Tahkim Anlaşmasının Kapsamı: Hangi Talepler Kloza Girer?

Tahkim klozu geçerli olabilir; buna rağmen elinizdeki talep onun kapsamına girmiyor olabilir. Bu iki soru sürekli birbirine karıştırılır, oysa ayrı ayrı cevaplanır.

Geçerlilik, klozun hukuken ayakta olup olmadığıdır ve Geçerlilik Şartları rehberinin konusudur. Kapsam ise ayakta olan bir klozun hangi talepleri içine aldığıdır; bir yorum sorunudur ve bu rehberin konusudur.

Kapsamın kişi bakımından sınırlarını — klozun sözleşmeyi imzalamayanları bağlayıp bağlamadığını — ayrı bir rehberde ele alıyoruz. Burada konu bakımından kapsamı inceliyoruz.

Neden Kritik?

Kapsam sorunu üç ayrı noktada karşınıza çıkar ve her birinde maliyeti yüksektir:

• Süreç başlarken. Karşı taraf, talebin kloz kapsamı dışında olduğunu ileri sürerek hakem kurulunun yetkisine itiraz eder.
• Karar sonrası. Kurulun kloz kapsamı dışına taşması, iptal sebebidir.
• Tenfizde. New York Sözleşmesi m.V/1-c, kararın tahkim anlaşmasının kapsamı dışındaki bir uyuşmazlığa ilişkin olmasını ret sebebi sayar. Bu sebep, kısmi tenfize elverişli olması bakımından ayrıca önemlidir.

Uygulamadaki asıl sorun şudur: kapsam sorunu genellikle yıllar sonra, karar aşamasında fark edilir. Oysa çözümü kloz aşamasında tek cümleyle mümkündür.

Kanuni Çerçeve: Kapsam Ne Kadar Geniş Olabilir?

HMK m.412/1, kapsamın sınırlarını oldukça geniş çizer. Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamı veya bir kısmının çözümünü hakeme bırakma anlaşmasıdır. MTK m.4 de “sözleşmeden kaynaklansın veya kaynaklanmasın” ifadesiyle aynı genişliği kabul eder.

Buradan iki sonuç çıkar:

1. Kloz, yalnızca sözleşmeye dayanan taleplerle sınırlı olmak zorunda değildir; sözleşme dışı ilişkilerden doğan talepler de kapsama alınabilir.
2. Taraflar kapsamı daraltmakta da serbesttir; “tamamı veya bir kısmı” ifadesi bunu açıkça gösterir.

Yani kanun geniş bir çerçeve sunar; kapsamı fiilen belirleyen taraflardır. Sorun, çoğu klozun bu tercihi bilinçli yapmamasından doğar.

Dar Kloz ve Geniş Kloz

Kloz metnindeki tek bir kelime, kapsamı köklü biçimde değiştirir.

Uluslararası uygulamada tercih, geniş kloz yönündedir. Sebebi pratiktir: dar kloz, aynı olaydan doğan talepleri iki ayrı mecraya bölerek maliyeti ikiye katlar ve çelişkili karar riski doğurur.

Tartışmalı Talep Tipleri

Haksız fiil talepleri

En sık karşılaşılan tartışmadır. Sözleşme ilişkisi içinde doğan ancak hukuki niteliği haksız fiil olan talepler — örneğin ticari sırrın ifşası, itibarın zedelenmesi, rekabet yasağının ihlali — kloz kapsamına girer mi?

Belirleyici olan talebin hukuki nitelendirmesi değil, uyuşmazlığın sözleşme ilişkisiyle bağlantısıdır. Kloz “bununla bağlantılı olarak doğan” ifadesini içeriyorsa, sözleşme ilişkisinden kaynaklanan haksız fiil talepleri de kapsama girer. Dar yazılmış bir klozda ise bu talepler dışarıda kalabilir.

