Hangi Uyuşmazlıklar Tahkime Götürülebilir? Hukuk Dallarına Göre

Tahkime elverişliliğin genel ölçütü tek cümleyle özetlenebilir: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği, taşınmaz üzerindeki ayni hakka dokunmayan uyuşmazlıklar tahkime elverişlidir. Ölçütün hukuki temelini ve elverişsizliğin sonuçlarını Tahkime Elverişlilik: HMK m.408 Ölçütü rehberinde ele aldık.

Bu rehber ise ölçütü hukuk dalı dalı uygular: hangi alandaki hangi uyuşmazlık pratikte tahkime gidebilir, hangisi gidemez, hangisinde tartışma vardır.

Ticaret ve Şirketler Hukuku

Tahkimin asıl alanıdır. Ticari satım, distribütörlük, acentelik, franchise, tedarik ve hizmet sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar kural olarak elverişlidir.

Şirketler hukukunda ayrım gerekir

• Elverişli: Pay devri sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar, hissedarlar sözleşmesi ihlalleri, pay bedeli ve değerleme uyuşmazlıkları, rekabet etmeme taahhüdü ihlalleri.
• Tartışmalı: Genel kurul kararlarının iptali. Kararın sonucu şirket ve tüm ortaklar bakımından hüküm doğurduğundan, iki taraflı bir tahkim sürecinde çözülmesi tartışılmaktadır.
• Elverişsiz kabul edilir: Şirketin feshi ve tasfiyesi gibi kişi topluluğunun hukuki varlığını sona erdiren talepler.

Esas sözleşmeye konulan tahkim kaydının, sonradan pay sahibi olanları da bağlayıp bağlamadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

İnşaat ve Eser Sözleşmeleri

Tahkimin en yoğun kullanıldığı ikinci alandır. Hakediş uyuşmazlıkları, iş artışı ve azalışı, süre uzatımı, gecikme tazminatı, ayıplı ifa ve teminat mektubunun paraya çevrilmesi elverişlidir.

Kritik ayrım kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde ortaya çıkar. Aynı sözleşmeden doğan iki talep farklı sonuca bağlanır:

• Elverişli: Gecikme tazminatı, cezai şart, eksik ve ayıplı imalat bedeli, kira kaybı.
• Elverişsiz: Tapu iptali ve tescil talebi — doğrudan taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkindir.

Gayrimenkul Hukuku: En Çok Yanılgıya Düşülen Alan

Yaygın kanının aksine, gayrimenkulle ilgili her uyuşmazlık tahkim dışında değildir. Belirleyici olan hakemden istenen hükmün niteliğidir.

İş Hukuku

İş hukukunda tahkim, işçinin korunması ilkesi nedeniyle dar yorumlanır. Ayrıca 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, işçi ve işveren alacakları ile işe iade taleplerinde arabuluculuğu dava şartı hâline getirmiştir; bu zorunlu aşama tahkim tercihiyle aşılamaz.

• Elverişsiz kabul edilir: İşe iade talebi. İş güvencesi hükümleri işçi lehine emredici niteliktedir.
• Tartışmalı: Kıdem ve ihbar tazminatı ile ücret alacakları. İş sözleşmesine baştan konulan tahkim şartının işçiyi bağlayıp bağlamadığı, işçinin zayıf taraf konumu nedeniyle tartışılmaktadır.
• Daha kabul edilebilir: İş ilişkisi sona erdikten sonra, tarafların eşit müzakere gücüyle yaptığı ayrı bir tahkim anlaşması.
• Elverişli: Üst düzey yönetici sözleşmelerindeki rekabet yasağı ve gizlilik ihlallerinden doğan tazminat talepleri.

Tüketici Uyuşmazlıkları

6502 sayılı Kanun, tüketici uyuşmazlıkları için parasal sınırlara göre tüketici hakem heyetleri ve tüketici mahkemelerini öngörür. Bu düzenleme tüketici lehine emredicidir.

