Hakem Sayısı ve Hakemlerin Atanması (HMK m.415-416, MTK m.7)

Hakem sayısı ve atama usulü, tahkim klozunun en teknik ama en çok sonuç doğuran iki unsurudur. Sayı maliyeti ve hızı belirler; atama mekanizması ise sürecin hiç başlayamama riskini yönetir.

Bu rehber kurulun nasıl kurulduğunu anlatır. Kurul kurulduktan sonraki işleyişi — başhakemin rolü, müzakere ve karar verme usulü — Hakem Kurulunun Oluşumu, Başhakem ve Karar Verme Usulü rehberinde ele alıyoruz. Hakemin bağımsızlığı ve reddi ise ayrı bir rehberin konusudur.

Hakem Sayısı: HMK m.415

İç tahkimde kural nettir. HMK m.415 hükmüne göre taraflar hakem sayısını belirlemekte serbesttir; ancak bu sayı tek olmalıdır. Hakem sayısı taraflarca kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir.

Tek sayı neden zorunlu?

Çift sayılı bir kurulda oyların eşit dağılması hâlinde karar üretilemez. Kanun bu kilitlenmeyi baştan önlemek için tek sayı şartını getirmiştir. Klozda “iki hakem” yazılması, klozu bu yönüyle sakat hâle getirir ve uygulamada kanuni varsayılana dönülmesine yol açar.

Sayı yazılmazsa üç hakem

Bu, uygulamada sıkça gözden kaçan bir maliyet kalemidir. Klozda sayı belirtilmediğinde otomatik olarak üç hakemli bir kurul kurulur; üç hakemin ücreti, tek hakeme göre kayda değer biçimde yüksektir. Düşük değerli sözleşmelerde bu, tahkimi ekonomik olmaktan çıkarabilir.

Tek hakem mi, üç hakem mi?

Pratik bir çözüm, klozda eşikli düzenleme yapmaktır: belirli bir tutarın altındaki uyuşmazlıklarda tek hakem, üzerindekilerde üç hakem. Bu, hem küçük uyuşmazlıklarda maliyeti dengeler hem büyük dosyalarda kurul güvencesini korur.

Seçim Usulü: HMK m.416

HMK m.416 hükmüne göre taraflar, hakem veya hakemlerin seçim usulünü kararlaştırmakta serbesttir. Taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa kanuni usul devreye girer.

Tek hakem seçilecekse

Taraflar hakem seçiminde anlaşamazlarsa, hakem taraflardan birinin talebi üzerine mahkeme tarafından seçilir. Tek hakemli tahkimin zayıf noktası budur: karşı taraf uzlaşmaya yanaşmazsa süreç mahkemeye taşınır ve zaman kaybı doğar.

Üç hakem seçilecekse

Mekanizma şu şekilde işler:

1. Taraflardan her biri birer hakem seçer.
2. Bu şekilde seçilen iki hakem, üçüncü hakemi seçer.
3. Bu aşamalardan herhangi biri işlemezse — taraflardan biri hakemini atamazsa ya da iki hakem üçüncüde anlaşamazsa — atama taraflardan birinin talebi üzerine mahkemece yapılır.

Üçten fazla hakem seçilecek hâllerde de aynı usul uygulanır.

Mahkeme neyi gözetir?

Mahkeme, hakem seçiminde tarafların sözleşmesini ve hakemlerin bağımsız ve tarafsız olması ilkelerini göz önünde bulundurur. Yani mahkeme, klozdaki nitelik şartlarını yok saymaz; klozda öngörülen uzmanlık veya dil şartları atamada dikkate alınır.

Mahkemenin kararına itiraz edilemez

Mahkemenin, gerektiğinde tarafları dinledikten sonra bu hükümlere göre verdiği kararlara karşı kanun yoluna başvurulamaz. Hüküm 7101 sayılı Kanun ile değiştirilerek “temyiz yoluna” ibaresi “kanun yoluna” şeklinde düzenlenmiştir.

Bunun pratik sonucu önemlidir: atama mahkemeye düştüğünde sonuç kesindir. Bu nedenle atama sürecinin klozla kontrol altında tutulması, mahkemeye düşmesine izin vermekten daha güvenlidir.

Milletlerarası Tahkimde Atama: MTK m.7

Milletlerarası tahkimde de aksi kararlaştırılmadıkça üç hakem seçilir; her taraf birer hakem seçer, bu iki hakem üçüncü hakemi belirler.

MTK, atamanın tıkanabileceği hâlleri ayrıca sayar. Taraflar seçim usulünü kararlaştırmış olmalarına rağmen kararlaştırılan usule göre birlikte karar verilmesi gerektiği hâlde taraflar ya da hakemler anlaşamazlarsa, ya da hakem seçimiyle yetkilendirilen üçüncü kişi, kurum veya kuruluş seçimi yapmazsa, hakem veya hakem kurulunun seçimi taraflardan birinin istemi üzerine asliye hukuk mahkemesince yapılır.

