Tahkim yargılamasının kalitesi büyük ölçüde hakem seçimiyle belirlenir. Doğru hakem; uyuşmazlık konusunda uzmanlık, tarafsızlık, bağımsızlık ve etkin prosedür yönetimi kapasitesini bir arada taşımalıdır. Bu yazıda hakem sayısı kararı, seçim süreci, çıkar çatışması kontrolü ve ret prosedürü ele alınmaktadır.
1) Hakem Sayısı Kararı: Tek mi, Üç mü?
MTK m.7/3 uyarınca taraflarca belirlenmemişse üç hakem atanır. HMK m.416’da ise belirlenmemişse tek hakem ilkesi geçerlidir. Pratikte uyuşmazlık miktarı ve karmaşıklığı belirleyici faktörlerdir.
Tek hakem: düşük maliyetli; küçük ve orta ölçekli uyuşmazlıklarda hız avantajı sağlar; ancak kararın tek bir kişiye bağımlılığını artırır. Üç hakem: büyük ve karmaşık uyuşmazlıklarda daha güvenilir; farklı hukuk sistemlerinden hakemler seçilerek denge kurulabilir; ancak maliyet ve süre artar. Beş hakem: son derece büyük ve hassas uyuşmazlıklarda nadir görülür.
2) Seçim Yöntemi: Kim, Nasıl Seçer?
Üç hakemli kurulda standart prosedür: davacı bir hakem atar, davalı bir hakem atar ve bu iki hakem birlikte başhakem üzerinde anlaşır. Başhakem konusunda anlaşma sağlanamaması halinde kurumsal tahkimde kurum, ad hoc tahkimde ise mahkeme atar.
Tek hakemli kurulda her iki taraf hakemin ismi üzerinde anlaşır. Anlaşma sağlanamazsa kurumsal tahkimde kurum, HMK kapsamındaki iç tahkimde mahkeme atama yapar. Atama süreci için genellikle 30 günlük süre tanınır; bu süre aşılırsa atama yetkisi kuruma ya da mahkemeye geçer.
3) Hakem Seçim Kriterleri
İdeal hakemi belirleyen özellikler: (i) konu uzmanlığı — ticaret, inşaat, enerji, finans gibi alanlarda derinlemesine bilgi; (ii) hukuk uzmanlığı — uyuşmazlığa uygulanacak hukukta (Türk, İngiliz vb.) deneyim; (iii) tahkim deneyimi — daha önce hakem ya da tahkim avukatı olarak yer almış olmak; (iv) dil yetkinliği — yargılama dilinde etkin iletişim kurabilmek; (v) müsaitlik — uyuşmazlığın süresine uygun zaman ayırabilmek.
Sektörel uzmanlık ile hukuk uzmanlığının aynı kişide buluşması zor olabilir; bu nedenle üç hakemli kurulda iki teknik uzman + bir hukukçu ya da iki hukukçu + bir teknik uzman kombinasyonu tercih edilebilir.
4) Çıkar Çatışması Kontrolü
Hakem adayı atanmayı kabul etmeden önce taraflar ve avukatlarıyla geçmiş ilişkilerini açıklamak (disclosure) zorundadır. IBA’nın “Hakemlik Görevindeki Çıkar Çatışmaları Kılavuzu” Kırmızı, Turuncu ve Yeşil liste ayrımını kullanır:
Kırmızı liste (vazgeçilemeyen): hakem ile taraf arasında doğrudan mali ilişki; mutlak engel oluşturur. Turuncu liste (açıklanmalı): hakem ile taraf avukatları arasında meslek birlikteliği; açıklanmalı, taraflar onaylarsa devam edilebilir. Yeşil liste (sorun yok): aynı eğitim ya da sempozyuma katılım gibi önemsiz bağlar; açıklama zorunluluğu yoktur.
5) Ret Prosedürü
MTK m.12-14 ret prosedürünü düzenler. Ret için iki koşul aranır: (i) hakem bağımsızlığından ya da tarafsızlığından şüphe uyandıracak durum; (ii) niteliklere ilişkin sözleşme ihlali. Ret talebi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren 15 gün içinde yapılmalıdır.
İlk aşamada ret talebi hakem kuruluna sunulur; hakem kendi durumunu değerlendirir. Talep reddedilirse 30 gün içinde yetkili mahkemeye başvurulabilir. MTK kapsamında bu başvuru İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi’ne yapılır. Ret talebinin kabulü, kararın iptal gerekçelerinden biri olabilir.
6) Başhakemin Rolü
Üç hakemli kurulda başhakem; duruşmaları yönetir, prosedürel emirleri çıkarır ve müzakere sürecini koordine eder. Azınlık görüşü varsa kararı yazan genellikle başhakemdir.
Başhakemin hem tahkim usulünde hem esas hukukta deneyimli olması, hem dil yetkinliği taşıması hem de hakemler arası uyumu sağlayabilecek liderlik niteliğine sahip olması gerekir. Özellikle karmaşık ve yüksek değerli davalarda başhakem seçimi belki de en kritik karardır.
7) Pratik Öneriler
Hakem seçiminde dikkat edilmesi gerekenler: (i) atama yapmadan önce hakem adayının özgeçmişini ve mevcut davalarını araştırın; (ii) çıkar çatışması açıklamasını yazılı talep edin; (iii) büyük davalarda karşı tarafın hakemini de araştırın; (iv) başhakem konusunda karşı tarafla müzakereye açık olun; (v) ret sebebi öğrenildiğinde 15 günlük süreyi kaçırmayın; (vi) avukat önerisinden yararlanın.
Sıkça Sorulan Sorular
Tahkimde kaç hakem olmalıdır?
Taraflarca belirlenmemişse MTK’da üç, HMK’da tek hakem esastır. Uyuşmazlık değeri ve karmaşıklığı tercih kriterini belirler.
Hakem nasıl seçilir?
Üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer; iki hakem başhakemi belirler. Anlaşmazlıkta kurum ya da mahkeme atar.
Hakem seçiminde çıkar çatışması nasıl kontrol edilir?
Hakem adayı atanmadan önce tüm olası çıkar çatışmalarını açıklamakla (disclosure) yükümlüdür. IBA Kılavuzu bu değerlendirmede yaygın kullanılan standarttır.
Hakem reddi ne zaman yapılır?
Ret sebebi öğrenilmesinden 15 gün içinde (MTK kapsamında) hakem kuruluna sunulur; ret kabul edilmezse 30 gün içinde mahkemeye başvurulur.
Başhakemin görevleri nelerdir?
Duruşma yönetimi, prosedürel emirler ve müzakere koordinasyonu. Karmaşık davalarda başhakem seçimi en kritik karardır.
Hakem aynı zamanda avukat olabilir mi?
Evet. Tahkim avukatları hakem olarak atanabilir; ancak hali hazırda devam eden davada karşı tarafı temsil etmesi ciddi çıkar çatışması oluşturur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
