Tahkim yargılamasında hakem heyetinin doğru oluşturulması, sürecin adaleti ve etkinliği açısından belirleyicidir. Hakemler; bağımsızlık, tarafsızlık ve yetkinlik ilkeleri çerçevesinde seçilir. Türk hukukunda iç tahkim için HMK m.416-422, milletlerarası tahkim için MTK m.7-14 bu süreci düzenler. Bu yazıda hakem sayısı, seçim yöntemi, bağımsızlık ve ret prosedürü ele alınmaktadır.
1) Hakem Sayısı
HMK m.416 uyarınca taraflar hakem sayısını serbestçe kararlaştırabilir. Tek, üç ya da beş hakemli kurullar mümkündür. Taraflarca belirlenmemişse tek hakem atanır. MTK m.7/3 kapsamında ise taraflarca belirlenmemişse üç hakemden oluşan kurul esas alınır.
Uyuşmazlığın büyüklüğü ve karmaşıklığı hakem sayısını belirlemede pratik bir ölçüttür. Küçük uyuşmazlıklarda (500.000 TL ve altı) tek hakem maliyet ve hız açısından avantajlıdır. Büyük ve karmaşık davalar için üç hakemli kurul tercih edilir; bu yapı aynı zamanda prosedürel güvenceyi artırır.
2) Seçim Yöntemleri
Üç hakemli kurulda standart atama yöntemi: davacı bir hakem atar, davalı bir hakem atar; bu iki hakem bir araya gelerek başhakem seçer. Taraflar başhakemi bizzat da belirleyebilir. Seçim için süre belirlenmişse ve anlaşma sağlanamazsa kurumsal tahkimde kurum, ad hoc tahkimde ise mahkeme atama yapar.
Tek hakemli tahkimde her iki taraf hakemin ismi üzerinde anlaşır. Anlaşma sağlanamazsa kurumsal tahkimde kurum, HMK m.418 kapsamında iç tahkimde mahkeme atama yetkisini kullanır. MTK m.7 kapsamındaki milletlerarası tahkimde ise MTK’da belirlenen atama mercii devreye girer.
3) Hakem Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı
Hakemlerin bağımsız ve tarafsız olması temel koşuldur. Tarafsızlık, hakemin uyuşmazlıkta ya da taraflarda çıkarının bulunmaması; bağımsızlık ise taraflardan birinin etkisi altında bulunmaması anlamına gelir.
Hakem adayı atanmayı kabul etmeden önce taraflarla bağlantısına ilişkin açıklama (disclosure) yapmakla yükümlüdür. ICC’nin “Orange List” uygulaması ya da IBA’nın hakem çatışması kılavuzu bu açıklamanın içeriğini belirlemede yardımcı olur. Türk hukukunda MTK m.12 ve HMK m.420 bu açıklama yükümlülüğünü düzenler.
4) Hakem Reddi
Taraflar, bir hakemin bağımsızlığından ya da tarafsızlığından şüphelendiklerinde ret yoluna başvurabilir. Ret için süre sınırı vardır: HMK m.420 uyarınca ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren 2 hafta; MTK m.12 kapsamında ise 15 gün.
Kurumsal tahkimde ret talebi kurumun kural seti çerçevesinde incelenir (ICC m.14, İSTAÇ m.11). Ad hoc tahkimde ret talebi kabul edilmezse mahkemeye başvurularak ret kararı istenebilir. Hakemin kendi kendini reddedip etmeyeceği konusu ayrıca değerlendirilir.
5) Hakemlerin Nitelikleri
Türk iç tahkiminde hakem olmak için özel bir yasal nitelik aranmamaktadır; avukat olmayan kişiler de hakem olabilir. Ancak milletlerarası tahkimde kurumların hakem listeleri ya da hakemde aranan nitelikler daha belirleyicidir.
Sektörel uyuşmazlıklarda (inşaat, enerji, denizcilik vb.) teknik uzman hakemlerin tercih edilmesi kararın kalitesini artırır. Başhakemin ise tahkim usulü ve hukuku konusunda deneyimli olması kritik öneme sahiptir.
6) Hakemin Görevden Alınması
Hakemin görevini gereği gibi yerine getirmemesi ya da uzun süre görevini ihmal etmesi halinde görevden alınması gündeme gelebilir. HMK m.421 ve MTK m.14 bu mekanizmayı düzenler.
Taraflar hakemin istifasını ya da görevden alınmasını talep edebilir. Anlaşmazlık halinde mahkeme ya da kurumsal tahkimde kurum karar verir. Görevden alınan hakemin yerine yeni atama, ilk atama yöntemiyle yapılır.
7) Pratik Öneriler
Hakem seçiminde dikkat edilmesi gerekenler: (i) hakemin özgeçmişini ve mevcut üstlendiği davaları araştırın — çıkar çatışması tespiti için kritik; (ii) bağımsızlık açıklamasını yazılı olarak talep edin; (iii) başhakemde tahkim usulü deneyimini öncelik olarak arayın; (iv) ret sebebi öğrenilince süreler kaçırılmadan harekete geçin; (v) büyük davalarda farklı milliyetlerden ya da geçmişlerden hakem oluşturmayı değerlendirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Hakem sayısı nasıl belirlenir?
Taraflarca sözleşmede belirlenir. İç tahkimde belirlenmemişse tek hakem; milletlerarası tahkimde (MTK) üç hakemli kurul varsayılan yapıdır.
Hakem bağımsızlığı neden önemlidir?
Hakemin taraflardan birinin etkisi altında olması ya da çıkar çatışması bulunması, kararın iptali için geçerli bir gerekçe oluşturabilir.
Hakemleri kim seçer?
Üç hakemli kurulda her taraf bir hakem seçer; iki hakem birlikte başhakemi belirler. Anlaşmazlıkta kurum (kurumsal tahkimde) ya da mahkeme (ad hoc tahkimde) atar.
Hakem ret ne zaman yapılır?
Ret sebebi öğrenilmesinden itibaren HMK kapsamında 2 hafta, MTK kapsamında 15 gün içinde yapılmalıdır.
Hakemlerin avukat olması şart mıdır?
Türk iç hukukunda şart değildir; ancak kurumsal tahkim kuralları ya da uyuşmazlığın niteliği hakem niteliklerini belirleyebilir.
Hakem görevden alınabilir mi?
Evet. Görevi ihmal ya da gerektiği gibi yerine getirmeme halinde HMK m.421 ve MTK m.14 kapsamında görevden alınma mümkündür.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
