İki tarafı aşan ticari ilişkiler (konsorsiyumlar, alt yükleniciler, garanti verenler vb.) çok taraflı uyuşmazlıklara zemin hazırlar. Çok taraflı tahkim ise standart tahkim mekanizmasını önemli ölçüde karmaşıklaştırır: hakem seçimi eşitsizliği, farklı sözleşmelerdeki klozların uyumsuzluğu ve paralel yargılamalar başlıca zorluklardır. Bu yazıda çok taraflı tahkimin özgün sorunları ve çözüm yolları ele alınmaktadır.
1) Çok Taraflı Tahkimin Temel Sorunları
Standart iki taraflı tahkimden farklı olarak çok taraflı tahkimde hakem seçimi derhal bir sorun yaratır: üç taraf varken ve her taraf bir hakem seçecekse sayı denklemi bozulur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Dutco kararı (1992) bu sorunu netleştirmiştir: her tarafın eşit biçimde hakem seçme hakkı olmalıdır.
Bu karar ışığında ICC ve pek çok kurumsal tahkim kuralı çok taraf durumunda farklı mekanizmalar öngörmüştür: davacı grubu bir hakem, davalı grubu bir hakem seçer; üçüncü hakemin seçiminde anlaşma sağlanamazsa kurum atar. Bu yaklaşım eşitlik sorununu büyük ölçüde çözer.
2) Dava Birleştirme (Konsolidasyon)
Birden fazla tahkim davasının tek bir yargılamada birleştirilmesine “konsolidasyon” denir. Bu mekanizmanın faydaları: tekrarlayan delil sunumundan kaçınılması, çelişkili kararların önlenmesi, zaman ve maliyet tasarrufu.
Konsolidasyon için tüm tarafların rızası kural olarak şarttır; ancak bazı kurumsal tahkim kuralları (ICC m.10, İSTAÇ m.8) kurumun tek taraflı konsolidasyon kararı verebileceği durumları düzenler. Bu durumlar: aynı tahkim anlaşması, aynı taraflar ya da birbiriyle yakından bağlantılı uyuşmazlıklar.
3) Üçüncü Tarafların Dahil Edilmesi
Tahkim, yalnızca tahkim anlaşmasının taraflarını bağlar. Tahkim anlaşmasına dahil olmayan üçüncü kişiler davaya dahil edilemez. Bu kural, mahkeme yargılamasından önemli bir fark oluşturur.
İstisna: bazı BIT’ler ve çok taraflı yatırım anlaşmaları, devlet dışı aktörlerin tahkime dahil edilmesine olanak tanır. Ayrıca halefiyet ya da temlik (cessio) yoluyla tahkim anlaşmasının üçüncü kişiye devredilmesi de söz konusu olabilir.
4) Paralel Yargılama Riski
Birbiriyle bağlantılı uyuşmazlıkların farklı tahkim ya da mahkeme davalarında görülmesi çelişkili kararlara yol açabilir. Bu risk özellikle alt yüklenici zincirinde ya da sigorta rücu davalarında ortaya çıkar.
Çözüm yolları: (i) ana sözleşmede konsolidasyon hakkını açıkça düzenleyin; (ii) alt sözleşmelerde aynı tahkim klozunu ve aynı kurumu kullanın; (iii) paralel davalar açılmadan önce avukatla strateji belirleyin; (iv) mümkünse tüm taraflarla tek bir tahkim anlaşması yapın.
5) Kurumsal Kuralların Çözümleri
ICC 2021 Kuralları m.7-10: üçüncü taraf katılımı, birden fazla sözleşme kapsamındaki talep ve konsolidasyon mekanizmalarını ayrıntılı düzenler. İSTAÇ m.8 de bağlantılı davalar için benzer mekanizmalar öngörür.
Özellikle inşaat ve enerji projelerinde çok taraflı tahkim klozu hazırlanırken bu kurumsal kural setlerini göz önünde bulundurmak ve “konsolidasyon yetkisini kuruma bırakma” seçeneğini değerlendirmek önerilir.
6) UNCITRAL Kuralları’nda Çok Taraflı Tahkim
UNCITRAL 2013 Kuralları m.17/5 hakem kuruluna çok taraflı durumlarda prosedür belirleme yetkisi tanır; ancak konsolidasyon için tüm tarafların yazılı onayını şart koşar. Bu katı yaklaşım ad hoc tahkimde çok taraflı davaları güçleştirebilir.
Bu nedenle çok tarafı olan karmaşık proje sözleşmelerinde ad hoc yerine ICC ya da İSTAÇ kurumsal tahkimi tercih edilmesi önerilir.
7) Pratik Öneriler
Çok taraflı tahkimde öneriler: (i) sözleşme zincirinde aynı tahkim klozunu kullanın; (ii) konsolidasyon yetkisini kuruma verin (ICC m.10, İSTAÇ m.8 gibi kurumlar için mümkün); (iii) hakem seçimini Dutco ilkesine uygun yapılandırın; (iv) paralel yargılama riskini en aza indirmek için tek ana sözleşmeye bağlı bir tahkim çatısı kurun.