Asliye hukuk mahkemesinin gerektiğinde tarafları dinledikten sonra bu hükümlere göre verdiği kararlar kesindir.

Kurumsal Tahkimde Atama

Kurumsal tahkimin en somut faydası atama aşamasında ortaya çıkar. Kurum, tarafların atama yapmaması veya anlaşamaması hâlinde devreye giren bir tamamlayıcı mekanizma sunar; süreç mahkemeye taşınmadan ilerler.

Kurumlar ayrıca hakem listesi tutar, çıkar çatışması beyanlarını denetler ve atamada uyuşmazlığın niteliğini gözetir. Ad hoc tahkimde bu güvence yoktur; bu nedenle ad hoc tercih edilecekse klozda mutlaka bir atama mercii belirlenmelidir.

Çok Taraflı Tahkimde Atama Sorunu

İkiden fazla tarafın bulunduğu uyuşmazlıklarda klasik “her taraf birer hakem” mekanizması çalışmaz. Üç davalı bulunan bir dosyada davalıların ortak bir hakem üzerinde anlaşamaması hâlinde, davacı hakemini atamışken davalılar atayamamış olur; bu durum tarafların eşitliği ilkesi bakımından ciddi bir sorun doğurur.

Yaygın çözüm, çok taraflı ihtimallerde bütün hakemlerin atama mercii tarafından atanmasını öngören bir kayıt konulmasıdır. Bir proje kapsamında birden fazla sözleşme varsa bu kayıt baştan düşünülmelidir.

Atamanın Tamamlanması: Kabul Beyanı ve Görev Belgesi

Hakemin seçilmesi tek başına yeterli değildir; göreve fiilen başlanması için birkaç adım daha vardır ve bunların takvimi doğrudan tahkim süresini etkiler.

Kabul beyanı

Kendisine hakemlik önerilen kişi görevi kabul ettiğini bildirmelidir. HMK m.417 uyarınca kabul öncesinde açıklama yükümlülüğü yerine getirilir; ayrıca taraflar önceden bilgilendirilmemişse hakem, sonradan ortaya çıkan durumları da gecikmeksizin taraflara bildirir. Bu bildirim yükümlülüğü yargılama boyunca devam eder.

Tahkim süresinin başlaması

Atama takviminin en kritik sonucu budur. HMK m.427 uyarınca taraflar aksini kararlaştırmadıkça; bir hakemin görev yapacağı davalarda hakemin seçildiği, birden çok hakemin görev yapacağı davalarda ise hakem kurulunun ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde esas hakkında karar verilir.

Yani tek hakemli tahkimde saat, hakemin seçilmesiyle işlemeye başlar; üç hakemli tahkimde ise ilk toplantı tutanağının düzenlenmesiyle. Atamanın uzaması, üç hakemli dosyalarda süreyi geciktirir ama başlatmaz; tek hakemli dosyalarda ise seçim anı doğrudan başlangıçtır.

Görev belgesi

Bazı kurumsal kurallarda, kurul teşekkül ettikten sonra tarafların ve kurulun imzaladığı bir görev belgesi düzenlenir. Bu belge uyuşmazlığın çerçevesini, talepleri ve usul takvimini sabitler. Görev belgesinin kapsamı, sonradan ileri sürülecek taleplerin dinlenip dinlenmeyeceğini belirlediğinden dikkatle müzakere edilmelidir.

Atama Aşamasında Zaman Yönetimi

Uygulamada tahkim süreçlerinin en çok geciktiği aşama, yargılama değil atamadır. Karşı taraf sürüncemede bırakmak istiyorsa en kolay yol hakemini atamamaktır.

Bu riski azaltmanın yolları:

• Klozda kısa ve kesin süre. Tahkim talebinin tebliğinden itibaren belirli bir gün sayısı içinde atama yapılmazsa, atamanın merci tarafından yapılacağı yazılmalıdır.
• Atama merciinin baştan belirlenmiş olması. Merci belirlenmişse mahkemeye gitmeye gerek kalmaz.
• Tahkim talebinin eksiksiz düzenlenmesi. Talepte hakem adayının bildirilmiş olması, karşı tarafın süresini işletir.
• Mahkemeye erken başvuru. Süre dolduğunda beklemeden başvurmak gerekir; mahkemenin kararı kesin olduğundan sonuç hızlı alınır.

Hakem Seçiminde Değerlendirilecek Ölçütler

1. Bağımsızlık ve tarafsızlık. HMK m.417 uyarınca hakemlik önerilen kişi, görevi kabul etmeden önce tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe edilmeyi haklı gösteren durum ve koşulları açıklamak zorundadır.
2. Konu uzmanlığı. İnşaat, enerji, denizcilik gibi teknik alanlarda sektör bilgisi belirleyicidir.
3. Uygulanacak hukuka hâkimiyet. Esas hukuk yabancı hukuksa, o hukuka vâkıf olmak aranmalıdır.
4. Dil yeterliliği. Tahkim dili ile hakemin çalışma dili örtüşmelidir.
5. Müsaitlik. Aşırı yüklü bir hakem, takvimi tek başına geciktirebilir. Kabul beyanında müsaitlik taahhüdü istenmesi yerinde olur.
6. Tahkim deneyimi. Yargılama tecrübesi ile tahkim tecrübesi aynı şey değildir.