Tüketici sözleşmesine önceden konulan ve tüketiciyi bu mecralardan mahrum bırakan tahkim şartı, haksız şart olarak değerlendirilir ve tüketiciyi bağlamaz. Buna karşılık uyuşmazlık doğduktan sonra tüketicinin bilerek ve serbest iradesiyle yaptığı tahkim anlaşması farklı değerlendirilebilir.

Dikkat: Tüketici hakem heyeti, adındaki “hakem” ifadesine rağmen HMK anlamında bir tahkim mercii değildir; idari nitelikte bir uyuşmazlık çözüm organıdır.

Kira Uyuşmazlıkları

Kira ilişkisi ayni hak değil şahsi hak doğurur; bu nedenle kural olarak elverişlidir.

• Elverişli: Kira alacağı, kira bedelinin tespiti, ayıp ve onarım giderleri, depozito iadesi.
• Tartışmalı: Tahliye talebi. Konut ve çatılı işyeri kiralarındaki tahliye sebepleri kiracı lehine emredici düzenlenmiştir; ayrıca hakem kararıyla tahliyenin icrası pratik güçlükler doğurur.

Aile ve Miras Hukuku

Aile hukukunda kişi hâline ilişkin talepler kesin biçimde elverişsizdir: boşanma, velayet, soybağı, evlenmenin butlanı. Bunlar iki tarafın iradesine tabi olmayan işlerdir.

Buna karşılık boşanmanın malvarlığına ilişkin sonuçları — mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacak talepleri — kural olarak tarafların tasarrufundadır. Ancak bunlar da çoğunlukla boşanma davasıyla birlikte görüldüğünden, uygulamada ayrı bir tahkim süreci nadiren tercih edilir.

Mirasta ise miras sözleşmesinin geçerliliği ve mirasçılık sıfatının tespiti elverişsizken, mirasçılar arasındaki paylaşım alacakları ve denkleştirme talepleri tartışmaya açıktır. Terekede taşınmaz varsa, taşınmazın aynına ilişkin talepler yine dışarıda kalır.

Rekabet Hukuku

İki katman ayrılmalıdır:

• Elverişsiz: Rekabet ihlalinin tespiti ve idari para cezası. Bu yetki Rekabet Kurumuna aittir ve kamu düzenine ilişkindir.
• Elverişli kabul edilme eğilimi: İhlalden doğan özel hukuk tazminat talepleri. Özellikle milletlerarası ticari tahkimde bu talepler yaygın olarak görülmektedir.

Fikri ve Sınai Mülkiyet

• Elverişsiz: Patent, marka veya tasarımın hükümsüzlüğü ve sicil kayıtlarının terkini. Bu kararlar herkese karşı sonuç doğurur.
• Elverişli: Lisans sözleşmesinden doğan royalti ve ifa uyuşmazlıkları, devir sözleşmesi ihlalleri, gizlilik ve know-how ihlalinden doğan tazminat.

Kamu İhale ve İdari Sözleşmeler

Anayasa m.125, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda milli veya milletlerarası tahkime gidilebilmesine imkân tanır. Bunun için sözleşmede tahkim şartının açıkça yer alması gerekir.

• Elverişli olabilir: İmtiyaz sözleşmesinden doğan bedel ve tazminat uyuşmazlıkları.
• Elverişsiz: İhale iptali ve yasaklama kararları gibi idari işlemlerin denetimi. Bunlar idari yargının görev alanındadır.

Spor Uyuşmazlıkları

Spor hukukunda tahkim, federasyonların kendi tahkim kurulları ve uluslararası düzeyde Spor Tahkim Mahkemesi (CAS) üzerinden yerleşik biçimde işler. Disiplin ve transfer uyuşmazlıkları bu yolla çözülür. CAS kararlarının Türkiye’de tanınması ve tenfizi, yabancı hakem kararlarına ilişkin genel rejime tabidir.

