Vatansızlık ve Vatansız Kişi Kimlik Belgesi (6458 m.50-51): Tespit, Haklar ve Vatandaşlık Yolu

Vatansızlık, hukukun en ağır boşluğudur: kişi vardır ama hiçbir devlet onu vatandaşı saymaz. Türkiye bu boşluğu 6458 sayılı Kanun’un 50 ve 51 inci maddeleriyle doldurur. Vatansızlığın tespiti üzerine düzenlenen Vatansız Kişi Kimlik Belgesi hiçbir harca tabi değildir, ikamet izni yerine geçer, iki yılda bir yenilenir ve üzerinde yabancı kimlik numarası yer alır. En değerli hükmü ise çoğu kaynakta atlanır: bu belgeyle Türkiye’de geçirilen süreler, ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır — yani vatandaşlığa giden yolda sayılır.

Vatansız Kişi Kimdir?

Tanım hem uluslararası hem ulusal düzeyde yapılmıştır ve ikisi örtüşür.

1954 tarihli Vatansız Kişilerin Statüsüne İlişkin New York Sözleşmesi‘nin 1 inci maddesine göre “vatansız kişi” terimi, herhangi bir devletin hukuk sistemi çerçevesinde vatandaş olarak kabul edilmeyen kişiyi ifade eder.

4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ş) bendinde vatansız kişi, hiçbir devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olmayan ve yabancı olarak kabul edilen kişi olarak tanımlanmıştır. Türkiye iç mevzuatını bu noktada uluslararası hukukla uyumlu biçimde düzenlemiştir.

Vatansızlık, uluslararası korumadan (mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma) tamamen ayrı bir kurumdur. Uluslararası koruma zulüm veya ciddi zarar riskine dayanır; vatansızlık ise bir hukuki bağ eksikliğidir. Bir kişi hem vatansız hem mülteci olabilir, ancak biri diğerini otomatik olarak doğurmaz.

Neden özel bir belge gerekiyor?

Sorun, Kanun’un genel sisteminden doğar. 6458 sayılı Kanun’un 19 uncu maddesi uyarınca Türkiye’de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur. Ancak ikamet izni başvurusu, geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen bir belge gerektirir; hiçbir devletin vatandaşı olmayan kişi ise böyle bir belgeyi hiçbir yerden temin edemez.

Sonuç bir kısır döngüdür: kişi yasal kalış imkânı bulamaz, kayıt dışına düşer, çalışamaz, sağlık ve eğitim hizmetlerine erişemez, çocuğunu nüfusa yazdıramaz. Kanun’un 50 nci maddesi tam bu döngüyü kırmak için vardır.

Vatansızlığın Tespiti — 6458 m.50

Maddenin birinci fıkrası yetkiyi tek elde toplar: vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır. Vatansız kişilere, Türkiye’de yasal olarak ikamet edebilme hakkı sağlayan Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir.

Aynı fıkrada önemli bir sınır vardır: “Başka ülkeler tarafından vatansız kişi işlemi görenler bu haktan yararlandırılmaz.” Yani başka bir devlette vatansız statüsü tanınmış ve orada işlem görmekte olan kişi, Türkiye’deki bu prosedüre başvuramaz. Hüküm, statünün ülkeler arasında çoğaltılmasını engellemeyi amaçlar.

Belgenin özellikleri

Maddenin ikinci fıkrası belgeyi ayrıntılandırır ve buradaki her ibare pratik sonuç doğurur:

• Alma yükümlülüğü. Vatansız kişiler bu belgeyi almakla yükümlüdür; belge bir tercih değildir.
• Düzenleyen makam. Belge, Genel Müdürlüğün uygun görüşü alınarak valiliklerce düzenlenir. Tespit merkezde, düzenleme ilde yapılır.
• Harç muafiyeti. Belge hiçbir harca tabi değildir. İkamet izinlerinde ödenen harç ve değerli kâğıt bedelleri burada söz konusu olmaz.
• İkamet izni yerine geçer. Ayrıca ikamet izni alınmasına gerek yoktur; belge bu işlevi doğrudan görür.
• İki yılda bir yenilenir. Yenileme yetkisi de valiliklerdedir. Vatansızlık hâli devam ettiği sürece yenileme sürer.
• Yabancı kimlik numarası. Belgede yabancı kimlik numarası da yer alır. Bu, bankacılıktan sağlığa, okul kaydından tapu işlemlerine kadar tüm resmî işlemlerin önünü açan asıl anahtardır.

