Bağımsız Çalışma İzni (6735): Yabancı Girişimci Kendi Ad ve Hesabına Nasıl Çalışır?

Bağımsız çalışma izni, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 3 üncü maddesinde “yabancıya Türkiye’de kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren çalışma izni” olarak tanımlanmıştır. Farkı tek cümlede özetlenebilir: süreli çalışma izni yabancıyı belirli bir işverene, işyerine ve işe bağlarken, bağımsız çalışma izninde bağ yoktur — yabancı kendi işini kurar, kendi hesabına çalışır. Kanun’un 10 uncu maddesinin sekizinci fıkrası da bunu teyit eder: bağımsız çalışma izni, maddedeki süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir. Ancak bu serbestlik, kendine özgü ve sert yükümlülüklerle dengelenmiştir.

Tanım: “Kendi Ad ve Hesabına”

13/8/2016 tarihli ve 29800 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, çalışma izni türlerini ayrı ayrı tanımlar. Bağımsız çalışma izninin tanımı Kanun’un 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindedir: yabancıya Türkiye’de kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren çalışma izni.

Bu kısa tanım, izin türlerinin tamamını birbirinden ayıran ölçütü içerir: bağlılık. Süreli çalışma izninde yabancı, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla belirli bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait belirli bir işyerinde, belirli bir işte ve bir işverene bağlı olarak çalışmak şartıyla izin alır; ilk başvuruda bu izin en çok bir yıla kadar geçerli süreyle düzenlenir. Bağımsız çalışma izninde ise böyle bir bağ yoktur.

Aynı Kanun’un 3 üncü maddesine göre çalışma izni, geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye’de hem çalışma hem ikamet hakkı veren belgedir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 27 nci maddesi uyarınca çalışma izni ikamet izni yerine geçer. Bunun tek istisnası vardır: uluslararası koruma başvuru sahibi, şartlı mülteci ve geçici koruma sağlanan yabancılara düzenlenen çalışma izinleri ikamet izni yerine geçmez. İkamet izni türlerinin bütünü için: İkamet İzni Türleri (6458 SK m.30-40).

Üç İzin Türünün Karşılaştırması

• Süreli çalışma izni. Belirli işveren + belirli işyeri + belirli iş. İlk başvuruda en çok bir yıla kadar. İşveren adına başvurulur; yükümlülüklerin muhatabı büyük ölçüde işverendir.
• Bağımsız çalışma izni. İşverene bağlılık yok; yabancı kendi ad ve hesabına çalışır. Kanun’un 10 uncu maddesinin sekizinci fıkrasına göre maddede yer alan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir. Yani süreli çalışma izninin bir yıl / uzatma basamakları bu izinde işlemez, ama izin yine de bir süreye bağlıdır — süresiz değildir.
• Süresiz çalışma izni. Bir işverene bağlı olmaksızın yabancı adına düzenlenir ve süresiz çalışma ile ikamet hakkı verir. Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar başvurabilir. Kanun burada önemli bir kayıt düşer: başvuru şartlarını taşımak, yabancıya süresiz çalışma izni verilmesi hususunda mutlak hak sağlamaz.

Buna dördüncü bir kulvar olarak Turkuaz Kart eklenir. Turkuaz Kart, eğitim düzeyi, mesleki deneyim, bilim ve teknolojiye katkı ile Türkiye’deki faaliyetin veya yatırımın ülke ekonomisine ve istihdama etkisi gibi ölçütler doğrultusunda, Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri ve Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara göre verilir. İlk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla düzenlenir; geçiş süresi içinde iptal edilmeyen kartta yer alan geçiş süresi kaydı, yabancının başvurusu hâlinde kaldırılır ve süresiz Turkuaz Kart verilir. Karşılaştırma için: Turkuaz Kart: Türkiye’nin Nitelikli Yabancı Kulvarı.

Seçim kritiktir: yatırımı ve nitelikleri Turkuaz Kart eşiğini karşılayan bir girişimci için bağımsız çalışma izni yerine Turkuaz Kart başvurusu daha avantajlı olabilir; çünkü Turkuaz Kart süresize dönüşebilen bir yol sunar.

Başvurunun Kendine Özgü Mekaniği

Uygulama esasları, 2/2/2022 tarihli ve 31738 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Bağımsız çalışma izninde başvuru mekaniği, işverene bağlı izinden birkaç noktada belirgin biçimde ayrılır.