Sigorta ve Sermaye Piyasası

Bu iki alanda kanun koyucu zorunlu ya da kurumsallaşmış tahkim mekanizmaları öngörmüştür. Sigortacılıkta Sigorta Tahkim Komisyonu, sermaye piyasasında ise ilgili düzenlemelerdeki uyuşmazlık çözüm usulleri devreye girer. Burada tartışma elverişlilik değil, uyuşmazlığın ilgili düzenlemenin kapsamına girip girmediğidir.

Bankacılık ve Finans

Kredi sözleşmeleri, teminat düzenlemeleri ve türev işlemlerden doğan uyuşmazlıklar kural olarak elverişlidir. Uygulamada milletlerarası finansman sözleşmelerinde tahkim klozu yaygındır.

Ancak iki sınır vardır. Birincisi, kredi ilişkisinin tarafı gerçek kişi tüketici ise tüketici mevzuatındaki koruyucu hükümler devreye girer ve önceden konulmuş tahkim şartı bağlayıcı olmayabilir. İkincisi, ipoteğin paraya çevrilmesi gibi doğrudan taşınmaz üzerindeki ayni hakkın icrasına ilişkin talepler tahkim dışındadır; alacağın varlığı hakemde tartışılsa dahi ipoteğin icrası icra dairesi ve icra mahkemesi yoluyla yürür.

Enerji ve Doğal Kaynaklar

Enerji alanı, tahkimin en yoğun kullanıldığı sektörlerdendir. Elektrik satış anlaşmaları, doğalgaz tedarik sözleşmeleri, yenilenebilir enerji projelerindeki yapım ve işletme sözleşmeleri ile ortak girişim ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar elverişlidir.

Buna karşılık lisans iptali, idari para cezası ve düzenleyici kurum işlemlerinin denetimi idari yargının görev alanındadır. Devletle yapılan üretim paylaşımı veya imtiyaz nitelikli sözleşmelerde ise Anayasa m.125 çerçevesi uygulanır.

Taşımacılık ve Denizcilik

Navlun sözleşmeleri, çarter partiler, kurtarma ve yardım uyuşmazlıkları ile taşıma sözleşmelerinden doğan zıya ve hasar talepleri elverişlidir. Denizcilik, tahkimin tarihsel olarak en köklü uygulama alanlarından biridir ve standart sözleşme formlarında tahkim klozu yerleşiktir.

Gemi üzerindeki ayni haklara — mülkiyet, gemi ipoteği — ilişkin talepler ise ayrı değerlendirilmelidir. Ayrıca ihtiyati haciz ve gemi üzerine tedbir gibi geçici hukuki koruma talepleri, tahkim anlaşması bulunsa dahi devlet mahkemesinden istenebilir.

Sağlık ve Mesleki Sorumluluk

Hekim veya sağlık kuruluşunun sözleşmeden doğan sorumluluğuna dayanan tazminat talepleri teorik olarak tarafların tasarrufundadır. Ancak uygulamada iki engel bulunur: hasta çoğu zaman tüketici konumundadır ve kamu hastanelerindeki uyuşmazlıklar idari yargıya tabidir. Bu nedenle hasta ile yapılan sözleşmeye önceden konulan tahkim şartı, uygulamada bağlayıcı kabul edilmemektedir.

Buna karşılık sağlık kuruluşu ile tedarikçi, sigortacı veya hekim arasındaki ticari nitelikli sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar elverişlidir.