Atlanan hüküm: süreler ikamet toplamına katılır

Maddenin üçüncü fıkrası, uzun vadede en değerli hükümdür: “Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip olarak Türkiye’de geçirilen süreler, ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır.”

Bu hükmün ağırlığı, karşılaştırıldığında ortaya çıkar. İnsani ikamet izniyle geçirilen süreler ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz; o izin bir ara istasyondur. Vatansız Kişi Kimlik Belgesi ise tam tersine süre biriktirir. Bu fark, uzun dönem ikamet izni ve vatandaşlık başvurusu bakımından yılların kaybedilip kaybedilmemesi anlamına gelir. Karşılaştırma için: İnsani İkamet İzni (6458 m.46) ve Uzun Dönem İkamet İzni: Sekiz Yıl Şartı.

Belge ne zaman geçerliliğini kaybeder?

Dördüncü fıkra nettir: Vatansız Kişi Kimlik Belgesi, kişinin herhangi bir ülke vatandaşlığını kazanmasıyla birlikte geçerliliğini kaybeder. Statü, vatansızlık hâline bağlı olduğundan bu hâl sona erdiğinde belge de hükmünü yitirir. Kişinin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığını kazanması da bu sonucu doğurur — ki asıl hedef budur.

Beşinci fıkra uyarınca vatansızlık durumlarının tespiti ve belgeyle ilgili usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.

Vatansız Kişiye Tanınan Haklar ve Güvenceler — 6458 m.51

Kanun’un 51 inci maddesi, belge sahiplerine beş başlıkta hak ve güvence tanır. Bunlar sayılı ve nettir:

• (a) İkamet izni talebi. Bu Kanundaki ikamet izinlerinden birini almak üzere talepte bulunabilirler. Yani belge ikamet izni yerine geçse de, kişi isterse kısa dönem, aile veya uzun dönem ikamet izni için ayrıca başvurabilir.
• (b) Sınır dışı edilmeme güvencesi. Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkları sürece sınır dışı edilmezler. Bu, koşullu ama güçlü bir güvencedir; eşik “ciddi tehdit” olarak belirlenmiştir.
• (c) Karşılıklılık şartından muafiyet. Yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıklılık şartından muaf tutulurlar. Bu son derece önemlidir: Türk hukukunda yabancıların taşınmaz edinmesi, miras ve bazı dava hakları karşılıklılık esasına bağlıdır. Vatansız kişinin bağlı olduğu bir devlet bulunmadığından karşılıklılık kavramı zaten işleyemez; Kanun bu imkânsızlığı muafiyetle çözer.
• (ç) Çalışma izni. Çalışma izniyle ilgili iş ve işlemlerde ilgili çalışma izni mevzuatı hükümlerine tabidirler. Kanun metninde atıf mülga 4817 sayılı Kanun’a yapılmışsa da, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca bu atıflar yürürlükteki düzenlemeye yapılmış sayılır. Ayrıca 6735 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesi uyarınca vatansız kişilere, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca belirlenen uluslararası işgücü politikasına uygun olarak istisnai çalışma izni verilebilir. Çalışma izni türleri için: Bağımsız Çalışma İzni (6735).
• (d) Pasaport imkânı. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 18 inci maddesi hükümlerinden yararlanabilirler. Bu madde, yabancılara mahsus damgalı pasaport verilmesini düzenler ve vatansız kişinin uluslararası seyahat sorununa çözüm üretir. Pasaport talebinin reddi hâlinde izlenecek yol için: Pasaport Talebinin Reddi ve İptali.

Türk Hukukunda Vatansızlığı Önleyen Hükümler

Türk hukuku vatansızlığı yalnızca sonradan yönetmez; doğuşunu ve oluşumunu da engellemeye çalışır. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda bu amaca hizmet eden üç ayrı hüküm vardır.