Sebepsiz zenginleşme

Sözleşmenin geçersiz sayılması hâlinde yapılan edimlerin iadesi talebi, teknik olarak sözleşmeye değil sebepsiz zenginleşmeye dayanır. Buna rağmen ayrılabilirlik ilkesi ve m.412/4’ün mantığı gereği, bu talebin de kloz kapsamında görülmesi beklenir. Aksi hâlde sözleşmenin geçersizliğini iddia eden taraf, tek bir iddiayla tahkimden kaçabilirdi.

Sözleşme öncesi görüşmelerden doğan talepler

Görüşmelerin haksız biçimde kesilmesi ya da yanıltıcı beyanlar nedeniyle doğan talepler, sözleşme kurulmadan önceki döneme aittir. Geniş yazılmış bir kloz bunları kapsayabilir; ancak sözleşme hiç kurulmamışsa klozun kendisi de doğmamış olacağından tartışma daha temelden başlar.

Sözleşme sona erdikten sonraki talepler

Fesih veya sürenin dolmasıyla sözleşme sona erdiğinde kloz da sona erer mi? Hayır. Kloz, uyuşmazlık çözümüne ilişkin bağımsız bir anlaşma olduğundan, asıl sözleşmenin sona ermesi klozu sona erdirmez. Aksi kabul, fesihten sonra doğan hiçbir talebin tahkime götürülememesi gibi anlamsız bir sonuç verirdi.

Rekabet etmeme, gizlilik ve garanti taahhütleri gibi sözleşme sonrası yükümlülüklerden doğan talepler de kloz kapsamındadır.

Bağlantılı Sözleşmeler ve Yollama

Bir ticari ilişki nadiren tek sözleşmeden ibarettir: çerçeve sözleşme, siparişler, ekler, teminat belgeleri, alt yüklenici sözleşmeleri.

Çerçeve sözleşme ve siparişler

Çerçeve sözleşmede tahkim klozu varken tek tek siparişlerde yoksa, siparişlerden doğan uyuşmazlıklar kapsama girer mi? Çerçeve sözleşme siparişlerin genel şartlarını düzenliyorsa ve siparişler ona atıf yapıyorsa, kloz siparişleri de kapsayacak biçimde yorumlanır. Ancak sipariş metninde farklı bir uyuşmazlık çözüm kaydı varsa çelişki doğar.

Yollama yoluyla kapsam genişlemesi

HMK m.412/3 uyarınca, asıl sözleşmenin bir parçası hâline getirilmek amacıyla tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması hâlinde de tahkim sözleşmesi yapılmış sayılır. Bu, genel işlem şartlarına veya sektörel standart metinlere atıf yapan sözleşmelerde kapsamı doğrudan etkiler.

Çelişen klozlar

Bağlantılı sözleşmelerde farklı uyuşmazlık çözüm kayıtları bulunması, uygulamadaki en maliyetli hatalardandır: bir sözleşmede tahkim, diğerinde yetkili mahkeme; birinde İstanbul, diğerinde Londra. Sonuç, aynı olaydan doğan taleplerin farklı mecralarda görülmesi ve davaların birleştirilememesidir.

Çözüm, bir projedeki bütün sözleşmelerde tek bir uyuşmazlık çözüm şablonu kullanmaktır.

Kapsam Yorumunda Kullanılan Ölçütler

Kloz metni her ihtimali saymaz; bu nedenle kapsam tartışmasında yorum yapılır. Uygulamada başvurulan ölçütler şunlardır.

Tarafların makul beklentisi

Ticari hayatta taraflar, aynı ilişkiden doğan uyuşmazlıkların tek elden çözülmesini bekler. Bu beklenti, tereddüt hâlinde kapsamın geniş yorumlanmasını destekler. Bir sözleşme ilişkisi kuran tarafların, o ilişkiden doğacak talepleri bilinçli olarak iki ayrı mecraya bölmek istediği varsayımı hayatın olağan akışına aykırıdır.

