti ve yargılama devam ediyor. Bu noktada iki soru önem kazanır.

İtirazınızı saklı tutabilir misiniz?

Ret talebinde bulunmuş ve reddedilmişseniz, itirazınızı usulüne uygun biçimde kayda geçirmiş olursunuz. Bu, sonradan iptal davasında hakem kurulunun oluşumuna ilişkin sebebi ileri sürebilmenizin ön şartıdır.

Buna karşılık hiç ret talebinde bulunmayan taraf bakımından durum farklıdır: süresinde ileri sürülmeyen itiraz bakımından hak düşebilir. Bu nedenle şüphe doğuran bir durum öğrenildiğinde, sonucu zayıf görünse dahi süresinde ret talebinde bulunmak stratejik bir tercih olabilir.

Yargılamaya devam etmek zorunda mısınız?

Evet. Ret talebinin reddi yargılamayı durdurmaz ve tarafın esasa ilişkin savunmasını yapmaması sonucunu doğurmamalıdır. Yargılamaya katılmama, ret itirazını güçlendirmez; aksine esas bakımından savunmasız kalmaya yol açar.

Ret Kurumunun Kötüye Kullanılması

Ret, geciktirme amacıyla en çok başvurulan araçlardan biridir. Kanunun buna karşı üç savunması vardır:

• Gerekçe şartı. Soyut iddialarla ret talebinde bulunulamaz.
• Kurulun öncelikli yetkisi. Talep doğrudan mahkemeye taşınarak süreç durdurulamaz.
• İki haftalık süre. Ret, istenilen anda çıkarılabilecek bir koz değildir.

Buna karşılık ret süreci sırasında tahkim süresi işlemeye devam eder. Uzun süren bir ret tartışması, kararın süresi içinde verilmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle ret talebiyle karşılaşan taraf, süre uzatımı ihtiyacını da gündemde tutmalıdır.

Hakem Adayına Sorulacaklar

Ret aşamasına hiç gelmemenin yolu, seçim aşamasında doğru soruları sormaktır.

1. Taraflarla ve vekillerle ilişkiniz var mı? Geçmiş dâhil.
2. Bu taraf veya vekil sizi daha önce hakem olarak atadı mı? Kaç kez?
3. Uyuşmazlığın konusu hakkında yayımlanmış görüşünüz var mı?
4. Önümüzdeki bir yıl için takviminiz uygun mu? Müsaitlik, tarafsızlık kadar önemlidir.
5. Klozdaki nitelik şartlarını taşıyor musunuz? Aksi hâlde ret sebebi doğar.
6. Beyanınızı yazılı verir misiniz? Sonradan çıkacak tartışmada bu belge esas alınır.

Ret Düşündüğünüzde Yapılacaklar

• Öğrenme tarihini kaydedin. İki haftalık süre o andan işler.
• Önce kurum kurallarına bakın. Taraf serbestisi nedeniyle farklı bir usul geçerli olabilir.
• Talebi gerekçelendirin. Somut olgu, belge ve tarih gösterin.
• Karşı tarafa yazılı bildirin. Kanuni şarttır.
• Doğru mercie gidin. Tek hakem söz konusuysa kurul; karar çoğunluğu etkileniyorsa doğrudan mahkeme.
• Kararın kesin olduğunu bilin. Mahkeme aşamasında dilekçe eksiksiz olmalıdır.
• Süre uzatımını planlayın. Ret tartışması tahkim süresini tüketir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bağımsızlık ile tarafsızlık aynı şey mi?

Hayır. Bağımsızlık taraflarla ilişki bulunmamasını, tarafsızlık ise hakemin uyuşmazlığa objektif yaklaşabilmesini ifade eder.

Taraf hakemi de tarafsız olmak zorunda mı?

Evet. Bir tarafın seçtiği hakem, o tarafın temsilcisi veya savunucusu değildir; ilkeler başhakem için de aynen geçerlidir.

Hakemin açıklama yükümlülüğü nedir?

Görevi kabul etmeden önce tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe edilmesini haklı gösterebilecek durumları açıklamak zorundadır.

Görev sırasında yeni bir durum çıkarsa ne olur?

Hakem bunu gecikmeden açıklamalıdır; yükümlülük göreve başlamayla sona ermez.

Açıklama yapılıp yapılmayacağına hakem mi karar verir?

Ölçüt hakemin kendi kanaati değil, makul bir üçüncü kişinin bakışıyla şüphe doğup doğmayacağıdır. Tereddütte açıklama esastır.

Hangi hâllerde hakem reddedilebilir?

Taraflarca kararlaştırılan niteliklere sahip olmaması, kararlaştırılan usulde öngörülen bir ret sebebinin bulunması veya tarafsızlığından şüphe etmeyi haklı gösteren hâl ve şartların gerçekleşmesi hâllerinde.

Ret süresi ne kadardır?

Hakemin seçiminden ya da ret sebebinin ortaya çıktığını öğrendiği tarihten itibaren iki haftadır.

Ret talebi kime bildirilir?

Karşı tarafa yazılı olarak bildirilir; bu kanuni bir şarttır.

Ret talebini kim karara bağlar?

Hakem çekilmez veya diğer taraf kabul etmezse karar yetkisi hakem kuruluna aittir.

Talep neden gerekçeli olmalı?

Kanun koyucu, ret kurumunun tahkimi geciktirmek amacıyla kötüye kullanılmasını önlemek için gerekçe şartı öngörmüştür.

Ret talebi doğrudan mahkemeye yapılabilir mi?

Yalnızca karar çoğunluğunu etkileyecek sayıda hakem için; böylece reddedilen hakemlerin kendi talepleri hakkında karar vermesi önlenir.

Mahkemenin ret kararına itiraz edilebilir mi?

Hayır. Tahkimde sürati sağlamak amacıyla mahkeme kararının kesin olacağı öngörülmüştür.

Ret kabul edilirse tahkim biter mi?

Kurulun tümü ya da karar çoğunluğunu ortadan kaldıracak sayıda hakem reddedilirse tahkim sona erer; ancak klozda isim belirtilmemişse yeniden seçim yapılır.

Hakemin çekilmesi taraflı olduğunu gösterir mi?

Hayır. HMK m.420/3 uyarınca çekilme veya muvafakat, ret sebeplerinin varlığının kabulü anlamına gelmez.

Ret süreci tahkim süresini durdurur mu?

Hayır. Süre işlemeye devam eder; bu nedenle süre uzatımı ihtiyacı ayrıca değerlendirilmelidir.