Doğumla vatansızlığın önlenmesi — 5901 m.8

Maddenin birinci fıkrası şudur: “Türkiye’de doğan ve yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır.”

Bu hüküm, Türk vatandaşlık sisteminin ana kuralı olan kan bağı esasının istisnasıdır ve doğrudan vatansızlığı önlemeye yöneliktir. Çocuk, ana babasının milli hukukları nedeniyle hiçbir vatandaşlık kazanamıyorsa, Türkiye’de doğmuş olması tek başına Türk vatandaşlığını doğurur — üstelik doğumdan itibaren, yani geriye etkili biçimde.

İkinci fıkra ise bulunmuş çocuklar için bir karine getirir: “Türkiye’de bulunmuş çocuk aksi sabit olmadıkça Türkiye’de doğmuş sayılır.” Böylece kimliği ve doğum yeri bilinmeyen çocuklar da birinci fıkranın koruması altına girer. Vatandaşlığın kazanılma yollarının bütünü için: Doğumla ve Sonradan Vatandaşlık: Kan Bağı ve Doğum Yeri.

Vatandaşlığın kaybında vatansızlık yasağı — 5901 m.25

Kanun, kaybı düzenlerken de aynı ilkeyi gözetir: vatandaşlığın kaybı ilgiliyi vatansız kılacak ise seçme hakkı kullanılamaz. Kişi kendi iradesiyle dahi kendisini vatansız bırakacak bir sonuca yol açamaz.

Vatandaşlık başvurusunda vatansıza özel ölçüt — 5901 m.11

Türk vatandaşlığını yetkili makam kararıyla kazanmak isteyen yabancılarda aranan şartlar 5901 sayılı Kanun’un 11 inci maddesinde sayılmıştır. İlk şart, vatansız kişiler için özel olarak kurgulanmıştır: “Kendi millî kanununa, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak.”

Uygulanacak milli kanunu bulunmayan kişi için ehliyet, Türk kanunlarına göre belirlenir. Diğer şartlar arasında başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmek, Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek, genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak ve milli güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâli bulunmamak yer alır.

Burada 6458 sayılı Kanun’un 50 nci maddesinin üçüncü fıkrası devreye girer: Vatansız Kişi Kimlik Belgesiyle geçirilen süreler ikamet sürelerinin toplanmasında sayıldığından, beş yıllık ikamet şartına giden yolda bu yıllar kaybolmaz. Vatansız kişi için tespit prosedürünü bir an önce başlatmanın somut faydası budur.

Son olarak Kanun’un 10 uncu maddesindeki genel kayıt unutulmamalıdır: aranan şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz. İdarenin takdir yetkisi saklıdır; ancak bu yetki de kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır ve yargısal denetime tabidir.

Başvuru ve Uyuşmazlık

Vatansızlık tespiti talebinin reddi, Vatansız Kişi Kimlik Belgesinin düzenlenmemesi veya yenilenmemesi idari işlem niteliğindedir. Bu nedenle tebliğden itibaren idari yargının genel süresi olan altmış gün içinde yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Dosyada dikkat edilecek noktalar:

• Vatansızlığın ispatı. Olumsuz bir olgunun ispatı söz konusudur; ilgili devletlerin konsolosluklarından alınan “vatandaşımız değildir” yazıları, nüfus kayıtlarının bulunmadığına dair belgeler ve ülke mevzuatına ilişkin raporlar dosyanın omurgasını oluşturur.
• Başka ülkede vatansız işlemi görme. İdare bu gerekçeyle reddediyorsa, söz konusu ülkede fiilen sürmekte olan bir işlemin bulunup bulunmadığı somut olarak tartışılmalıdır.
• Gerekçe. Ret kararında hangi olgunun neden yeterli görülmediği gösterilmemişse işlem gerekçe unsuru bakımından sakattır.
• Sınır dışı riski. Belge sahibi hakkında sınır dışı kararı alınmışsa, m.51/1-(b)’deki “ciddi tehdit” eşiğinin gerçekten karşılanıp karşılanmadığı denetlenmelidir. Süre ve usul için: Sınır Dışı (Deport) Kararı ve İtiraz.