Elektronik tebligat adresi yabancının kendisinde olmalıdır

Yönetmelik, yurt içinden yapılacak başvurularda yabancının yabancı kimlik numarasına sahip olmasını arar. Buna ek olarak, bağımsız çalışma izni veya süresiz çalışma izni başvurusunda yabancının kendisinin elektronik tebligat adresine sahip olması zorunludur; işverene bağlı çalışma başvurusunda ise bu yükümlülük işverene aittir.

Bu, teknik görünen ama sonuç doğuran bir farktır: bağımsız çalışma izninde tebligatın muhatabı yabancının kendisidir. Nitekim Kanun uyarınca iptal kararları da bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni veya Turkuaz Kart sahibi yabancıya doğrudan, 11/2/1959 tarihli ve 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir. Tebligatı kaçıran yabancı, itiraz ve dava sürelerini de kaçırır.

Ayrıca adına bağımsız veya süresiz çalışma izni başvurusu yapılan yabancının elektronik tebligat adresi, çalışmanın başladığı tarihten itibaren otuz gün içinde sistem üzerinden Bakanlığa bildirilir.

Yurt dışından başvuru

Bağımsız çalışma izni veya süresiz çalışma izni başvurusunun Türk dış temsilciliği aracılığıyla yabancının kendisi tarafından yapılması hâlinde, Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü yabancıyla iletişimini Türk dış temsilciliği aracılığıyla sağlar. İşverene bağlı çalışmada izlenen “önce çalışma vizesi, sonra işverenin sisteme yükleme yaparak başvuruyu onaylaması” sırası bağımsız izinde geçerli değildir; başvuruyu yabancının kendisi yürütür.

Süreler ve eksik belge

• Bilgi veya belge eksikliklerinin tamamlanması, mücbir bir sebebin varlığının resmî bir makamdan belgelendirildiği hâller dışında otuz günü aşamaz. Bu süre önceki düzenlemede on beş gündü; 2022 Yönetmeliği ile otuz güne çıkarılmıştır.
• Usulüne uygun olarak tamamlanan başvuruların değerlendirme süreci, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla otuz gün içinde tamamlanır. Süre, başvurunun sistem üzerinden tamamlandığı veya ek bilgi ve belge talebi hâlinde bunların yüklendiği tarihten itibaren başlar.
• Çalışma izni, yabancının pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerinin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli olarak düzenlenir. Pasaport süresi kısaysa izin süresi de kısalır.
• Çalışma izni harcı ve değerli kâğıt bedeli, yatırılması bildirimi tarihinden itibaren otuz gün içinde yatırılmazsa başvurunun reddi gündeme gelir. Bu, esasa hiç girilmeden dosyayı kapatan bir sebeptir.

Değerlendirme kriterleri ve puanlama

Yönetmelik, mülga düzenlemeden farklı olarak çalışma izni değerlendirme kriterlerini ayrıntılı biçimde belirlemiştir. Kriterler; çalışma izni türleri, il, bölge, faaliyet alanı, meslek ve benzeri sınıflandırmalar temelinde farklı olarak belirlenebilir. Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü, belirlenen kriterler doğrultusunda puanlama sistemleri hazırlamaya yetkilidir. Bazı başvurular ise Yönetmelikte belirtilen değerlendirme kriterlerine tabi tutulmayabilir.

Bunun pratik anlamı şudur: bağımsız çalışma izni için Kanun’da sabit ve sayısal bir ön şart listesi yer almaz; başvuru, Bakanlıkça belirlenen ve zaman içinde değişebilen kriterlere ve puanlama sistemine göre incelenir. Eski mevzuat dönemine ait uygulamaları aktaran kaynaklar güncel olmayabilir; başvurudan önce yürürlükteki kriterlerin kontrol edilmesi gerekir.

İzin Alındıktan Sonraki Yükümlülükler

Bağımsız çalışma izninin en sık gözden kaçan tarafı, izin sonrası yükümlülüklerdir. Bunlar ihmal edildiğinde izin iptal edilir.

Çalışmaya başlama süresi

Yurt içinden yapılan başvurularda yabancının, çalışma izninin başlangıç tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili mevzuat kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirerek çalışmaya başlaması zorunludur. Yurt dışından yapılan başvurularda ise yurda giriş tarihinden itibaren bir ay içinde ve her hâlükârda çalışma izninin başlangıç tarihinden itibaren altı ay içinde çalışmaya başlanması gerekir.