Talebin ilişkiyle bağlantısı

Belirleyici soru şudur: bu talep, sözleşme ilişkisi hiç kurulmasaydı doğar mıydı? Cevap hayırsa, talep hukuki niteliği ne olursa olsun ilişkiyle bağlantılıdır.

Metnin lafzı

Yorum, metni aşamaz. Taraflar kapsamı bilinçli olarak dar tutmuşsa — örneğin yalnızca “bedel uyuşmazlıkları” demişlerse — genişletici yorumla bu tercih ortadan kaldırılamaz.

Kloz aleyhine yorum

Genel işlem şartı niteliğindeki metinlerde, klozu tek taraflı olarak hazırlayan tarafın aleyhine yorum yapılması gündeme gelebilir. Standart sözleşmelerle çalışan taraflar bu riski gözetmelidir.

Sık Karşılaşılan Kapsam Senaryoları

Senaryo 1 — Teminat mektubunun paraya çevrilmesi

Ana sözleşmede tahkim klozu var, teminat mektubu ayrı bir banka ilişkisine dayanıyor. Banka kloza taraf olmadığından, mektubun paraya çevrilmesine ilişkin uyuşmazlık kural olarak kloz kapsamı dışındadır. Buna karşılık, ana sözleşmenin tarafları arasındaki “mektubun haksız olarak paraya çevrildiği” iddiası kloz kapsamına girebilir.

Senaryo 2 — Ayıplı ifa ve üretici sorumluluğu

Satıcıyla arasındaki sözleşmede kloz varken, alıcının doğrudan üreticiye yönelttiği talepler kloz kapsamına girmez; üretici sözleşmenin tarafı değildir.

Senaryo 3 — Grup şirketleri

Sözleşmeyi imzalayan şirketin ana ortağına veya bağlı ortaklığına yöneltilen talepler, kişi bakımından kapsam sorunudur ve ayrı ölçütlere tabidir.

Senaryo 4 — Sözleşmenin devri

Sözleşme devredildiğinde kloz da kural olarak devralana geçer. Devir sözleşmesinde klozun açıkça anılması, sonradan doğacak tartışmayı önler.

Senaryo 5 — Tadil sözleşmesi

Ana sözleşme tadil edildiğinde, tadil metninde uyuşmazlık çözümüne ilişkin hüküm yoksa ana sözleşmedeki kloz geçerliliğini korur. Tadil metnine farklı bir kayıt konulması ise çelişki doğurur ve hangisinin uygulanacağı tartışılır.

Kapsam İtirazı Ne Zaman İleri Sürülmelidir?

Hakem kurulunun kendi yetkisi hakkında karar verme yetkisi bulunduğundan, kapsam itirazı önce kurul önünde ileri sürülür. Yetki itirazının savunmayla birlikte ileri sürülmesi gerekir; süresinde ileri sürülmeyen itiraz bakımından itiraz hakkının düşeceği kabul edilmektedir.

İtiraz süresinde yapılmışsa, kurulun aksi yöndeki kararı iptal davasında ve tenfiz aşamasında yeniden tartışılabilir. Bu nedenle kapsam itirazının ilk savunmada ve açık biçimde yapılması, sonraki bütün aşamaların kapısını açık tutar.

