İki tarafı aşan ticari ilişkiler (konsorsiyumlar, alt yükleniciler, garanti verenler vb.) çok taraflı uyuşmazlıklara zemin hazırlar. Çok taraflı tahkim ise standart tahkim mekanizmasını önemli ölçüde karmaşıklaştırır: hakem seçimi eşitsizliği, farklı sözleşmelerdeki klozların uyumsuzluğu ve paralel yargılamalar başlıca zorluklardır. Bu yazıda çok taraflı tahkimin özgün sorunları ve çözüm yolları ele alınmaktadır.
1) Çok Taraflı Tahkimin Temel Sorunları
Standart iki taraflı tahkimden farklı olarak çok taraflı tahkimde hakem seçimi derhal bir sorun yaratır: üç taraf varken ve her taraf bir hakem seçecekse sayı denklemi bozulur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Dutco kararı (1992) bu sorunu netleştirmiştir: her tarafın eşit biçimde hakem seçme hakkı olmalıdır.
Bu karar ışığında ICC ve pek çok kurumsal tahkim kuralı çok taraf durumunda farklı mekanizmalar öngörmüştür: davacı grubu bir hakem, davalı grubu bir hakem seçer; üçüncü hakemin seçiminde anlaşma sağlanamazsa kurum atar. Bu yaklaşım eşitlik sorununu büyük ölçüde çözer.
2) Dava Birleştirme (Konsolidasyon)
Birden fazla tahkim davasının tek bir yargılamada birleştirilmesine “konsolidasyon” denir. Bu mekanizmanın faydaları: tekrarlayan delil sunumundan kaçınılması, çelişkili kararların önlenmesi, zaman ve maliyet tasarrufu.
Konsolidasyon için tüm tarafların rızası kural olarak şarttır; ancak bazı kurumsal tahkim kuralları (ICC m.10, İSTAÇ m.8) kurumun tek taraflı konsolidasyon kararı verebileceği durumları düzenler. Bu durumlar: aynı tahkim anlaşması, aynı taraflar ya da birbiriyle yakından bağlantılı uyuşmazlıklar.
3) Üçüncü Tarafların Dahil Edilmesi
Tahkim, yalnızca tahkim anlaşmasının taraflarını bağlar. Tahkim anlaşmasına dahil olmayan üçüncü kişiler davaya dahil edilemez. Bu kural, mahkeme yargılamasından önemli bir fark oluşturur.
İstisna: bazı BIT’ler ve çok taraflı yatırım anlaşmaları, devlet dışı aktörlerin tahkime dahil edilmesine olanak tanır. Ayrıca halefiyet ya da temlik (cessio) yoluyla tahkim anlaşmasının üçüncü kişiye devredilmesi de söz konusu olabilir.
4) Paralel Yargılama Riski
Birbiriyle bağlantılı uyuşmazlıkların farklı tahkim ya da mahkeme davalarında görülmesi çelişkili kararlara yol açabilir. Bu risk özellikle alt yüklenici zincirinde ya da sigorta rücu davalarında ortaya çıkar.
Çözüm yolları: (i) ana sözleşmede konsolidasyon hakkını açıkça düzenleyin; (ii) alt sözleşmelerde aynı tahkim klozunu ve aynı kurumu kullanın; (iii) paralel davalar açılmadan önce avukatla strateji belirleyin; (iv) mümkünse tüm taraflarla tek bir tahkim anlaşması yapın.
5) Kurumsal Kuralların Çözümleri
ICC 2021 Kuralları m.7-10: üçüncü taraf katılımı, birden fazla sözleşme kapsamındaki talep ve konsolidasyon mekanizmalarını ayrıntılı düzenler. İSTAÇ m.8 de bağlantılı davalar için benzer mekanizmalar öngörür.
Özellikle inşaat ve enerji projelerinde çok taraflı tahkim klozu hazırlanırken bu kurumsal kural setlerini göz önünde bulundurmak ve “konsolidasyon yetkisini kuruma bırakma” seçeneğini değerlendirmek önerilir.
6) UNCITRAL Kuralları’nda Çok Taraflı Tahkim
UNCITRAL 2013 Kuralları m.17/5 hakem kuruluna çok taraflı durumlarda prosedür belirleme yetkisi tanır; ancak konsolidasyon için tüm tarafların yazılı onayını şart koşar. Bu katı yaklaşım ad hoc tahkimde çok taraflı davaları güçleştirebilir.
Bu nedenle çok tarafı olan karmaşık proje sözleşmelerinde ad hoc yerine ICC ya da İSTAÇ kurumsal tahkimi tercih edilmesi önerilir.
7) Pratik Öneriler
Çok taraflı tahkimde öneriler: (i) sözleşme zincirinde aynı tahkim klozunu kullanın; (ii) konsolidasyon yetkisini kuruma verin (ICC m.10, İSTAÇ m.8 gibi kurumlar için mümkün); (iii) hakem seçimini Dutco ilkesine uygun yapılandırın; (iv) paralel yargılama riskini en aza indirmek için tek ana sözleşmeye bağlı bir tahkim çatısı kurun.
Sıkça Sorulan Sorular
Çok taraflı tahkimde hakem nasıl seçilir?
Her taraf grubu (davacı/davalı) bir hakem seçer; üçüncüsünde anlaşmazlıkta kurum atar. Dutco ilkesi her tarafın eşit hakem seçme hakkını güvence altına alır.
Konsolidasyon nedir?
Birden fazla tahkim davasının tek yargılamada birleştirilmesidir. ICC ve İSTAÇ belirli koşullarda kurumun tek taraflı konsolidasyon kararı verebileceğini öngörür.
Tahkim anlaşmasına dahil olmayan üçüncü kişi dahil edilebilir mi?
Kural olarak hayır. Tahkim yalnızca anlaşmanın taraflarını bağlar. İstisnalar: halefiyet, temlik veya bazı BIT’lerin özel hükümleri.
Paralel tahkim davası açılabilir mi?
Mümkün; ancak çelişkili kararlar riski taşır. Önleme için aynı kloz ve kurum seçimi ile konsolidasyon yetkisinin sözleşmede düzenlenmesi önerilir.
ICC çok taraflı tahkimi nasıl yönetir?
ICC 2021 m.7-10 kapsamında üçüncü taraf katılımı, çok sözleşmeli talepler ve konsolidasyon mekanizmaları düzenlenmiştir.
Alt yüklenici uyuşmazlıklarında en iyi yaklaşım ne?
Ana sözleşme ve tüm alt sözleşmelerde aynı tahkim klozunu ve kurumunu kullanmak; konsolidasyon yetkisini kuruma bırakmak.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
