Tahkim Şartı ve Tahkim Anlaşması: Geçerlilik Şartları

Ticari sözleşmelerde taraflar, uyuşmazlıklarını devlet mahkemeleri yerine hakemlere götürmeyi tercih edebilir. Bunun hukuki temeli, sözleşmeye konulan tahkim şartı ya da ayrı bir tahkim anlaşmasıdır. Geçerli bir tahkim anlaşması, uyuşmazlık çıktığında mahkemenin değil hakemlerin yetkili olmasını sağlar.

Tahkim anlaşmasının geçerli olabilmesi belirli şartlara bağlıdır; bu şartlardaki bir eksiklik, tüm tahkim sürecini tartışmalı hâle getirebilir. Bu yazıda tahkim anlaşmasının tanımını, geçerlilik şartlarını ve temel ilkelerini genel hatlarıyla açıklıyoruz; somut durumda mutlaka bir avukata danışmak gerekir.

Tahkim Anlaşması Nedir?

Tahkim anlaşması, tarafların aralarındaki mevcut veya doğabilecek uyuşmazlıkların tümünü ya da bir kısmını hakem veya hakem kurulunca çözülmesi konusunda yaptıkları anlaşmadır (HMK m.412, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4). Bu anlaşma, asıl sözleşmeye konulan bir tahkim şartı biçiminde ya da ayrı bir sözleşme olarak yapılabilir.

İç Tahkim mi, Milletlerarası Tahkim mi?

Uyuşmazlık bir yabancılık unsuru taşıyor ve tahkim yeri Türkiye ise kural olarak Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK) uygulanır. Yabancılık unsuru yoksa ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenmişse, iç tahkime ilişkin HMK hükümleri devreye girer.

Yazılı Şekil Şartı

Tahkim anlaşmasının yazılı yapılması bir geçerlilik şartıdır; yalnızca ispat şartı değildir. Yazılı şekil; taraflarca imzalanmış bir belgeyle, taraflar arasında teati edilen mektup, faks veya e-posta gibi iletişim araçlarıyla, tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılmasıyla ya da dava dilekçesinde ileri sürülen tahkim anlaşmasına cevap dilekçesinde itiraz edilmemesiyle yerine getirilmiş sayılabilir.

Tahkim İradesinin Açık ve Kesin Olması

Tahkim anlaşmasında, uyuşmazlığın kesin olarak hakemde çözüleceğinin açıkça ortaya konulması gerekir. Yargıtay içtihatlarında, kesin tahkim iradesini ortadan kaldıran veya zayıflatan kayıtların tahkim şartını geçersiz kılabileceği kabul edilmektedir.

Belirli veya Belirlenebilir Uyuşmazlık

Tahkim anlaşması, belirli bir hukuki ilişkiden doğan veya doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin olmalıdır. Belirli bir ilişkiye bağlanmamış, tarafların aralarındaki “her türlü uyuşmazlık” için yapıldığı belirsiz anlaşmalar kural olarak geçerli kabul edilmez.

Tahkime Elverişlilik

Yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği konular tahkime elverişlidir. Örneğin taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar gibi bazı konular kural olarak tahkime götürülemez.

Ayrılabilirlik (Bağımsızlık) İlkesi

Tahkim şartı, içinde yer aldığı asıl sözleşmeden bağımsızdır. Asıl sözleşmenin geçersiz olması, kural olarak tahkim şartını kendiliğinden geçersiz kılmaz (HMK m.412/4). Bu ilke, tahkim anlaşmasının istikrarını korur.

Hakemin Kendi Yetkisini Belirlemesi

Hakem veya hakem kurulu, kendi yetkisi ve tahkim anlaşmasının geçerliliği hakkında karar verebilir. Bu, tahkim yargılamasının bağımsız işleyişini sağlayan temel ilkelerden biridir.

Tahkim Anlaşması Varken Mahkemeye Dava Açılırsa

Geçerli bir tahkim anlaşması bulunmasına rağmen taraflardan biri mahkemede dava açarsa, karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir. Bu itiraz ilk itirazlara ilişkin kurallara tabidir ve kabulü hâlinde mahkeme kural olarak davayı usulden reddeder.

Tahkimin Sağladığı Başlıca Avantajlar

Tahkim; uyuşmazlık konusunda uzmanlaşmış hakemlerin seçilebilmesi, yargılamanın kural olarak gizli yürütülmesi ve usul bakımından esneklik sağlaması nedeniyle özellikle ticari uyuşmazlıklarda tercih edilir. Ayrıca New York Sözleşmesi sayesinde hakem kararları pek çok ülkede tenfiz edilebildiğinden, sınır ötesi ilişkilerde önemli bir güvence sunar.

İyi Bir Tahkim Şartı Nelere Dikkat Etmeli?

Uygulamada sorun yaşanmaması için tahkim şartında; tahkim yeri, yargılama dili, uygulanacak hukuk, kurumsal mı yoksa ad hoc tahkim mi olduğu ve hakem sayısı gibi unsurların açıkça belirtilmesi yararlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tahkim şartı sözlü olabilir mi?

Hayır. Yazılı şekil bir geçerlilik şartıdır; bununla birlikte e-posta veya faks gibi yazışmalar da yazılı şekil şartını karşılayabilir.

Asıl sözleşme geçersizse tahkim şartı da geçersiz mi olur?

Hayır. Ayrılabilirlik ilkesi gereği tahkim şartı kural olarak bağımsız geçerliliğini korur ve ayrıca değerlendirilir.

Her uyuşmazlık tahkime götürülebilir mi?

Hayır. Yalnızca tarafların serbestçe tasarruf edebileceği konular tahkime elverişlidir; bazı konular kapsam dışındadır.

Tahkim anlaşması varken mahkemede dava açılırsa ne olur?

Karşı taraf süresinde tahkim itirazında bulunursa, mahkeme kural olarak davayı usulden reddeder ve uyuşmazlık tahkimde görülür.

İyi bir tahkim şartında neler bulunmalı?

Tahkim yeri, dili, uygulanacak hukuk, kurumsal/ad hoc tercih ve hakem sayısı gibi unsurların açıkça yer alması ileride çıkabilecek tartışmaları azaltır.

Sonuç

Tahkim anlaşması, doğru kurgulandığında hızlı ve uzmanlaşmış bir uyuşmazlık çözümü sağlar; ancak geçerlilik şartlarındaki eksiklikler süreci en baştan sakatlayabilir. Sözleşmenize uygun bir tahkim şartı veya somut bir uyuşmazlık için bizimle iletişime geçebilirsiniz.