Kapsamı Netleştiren Kloz İçin Öneriler

1. Geniş formül kullanın. “Bu sözleşmeden veya bununla bağlantılı olarak doğan tüm uyuşmazlıklar” ifadesi tartışmayı büyük ölçüde kapatır.
2. Kuruluş ve geçerliliği açıkça sayın. “Sözleşmenin kuruluşu, geçerliliği, yorumu, ifası, ihlali ve sona ermesi dâhil” ifadesini ekleyin.
3. Sözleşme dışı talepleri anın. Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme taleplerinin de kapsandığını yazın.
4. Sözleşme sonrası yükümlülükleri belirtin. Gizlilik ve rekabet yasağından doğan talepleri açıkça kapsama alın.
5. Bağlantılı sözleşmeleri hizalayın. Ekler, siparişler ve teminat belgelerinde aynı şablonu kullanın.
6. Yollamayı net yazın. Başka belgeye atıf varsa, atfın asıl sözleşmenin parçası hâline getirme amacı taşıdığını belirtin.
7. İstisnaları açıkça yazın. Kapsam dışında tutmak istediğiniz talep varsa — örneğin elverişsiz olduğu bilinen tescil talepleri — bunları sayın ve yetkili mahkemeyi gösterin.

Sıkça Sorulan Sorular

Klozun geçerliliği ile kapsamı aynı şey mi?

Hayır. Geçerlilik klozun hukuken ayakta olup olmadığıdır; kapsam ise ayakta olan klozun hangi talepleri içine aldığı yorum sorunudur.

Kloz sözleşme dışı talepleri kapsayabilir mi?

Evet. HMK m.412/1 sözleşme veya sözleşme dışı hukuki ilişkiden doğan uyuşmazlıklardan söz eder; MTK m.4 de aynı genişliği kabul eder.

Dar kloz ile geniş kloz farkı nedir?

“Bu sözleşmeden doğan” ifadesi dar, “veya bununla bağlantılı olarak doğan tüm uyuşmazlıklar” ifadesi geniş kapsam sağlar.

Haksız fiil talepleri kloz kapsamına girer mi?

Belirleyici olan talebin nitelendirmesi değil sözleşme ilişkisiyle bağlantısıdır. Geniş yazılmış kloz bu talepleri kapsayabilir.

Sözleşme geçersizse iade talebi tahkime gider mi?

Ayrılabilirlik ilkesi ve HMK m.412/4 gereği bu talebin de kloz kapsamında görülmesi beklenir.

Sözleşme feshedilirse kloz sona erer mi?

Hayır. Kloz bağımsız bir anlaşma olduğundan asıl sözleşmenin sona ermesi klozu sona erdirmez.

Gizlilik ve rekabet yasağı ihlali kapsama girer mi?

Sözleşme sonrası yükümlülüklerden doğan talepler de kural olarak kloz kapsamındadır.

Çerçeve sözleşmedeki kloz siparişleri kapsar mı?

Çerçeve sözleşme siparişlerin genel şartlarını düzenliyor ve siparişler ona atıf yapıyorsa kloz siparişleri de kapsayacak biçimde yorumlanır.

Başka belgeye yollama kapsamı genişletir mi?

HMK m.412/3 uyarınca asıl sözleşmenin parçası hâline getirilmek amacıyla tahkim şartı içeren belgeye yollama yapılması hâlinde tahkim sözleşmesi yapılmış sayılır.

Bağlantılı sözleşmelerde farklı klozlar olursa ne olur?

Aynı olaydan doğan talepler farklı mecralarda görülür, davalar birleştirilemez ve çelişkili karar riski doğar.

Kapsam itirazı ne zaman ileri sürülmelidir?

Hakem kurulu önünde, yetki itirazı olarak savunmayla birlikte. Süresinde ileri sürülmeyen itiraz bakımından hakkın düşeceği kabul edilmektedir.

Kurul kloz kapsamı dışına taşarsa ne olur?

Bu, iptal sebebidir. Yabancı kararlarda New York Sözleşmesi m.V/1-c uyarınca tenfiz ret sebebi olarak ileri sürülebilir.

Kapsam dışına taşma kısmi tenfize elverişli midir?

Evet. Kapsam içindeki bölüm ile dışına taşan bölüm ayrılabiliyorsa kapsam içindeki kısım tenfiz edilebilir.

Kapsam dışında tutmak istediğim talepler için ne yapmalıyım?

Bunları klozda açıkça sayın ve o talepler bakımından yetkili mahkemeyi gösterin.