Kontrol Listesi

• Hiçbir devletin vatandaşı olmadığımı gösteren konsolosluk yazısı veya resmî belge dosyamda var mı?
• Başka bir ülkede vatansız kişi işlemi görüyor muyum? Öyleyse bu prosedürden yararlanamam.
• Tespit talebimi Göç İdaresi teşkilatına yönelttim mi? Belge valilikçe düzenlenir, tespit merkezce yapılır.
• Belgemi aldım mı? Almak yükümlülüktür, tercih değil.
• Belgede yabancı kimlik numarası yer alıyor mu? Tüm resmî işlemlerin anahtarı budur.
• İki yıllık yenileme tarihini takvimime aldım mı?
• Bu belgeyle geçen sürelerin ikamet toplamına sayıldığını ve vatandaşlık için biriktiğini biliyor muyum?
• Çalışacaksam çalışma izni başvurusu ayrıca yapılmalı — belge tek başına çalışma hakkı vermez.
• Seyahat edecek olursam 5682 sayılı Kanun m.18 kapsamındaki pasaport imkânını değerlendirdim mi?
• Türkiye’de doğan çocuğum hiçbir vatandaşlık kazanamıyorsa, 5901 m.8 uyarınca doğumdan itibaren Türk vatandaşı olduğunu biliyor muyum?

Sık Sorulan Sorular

Vatansız kişi kimdir?

6458 sayılı Kanun’un 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ş) bendine göre vatansız kişi, hiçbir devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olmayan ve yabancı olarak kabul edilen kişidir. 1954 tarihli New York Sözleşmesi’nin 1 inci maddesinde de vatansız kişi, herhangi bir devletin hukuk sistemi çerçevesinde vatandaş olarak kabul edilmeyen kişi olarak tanımlanmıştır.

Vatansızlığı kim tespit eder?

6458 sayılı Kanun’un 50 nci maddesi uyarınca vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır. Vatansız Kişi Kimlik Belgesi ise Genel Müdürlüğün uygun görüşü alınarak valiliklerce düzenlenir.

Vatansız Kişi Kimlik Belgesi ne işe yarar?

Belge ikamet izni yerine geçer ve Türkiye’de yasal olarak ikamet edebilme hakkı sağlar. Hiçbir harca tabi değildir, iki yılda bir valiliklerce yenilenir ve üzerinde yabancı kimlik numarası yer alır.

Bu belgeyle geçen süreler vatandaşlık için sayılır mı?

Evet. 6458 sayılı Kanun’un 50 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip olarak Türkiye’de geçirilen süreler, ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır. Bu, insani ikamet izninden farklıdır; o izinle geçen süreler toplamaya katılmaz.

Vatansız kişi sınır dışı edilebilir mi?

6458 sayılı Kanun’un 51 inci maddesi uyarınca Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip kişiler, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkları sürece sınır dışı edilmezler.

Vatansız kişi karşılıklılık şartına tabi midir?

Hayır. Kanun’un 51 inci maddesi uyarınca vatansız kişiler, yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıklılık şartından muaf tutulurlar. Bağlı oldukları bir devlet bulunmadığından karşılıklılık esası zaten işleyemez.

Vatansız kişi çalışabilir mi?

Kimlik belgesi tek başına çalışma hakkı vermez; çalışma izniyle ilgili iş ve işlemlerde ilgili çalışma izni mevzuatı uygulanır. Ayrıca 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 16 ncı maddesi uyarınca vatansız kişilere, Bakanlıkça belirlenen uluslararası işgücü politikasına uygun olarak istisnai çalışma izni verilebilir.

Türkiye’de doğan çocuk vatansız kalabilir mi?

Kural olarak hayır. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 8 inci maddesine göre Türkiye’de doğan ve yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır. Türkiye’de bulunmuş çocuk da aksi sabit olmadıkça Türkiye’de doğmuş sayılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.