Klozda Atama Mekanizması Nasıl Yazılır?

• Sayıyı yazın. Tek hakem mi üç hakem mi; ya da eşikli düzenleme.
• Atama merciini belirtin. Kurumsal tahkimde kurum, ad hoc tahkimde açıkça bir atama mercii.
• Süre koyun. Tarafın hakemini kaç gün içinde atayacağını yazın; süre geçerse atamanın merci tarafından yapılacağını belirtin.
• Nitelik şartlarını ölçülü tutun. Aşırı dar şartlar aday havuzunu daraltır ve atamayı tıkar.
• Çok taraflı ihtimali düzenleyin. İkiden fazla taraf varsa bütün hakemlerin merci tarafından atanmasını öngörün.
• İkame hakem kaydı ekleyin. Hakemin çekilmesi veya görevinin sona ermesi hâlinde yerine atamanın nasıl yapılacağını yazın.

Atama Aşamasında Sık Yapılan Hatalar

• Çift sayı yazmak. HMK m.415 tek sayı şartını arar.
• Sayıyı hiç yazmamak. Varsayılan üç hakemdir; küçük uyuşmazlıklarda maliyeti orantısız hâle getirir.
• Atama merciini belirtmemek. Ad hoc tahkimde süreç mahkemeye düşer ve zaman kaybı doğar.
• Ad soyad yazmak. Sözleşme tarihinde belirlenen kişi, uyuşmazlık çıktığında müsait olmayabilir veya vefat etmiş olabilir.
• Aşırı dar nitelik şartı. “Yirmi yıl deneyimli, üç dil bilen, belirli bir sektörde uzman” gibi şartlar aday bulunmasını imkânsızlaştırabilir.
• Açıklama yükümlülüğünü hafife almak. Eksik açıklama, sonradan ret ve iptal tartışmasına yol açar.

Sıkça Sorulan Sorular

Hakem sayısı kaç olmalıdır?

HMK m.415 uyarınca taraflar sayıyı belirlemekte serbesttir, ancak sayı tek olmalıdır.

Klozda hakem sayısı yazmazsa ne olur?

HMK m.415 uyarınca üç hakem seçilir. Bu, düşük değerli uyuşmazlıklarda maliyeti orantısız hâle getirebilir.

Neden çift sayılı hakem olamaz?

Oyların eşit dağılması hâlinde karar üretilemeyeceğinden kanun tek sayı şartı getirmiştir.

Tek hakemde anlaşamazsak ne olur?

HMK m.416 uyarınca hakem, taraflardan birinin talebi üzerine mahkeme tarafından seçilir.

Üç hakemli kurul nasıl oluşur?

Taraflardan her biri birer hakem seçer, bu iki hakem üçüncü hakemi seçer. Aşamalardan biri işlemezse mahkeme atar.

Mahkeme hakem seçerken neye bakar?

Tarafların sözleşmesini ve hakemlerin bağımsız ve tarafsız olması ilkelerini göz önünde bulundurur.

Mahkemenin atama kararına itiraz edilebilir mi?

Hayır. Bu kararlara karşı kanun yoluna başvurulamaz; hüküm 7101 sayılı Kanun ile bu şekilde düzenlenmiştir.

Milletlerarası tahkimde atama tıkanırsa ne olur?

MTK m.7 uyarınca seçim, taraflardan birinin istemi üzerine asliye hukuk mahkemesince yapılır ve bu kararlar kesindir.

Hakem seçimiyle yetkilendirilen kurum seçim yapmazsa?

MTK m.7 bu hâli ayrıca düzenler; seçim asliye hukuk mahkemesince yapılır.

Hakemin açıklama yükümlülüğü nedir?

HMK m.417 uyarınca hakemlik önerilen kişi, görevi kabul etmeden önce tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe edilmeyi haklı gösteren durum ve koşulları açıklamak zorundadır.

Klozda hakemin adını yazmak doğru mudur?

Tavsiye edilmez. Belirlenen kişi uyuşmazlık çıktığında müsait olmayabilir; bunun yerine atama mekanizması yazılmalıdır.

Çok taraflı uyuşmazlıkta atama nasıl yapılmalı?

Her taraf birer hakem mekanizması çalışmaz. Bütün hakemlerin atama mercii tarafından atanmasını öngören bir kayıt konulması yaygın çözümdür.

Kurumsal tahkimin atama aşamasındaki faydası nedir?

Taraflar atama yapmaz veya anlaşamazsa kurum devreye girer; süreç mahkemeye taşınmadan ilerler.

Eşikli hakem sayısı düzenlemesi nedir?

Belirli bir tutarın altındaki uyuşmazlıklarda tek, üzerindekilerde üç hakem öngören kloz düzenlemesidir.