Özet: Karar Ağacı

1. Hakemden ne isteneceğini yazın. Talep, taşınmaz üzerindeki ayni hakka doğrudan müdahale ediyorsa elverişsizdir.
2. Sulh testini uygulayın. Taraflar bu konuda geçerli biçimde sulh olabiliyor mu?
3. Emredici hüküm var mı bakın. Zayıf tarafı koruyan emredici düzenleme varsa kloz bağlayıcı olmayabilir.
4. Zorunlu ön aşamayı kontrol edin. Arabuluculuk gibi dava şartları tahkimle aşılamaz.
5. Üçüncü kişilere etkisini sorun. Karar taraflar dışında herkese karşı sonuç doğuracaksa elverişsizlik ihtimali yüksektir.
6. Talepleri ayırın. Aynı sözleşmeden doğan taleplerin bir kısmı elverişli, bir kısmı elverişsiz olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Gayrimenkul uyuşmazlıkları tahkime gidebilir mi?

Ayni hakka ilişkin talepler gidemez. Satış bedeli, cezai şart veya ayıplı ifadan doğan alacak gibi şahsi hak talepleri gidebilir.

Kat karşılığı inşaat sözleşmesinde durum nedir?

Gecikme tazminatı ve eksik imalat bedeli elverişlidir; tapu iptali ve tescil talebi elverişsizdir.

İşe iade davası tahkime götürülebilir mi?

İş güvencesi hükümleri işçi lehine emredici olduğundan işe iade talebi elverişsiz kabul edilir.

İş sözleşmesindeki tahkim şartı geçerli midir?

İşçinin zayıf taraf konumu nedeniyle tartışmalıdır. İş ilişkisi sona erdikten sonra yapılan ayrı tahkim anlaşması daha kabul edilebilir görülmektedir.

Arabuluculuk dava şartı tahkimle aşılabilir mi?

Hayır. İşçi ve işveren alacaklarında öngörülen dava şartı arabuluculuk, tahkim tercihiyle bertaraf edilemez.

Tüketici sözleşmesindeki tahkim şartı bağlayıcı mıdır?

Tüketiciyi hakem heyeti ve tüketici mahkemesinden mahrum bırakan önceden konulmuş şart haksız şart sayılır ve tüketiciyi bağlamaz.

Tüketici hakem heyeti bir tahkim mercii midir?

Hayır. Adındaki hakem ifadesine rağmen HMK anlamında tahkim değil, idari nitelikte bir uyuşmazlık çözüm organıdır.

Kira uyuşmazlıkları elverişli midir?

Kira alacağı ve bedel tespiti gibi talepler elverişlidir. Tahliye talebi, kiracı lehine emredici düzenlemeler nedeniyle tartışmalıdır.

Boşanma tahkime götürülebilir mi?

Hayır. Boşanma, velayet ve soybağı gibi kişi hâline ilişkin talepler iki tarafın iradesine tabi olmayan işlerdendir.

Mal rejimi tasfiyesi tahkime elverişli midir?

Malvarlığına ilişkin alacak talepleri kural olarak tarafların tasarrufundadır; ancak terekede taşınmaz varsa aynına ilişkin talepler dışarıda kalır.

Genel kurul kararının iptali tahkime gidebilir mi?

Tartışmalıdır. Kararın şirket ve tüm ortaklar bakımından sonuç doğurması nedeniyle iki taraflı tahkimde çözülmesi tartışılmaktadır.

Rekabet hukuku uyuşmazlıkları elverişli midir?

İhlalin tespiti ve idari para cezası Rekabet Kurumunun yetkisindedir. İhlalden doğan özel hukuk tazminat talepleri elverişli kabul edilme eğilimindedir.

Marka hükümsüzlüğü tahkime götürülebilir mi?

Hayır. Hükümsüzlük ve sicil terkini herkese karşı sonuç doğurduğundan elverişsizdir. Lisans sözleşmesinden doğan talepler ise elverişlidir.

İdari sözleşmelerde tahkim mümkün müdür?

Anayasa m.125, kamu hizmeti imtiyaz sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda tahkime imkân tanır; sözleşmede tahkim şartının açıkça yer alması gerekir.

İhale iptali kararı tahkime götürülebilir mi?

Hayır. İhale iptali ve yasaklama kararları idari işlem niteliğinde olup idari yargının görev alanındadır.