İşyeri veya görev değişikliğinde on gün kuralı

Bu, bağımsız çalışma izni sahiplerinin en çok ihlal ettiği yükümlülüktür. Turkuaz Kart, bağımsız çalışma izni ve süresiz çalışma izninde işyeri veya görev değişikliği, en geç yeni işyerinde çalışmaya başlamadan on gün önce yabancı tarafından Bakanlığa bildirilir. Bildirim yükümlülüğü işverende değil, doğrudan yabancıdadır ve süre öncedendir; sonradan bildirim geçerli sayılmaz.

Yurt dışında kalma süresi — bir yıl eşiği

Kanun, izin türüne göre farklı bir yurt dışı eşiği belirlemiştir ve bu, iptal sebebidir:

• Süreli çalışma izinlerinde aralıksız olarak altı aydan uzun süre Türkiye dışında kalmak,
• Bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde aralıksız olarak bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalmak,
• Turkuaz Kart sahibi bakımından yurt dışında kalış süresinin Bakanlıkça belirlenen süreyi aşması

iptal sebebi olarak düzenlenmiştir. Anahtar kelime “aralıksız”dır: toplam süre değil, kesintisiz kalış süresi esas alınır. Uluslararası iş yapan girişimciler için bu, takvim tutmayı gerektiren bir kuraldır.

Süre uzatma başvurusu

Çalışma izni uzatma başvurusu, çalışma izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda çalışma izni süresi dolmadan yapılır. Sürenin dolmasından sonra yapılan uzatma başvurusu kabul edilmez; yeni başvuru olarak değerlendirilir. Bu, izinsiz kalış ve dolayısıyla sınır dışı riskini doğurur: Sınır Dışı (Deport) Kararı ve İtiraz.

Bağımsız Çalışma İzni mi, Muafiyet mi?

Her yabancı girişimcinin bağımsız çalışma iznine ihtiyacı yoktur. Şirket yapısı, izin ihtiyacını doğrudan değiştirir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre kurulmuş anonim şirketlerin Türkiye’de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi ile diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortağı, çalışma izni muafiyeti kapsamında değerlendirilir. Yani salt ortaklık sıfatı, tek başına çalışma izni gerektirmez; izin ihtiyacını doğuran, Türkiye’de fiilen çalışmak ve yönetici sıfatını taşımaktır.

Bu ayrım, şirket kuruluş aşamasında verilecek kararları etkiler: yabancı ortağın anonim şirkette mi limited şirkette mi, yönetici sıfatıyla mı ortak sıfatıyla mı yer alacağı, izin yükümlülüğünü değiştirir. Şirket kuruluş boyutu için: Yabancıların Türkiye’de Şirket Kurması.

Bir de meslek bazlı özel rejim vardır: yabancı mühendisler ve yabancı mimarlar, ilgili düzenlemeler uyarınca Odalar Birliğinin görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca verilen çalışma izniyle çalıştırılabilir. Serbest meslek icrası planlanıyorsa, meslek mevzuatının ayrıca incelenmesi gerekir.

Başvuru Reddedilirse veya İzin İptal Edilirse

Çalışma izni başvurusunun reddi, iznin iptali ve uzatma talebinin reddi idari işlem niteliğindedir. Dolayısıyla tebliğden itibaren idari yargının genel süresi olan altmış gün içinde yetkili idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Dava öncesinde idari başvuru yolu da işletilebilir.

Savunmada dikkat edilecek noktalar:

• Gerekçe. Ret kararında hangi kriterin neden karşılanmadığı gösterilmemişse, işlem gerekçe unsuru bakımından sakattır.
• Kriterin dayanağı. Uygulanan puanlama veya değerlendirme kriteri, başvuru tarihinde yürürlükte miydi? Sonradan yürürlüğe giren bir kriterin geriye uygulanması tartışılabilir.
• Usul. Eksik belge için otuz günlük süre tanındı mı? Elektronik tebligat usulüne uygun yapıldı mı?
• Sahte veya yanıltıcı belge iddiası. Kanun, çalışma izni başvurusunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespitini iptal sebebi sayar. Bu ağır bir isnattır ve maddi olguyla ispatı gerekir.
• Yurt dışı süresi hesabı. İptal, “aralıksız bir yıl” ölçütüne dayanıyorsa giriş-çıkış kayıtları üzerinden kesinti bulunup bulunmadığı denetlenmelidir.