Çok Taraflı Tahkim ve Birleştirme
Birden fazla taraf usul sorunları doğurur.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Çok taraflı uyuşmazlık | İkiden fazla taraf | Karmaşık |
| Hakem seçimi | Eşitlik sorunu | Kritik |
| Kurum atamaları | Eşitsizlik hâlinde | Çözüm |
| Birleştirme | Aynı kurallar ve uyumlu klozlar | Şart |
| Katılma | Üçüncü tarafın dâhil olması | Rıza |
| Zincirleme sözleşmeler | İnşaat ve tedarik | Sık görülür |
| Uyumsuz klozlar | Birleştirme engeli | Sorun |
| Çelişkili kararlar | Ayrı yargılamalarda risk | Sakınca |
| Öneri | Zincirdeki tüm sözleşmelerde aynı klozu kullanın | Birleştirme imkânı |
Sekizinci ve dokuzuncu satırlar temel riski ve çözümü verir: aynı olaydan doğan uyuşmazlıkların ayrı tahkim yargılamalarında görülmesi birbiriyle çelişen kararlar doğurabilir. Proje zincirindeki tüm sözleşmelerde aynı tahkim kurumu ve kuralları benimsenmesi, birleştirme imkânını açık tutar.
Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları
Tahkimde Taraf Katılımı ve Müdahale
Üçüncü taraf rıza ile dâhil olur.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Katılma | Mevcut yargılamaya dâhil olma | Joinder |
| Şart | Aynı tahkim anlaşmasına taraf olma | Kural |
| Rıza | Tarafların onayı | Sözleşmesel temel |
| Kurum kuralları | Katılma usulü | ICC, ISTAC |
| Zaman sınırı | Heyet kurulmadan önce | Kolaylık |
| Sonradan katılma | Zorlaşır | Onay gerekir |
| Hakem seçimi | Eşitlik sorunu doğar | Kurum ataması |
| Ret hâlinde | Ayrı yargılama | Çelişki riski |
| Öneri | Katılma ve birleştirmeyi klozda düzenleyin | Baştan çözüm |
Beşinci ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: üçüncü tarafın yargılamaya katılması hakem heyeti kurulmadan önce talep edildiğinde çok daha kolay gerçekleşir. Katılma ve birleştirme imkânlarının tahkim klozunda önceden düzenlenmesi ise sonradan doğacak usul tartışmalarını ortadan kaldırır.
Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları
Zincirleme Sözleşmelerde Tahkim Tasarımı
Proje yapısı kloz uyumu gerektirir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Ana sözleşme | İşveren ve yüklenici | Temel |
| Alt yüklenici | Ayrı sözleşme | Zincir |
| Tedarik | Malzeme sözleşmeleri | Ayrı |
| Teminat ve garanti | Banka ve sigorta | Farklı taraflar |
| Uyumsuz klozlar | Birleştirme engeli | Sorun |
| Farklı kurumlar | ICC ve ISTAC karışımı | Uyumsuzluk |
| Farklı seat | Usul hukuku farkı | Karmaşa |
| Çelişkili kararlar | Aynı olay, farklı sonuç | Risk |
| Çözüm | Zincirde tek tip kloz | Tasarım |
Beşinci ve dokuzuncu satırlar temel sorunu ve çözümü verir: aynı projedeki sözleşmelerde farklı tahkim kurumları veya farklı tahkim yerleri kararlaştırılması yargılamaların birleştirilmesini imkânsız kılar. Proje başlarken tüm zincirde tek tip kloz kullanılması bu riski ortadan kaldırır.
Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları
Çok Taraflı Tahkimde Sık Sorulanlar
En çok merak edilen hususlar.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Alt yükleniciyi dâhil edebilir miyim | Aynı kloza tarafsa | Şart |
| Birleştirme mümkün mü | Uyumlu klozlarda | Kurum kuralları |
| Farklı kurumlar seçilmişse | Birleştirme zor | Uyumsuzluk |
| Hakem seçiminde eşitlik | Kurum ataması | Çözüm |
| Ayrı yargılamalar olursa | Çelişkili karar riski | Sakınca |
| Sonradan katılma | Onay gerekir | Zorlaşır |
| Ne zaman talep etmeliyim | Heyet kurulmadan önce | Kolaylık |
| Masraflar nasıl paylaşılır | Kurallar ve karar | Hesap |
| İlk adım | Proje başında tek tip kloz kullanın | Tasarım |
Üçüncü ve yedinci satırlar iki noktayı verir: proje zincirindeki sözleşmelerde farklı tahkim kurumları seçilmişse yargılamaların birleştirilmesi fiilen imkânsız hâle gelir. Katılma talebinin hakem heyeti kurulmadan önce yapılması ise sürecin çok daha kolay yürümesini sağlar.
Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları
Tahkimde Masraf Paylaşımı
Masraf, kararla dağıtılır.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Kurum ücreti | Uyuşmazlık tutarına göre | Tarife |
| Hakem ücreti | Tutar veya saat esası | Kurallar |
| Avans | Peşin yatırılır | Eşit paylaşım |
| Karşı taraf yatırmazsa | Diğer taraf tamamlayabilir | Sonradan talep |
| Yatırılmazsa | Yargılama durabilir | Risk |
| Vekâlet ücreti | Gerçek tutar talep edilebilir | Devlet yargısından farklı |
| Bilirkişi ve tercüme | Ek maliyet | Öngörün |
| Karar | Haksız çıkana yükleme | Takdir |
| Öneri | Bütçeyi baştan hesaplayın | Küçük tutarlarda dezavantaj |
Dördüncü ve altıncı satırlar iki noktayı verir: karşı taraf masraf avansındaki payını yatırmazsa diğer taraf bu tutarı tamamlayarak yargılamanın devamını sağlayabilir ve ödediği tutarı sonradan talep eder. Tahkimde vekâlet ücreti devlet yargısındaki tarifeyle sınırlı olmayıp fiilen ödenen tutar üzerinden istenebilir.
Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları
Tahkimde Gizlilik ve Sınırları
Gizlilik, otomatik değildir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Yaygın kanı | Tahkim gizlidir | Kısmen doğru |
| Duruşma | Kamuya kapalı | Kural |
| Belge ve karar | Otomatik gizlilik tartışmalı | Hukuk sistemine göre |
| Kurum kuralları | Gizlilik hükümleri | ICC, ISTAC |
| Sözleşmesel gizlilik | Klozda düzenleyin | En güvenli |
| İstisna — iptal davası | Mahkeme dosyası | Açılabilir |
| İstisna — tenfiz | Karar sunulur | Zorunlu |
| Halka açık şirket | Kamuyu aydınlatma | Bildirim yükümlülüğü |
| Yatırım tahkimi | Şeffaflık eğilimi | Kamu yararı |
Beşinci ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: tahkimin gizliliği her hukuk sisteminde kendiliğinden kabul edilmediğinden gizlilik yükümlülüğünün tahkim klozunda açıkça düzenlenmesi gerekir. Devletin taraf olduğu yatırım tahkimlerinde ise kamu yararı gerekçesiyle şeffaflık eğilimi güçlenmektedir.
Tahkim uygulama rehberlerimiz: tahkim yeri ve uygulanacak hukuk · ICC ve ISTAC · ad hoc ve kurumsal fark · tahkim süresi · hakemin reddi · tahkim mi dava mı
Tahkimde Karar Düzeltme ve Tavzih
Karar sonrası sınırlı düzeltme mümkündür.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Düzeltme | Hesap ve yazım hatası | Maddi hata |
| Tavzih | Belirsiz kısmın açıklanması | Yorum |
| Tamamlama | Karara bağlanmayan talep | Ek karar |
| Başvuru süresi | Kararın bildiriminden | Kısa |
| Heyetin resen düzeltmesi | Mümkün | Süre içinde |
| Esasa müdahale | Yapılamaz | Sınır |
| İptal süresine etkisi | Süre yeniden işler | Kritik |
| Karşı tarafa bildirim | Usul | Görüş |
| Öneri | Eksik karar varsa tamamlama isteyin | İptal yerine |
Altıncı ve yedinci satırlar iki kritik noktayı verir: düzeltme ve tavzih yoluyla kararın esası değiştirilemez; yalnızca maddi hatalar giderilir ve belirsizlikler açıklanır. Bu başvurular üzerine verilen karar iptal davası süresini yeniden başlattığından süre hesabında bu husus gözetilmelidir.
Tahkim uygulama rehberlerimiz: tahkim yeri ve uygulanacak hukuk · ICC ve ISTAC · ad hoc ve kurumsal fark · tahkim süresi · hakemin reddi · tahkim mi dava mı
Sıkça Sorulan Sorular
Çok taraflı tahkimde hakem nasıl seçilir?
Her taraf grubu (davacı/davalı) bir hakem seçer; üçüncüsünde anlaşmazlıkta kurum atar. Dutco ilkesi her tarafın eşit hakem seçme hakkını güvence altına alır.
Konsolidasyon nedir?
Birden fazla tahkim davasının tek yargılamada birleştirilmesidir. ICC ve İSTAÇ belirli koşullarda kurumun tek taraflı konsolidasyon kararı verebileceğini öngörür.
Tahkim anlaşmasına dahil olmayan üçüncü kişi dahil edilebilir mi?
Kural olarak hayır. Tahkim yalnızca anlaşmanın taraflarını bağlar. İstisnalar: halefiyet, temlik veya bazı BIT’lerin özel hükümleri.
Paralel tahkim davası açılabilir mi?
Mümkün; ancak çelişkili kararlar riski taşır. Önleme için aynı kloz ve kurum seçimi ile konsolidasyon yetkisinin sözleşmede düzenlenmesi önerilir.
ICC çok taraflı tahkimi nasıl yönetir?
ICC 2021 m.7-10 kapsamında üçüncü taraf katılımı, çok sözleşmeli talepler ve konsolidasyon mekanizmaları düzenlenmiştir.
Alt yüklenici uyuşmazlıklarında en iyi yaklaşım ne?
Ana sözleşme ve tüm alt sözleşmelerde aynı tahkim klozunu ve kurumunu kullanmak; konsolidasyon yetkisini kuruma bırakmak.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