Ret ve itiraz sürecinin ayrıntısı için: Çalışma İzni Başvurusunun Reddi ve İtiraz (6735).

Yabancı Girişimci İçin Kontrol Listesi

• Planladığım faaliyet gerçekten “kendi ad ve hesabıma çalışma” mı, yoksa bir şirkette yönetici sıfatıyla çalışma mı?
• Anonim şirkette ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi veya diğer şirketlerde yönetici sıfatı olmayan ortak mıyım? Öyleyse muafiyet kapsamında olabilirim.
• Yatırımım ve niteliklerim Turkuaz Kart eşiğini karşılıyor mu? Süresize dönüşebilen yolu değerlendirdim mi?
• Yurt içinden başvuracaksam yabancı kimlik numaram var mı?
• Kendi adıma elektronik tebligat adresi açtım mı? Bağımsız izinde tebligatın muhatabı benim.
• Pasaportumun geçerlilik süresi yeterli mi? İzin, pasaporttan altmış gün kısa düzenlenir.
• Harç ve değerli kâğıt bedelini bildirimden itibaren otuz gün içinde yatırdım mı?
• İzin başladıktan sonra çalışmaya başlama süresini (yurt içi bir ay / yurt dışı bir ay ve azami altı ay) takvimime aldım mı?
• İşyeri veya görev değiştireceksem, yeni işyerinde çalışmaya başlamadan on gün önce bildirim yapacak mıyım?
• Yurt dışında aralıksız bir yıldan uzun kalmayı gerektiren bir planım var mı?
• Uzatma başvurusunu, sürenin dolmasına altmış gün kala açacak şekilde planladım mı?

Sık Sorulan Sorular

Bağımsız çalışma izni nedir?

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine göre bağımsız çalışma izni, yabancıya Türkiye’de kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren çalışma iznidir. Süreli çalışma izninden farkı, belirli bir işverene, işyerine ve işe bağlı olmamasıdır.

Bağımsız çalışma izni süresiz midir?

Hayır. Kanun’un 10 uncu maddesinin sekizinci fıkrasına göre bağımsız çalışma izni, bu maddede yer alan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir. Yani süreli çalışma iznindeki basamaklara tabi değildir, ancak yine de bir süreye bağlıdır. Süresiz çalışma izni ayrı bir türdür.

Süresiz çalışma izni için hangi şartlar aranır?

Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Ancak başvuru şartlarını taşımak, yabancıya süresiz çalışma izni verilmesi hususunda mutlak hak sağlamaz.

Bağımsız çalışma izninde tebligat kime yapılır?

Doğrudan yabancıya. Bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni veya Turkuaz Kart sahibi yabancıya yapılacak tebligatlar 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre yabancının kendisine yapılır. Bu nedenle başvuruda yabancının kendi elektronik tebligat adresine sahip olması zorunludur.

Yurt dışında ne kadar kalırsam iznim iptal edilir?

Bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde aralıksız olarak bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalmak iptal sebebidir. Süreli çalışma izinlerinde bu süre aralıksız altı aydır. Ölçüt toplam süre değil, kesintisiz kalış süresidir.

İşyerimi veya görevimi değiştirirsem ne yapmalıyım?

Turkuaz Kart, bağımsız çalışma izni ve süresiz çalışma izninde işyeri veya görev değişikliği, en geç yeni işyerinde çalışmaya başlamadan on gün önce yabancı tarafından Bakanlığa bildirilir. Bildirim yükümlülüğü yabancının kendisindedir ve önceden yapılmalıdır.

Şirket ortağıysam çalışma izni almam gerekir mi?

Her durumda değil. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre kurulmuş anonim şirketlerin Türkiye’de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi ile diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortağı, çalışma izni muafiyeti kapsamında değerlendirilir. İzin ihtiyacını doğuran, Türkiye’de fiilen çalışmak ve yönetici sıfatını taşımaktır.

Başvurum ne kadar sürede sonuçlanır?

Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği uyarınca, usulüne uygun tamamlanan başvuruların değerlendirme süreci, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla otuz gün içinde tamamlanır. Eksik bilgi veya belge bulunması hâlinde tamamlama süresi, mücbir sebep hâlleri dışında otuz günü aşamaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.