Ad hoc tahkim; herhangi bir tahkim kurumunun idari desteğine başvurmaksızın tarafların kendi aralarında kurallar belirleyerek yürüttüğü tahkim biçimidir. Esneklik ve maliyet avantajı sunmasına karşın prosedürel çıkmazlara açık olan bu yol, dikkatli planlama gerektirmektedir. Bu yazıda ad hoc tahkimin işleyişi, UNCITRAL Kuralları çerçevesi ve Türk hukuku uygulaması ele alınmaktadır.
1) Ad Hoc Tahkimin Temel Özellikleri
Ad hoc tahkimde taraflar tahkim kurallarını, hakem seçim yöntemini, yeri, dilini ve diğer prosedürel konuları serbestçe kararlaştırır. Hiçbir kuruma başvurmadan özel bir tahkim yargılaması yürütülür. Bu yapı maksimum esneklik sağlar; ancak taraflar arasında iletişim koptuğunda prosedürel tıkanıklıklar kaçınılmaz hale gelir.
Ad hoc tahkimin en büyük riski: taraflardan biri işbirliği yapmayı reddederse hakem atama, delil toplama veya duruşma planlaması gibi aşamalarda ciddi gecikmeler yaşanabilir. Bu riski minimize etmek için UNCITRAL gibi hazır kural setleri benimsenmeli ve mahkemenin destek rolü sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
2) UNCITRAL Tahkim Kuralları
UNCITRAL (BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu) Tahkim Kuralları, 1976’da hazırlanmış ve 2010 ile 2013 revizyonlarıyla güncellenmiştir. Ad hoc tahkimde kural boşluğunu dolduran bu kurallar; hakem atama, itiraz prosedürü, delil toplamak, duruşma formatı ve kararın içeriği konularını kapsamlı biçimde düzenler.
UNCITRAL Kuralları’nın avantajı: tüm BM üyesi devletlerce tanınan nötr bir çerçeve sunması. Türk şirketleri özellikle Orta Asya ve Orta Doğu’daki ticari ortaklarıyla ad hoc tahkim tercih ettiğinde UNCITRAL Kuralları’nı atıf yoluyla kolayca benimseyebilir.
3) Türk Mahkemelerinin Ad Hoc Tahkime Desteği
MTK m.6 ve HMK m.406, mahkemelerin ad hoc tahkime destek rolünü açıkça düzenler. Taraflar mahkemeden şu konularda yardım talep edebilir: (i) hakem atanması (taraflar anlaşamıyorsa); (ii) ret taleplerinin çözüme kavuşturulması; (iii) ihtiyati tedbir kararı; (iv) delil tespiti.
Ad hoc tahkimde hakem atama anlaşmazlığında MTK kapsamında İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi atama yetkisini kullanır. HMK kapsamındaki iç tahkimde ise uyuşmazlığın görüleceği bölgedeki ilgili mahkeme bu yetkiyi kullanır.
4) Ad Hoc ve Kurumsal Tahkim: Kritik Karşılaştırma
Ad hoc tahkimde kurumsal idari destek yoktur: prosedürel sorunları tarafların kendisi ya da hakem kurulu çözer. Kurumsal tahkimde ise kurum ücret yönetimi, tebligat, duruşma altyapısı ve hakem atama gibi hizmetleri üstlenir.
Maliyet karşılaştırması: ad hoc tahkimde kurum ücreti (administrasyon ücreti) yoktur. Ancak hakem ücretlerini taraflar doğrudan müzakere etmek zorundadır; bu müzakere bazı durumlarda kurumsal ücret cetvelinden daha yüksek hakem ücretlerine yol açabilir. Büyük ve uzun sürecek davalarda bu risk dikkate alınmalıdır.
5) Ad Hoc Tahkimde Kural Boşluğu ve Çözümü
Taraflarca belirlenmemiş prosedürel konular “kural boşluğu” oluşturur. Bu boşluğu doldurmak için üç yol mevcuttur: (i) hakem kurulunun takdir yetkisini kullanması; (ii) tahkim yerine göre belirlenen lex arbitri (örneğin MTK ya da HMK); (iii) UNCITRAL Kuralları’na atıf.
Uygulamada en güvenli yaklaşım: sözleşmede UNCITRAL Kuralları’nı açıkça benimsemek ve ek olarak yer ve dilini netleştirmek. Bu formülasyon kurumsal tahkime yakın bir prosedürel güvence sağlar; kurumsal ücretleri ortadan kaldırır.
6) Hangi Durumlarda Ad Hoc Tercih Edilmeli?
Ad hoc tahkim şu koşullarda tercih edilmelidir: (i) her iki taraf da tahkim hukukunu ve prosedürünü iyi biliyorsa; (ii) uyuşmazlık değeri kurumsal ücretleri orantısız kılan küçük bir miktarsa; (iii) taraflar arasındaki güven düzeyi iyi bir iş birliğine olanak tanıyorsa; (iv) teknik bir sektörde özel bir hakem seçilmesi gerekiyorsa ve bu hakem kurumun hakem listesinde yer almıyorsa.
Ad hoc tahkimden kaçınılması gereken durumlar: taraflar arasında güven sorunu varsa; uyuşmazlığın karmaşıklığı yoğun prosedürel yönetim gerektiriyorsa; yargılama deneyimsiz bir tarafı içeriyorsa ve kurumun koruyucu rolüne ihtiyaç varsa.
7) Pratik Öneriler
Ad hoc tahkim sözleşmesi hazırlarken öneriler: (i) UNCITRAL Kuralları’na atıf yapın; (ii) yer ve dili belirleyin; (iii) hakem sayısını ve seçim yöntemini netleştirin; (iv) mahkeme destek hakkını (MTK m.6) koruyan bir hüküm ekleyin; (v) avukat desteğiyle kural setini gözden geçirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Ad hoc tahkim nedir?
Herhangi bir tahkim kurumunun idari desteği olmaksızın tarafların kuralları bizzat belirlediği bağımsız tahkim biçimidir.
UNCITRAL Kuralları nedir?
BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu’nun ad hoc tahkim için hazırladığı, 2013’te güncellenen kapsamlı kural setidir.
Ad hoc tahkimde hakem anlaşmazlıkta ne olur?
MTK m.6 kapsamında İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, iç tahkimde ise bölgedeki yetkili mahkeme atama yapar.
Ad hoc mu, kurumsal mı tercih edilmeli?
Güven yüksek ve değer düşükse ad hoc; karmaşık, yüksek değerli ya da taraflar arasında iletişim zorsa kurumsal tahkim önerilir.
UNCITRAL Kuralları’nı sözleşmede nasıl belirtirim?
Kloza: “Bu tahkim UNCITRAL Tahkim Kuralları çerçevesinde yürütülecektir.” ifadesini ekleyin.
Ad hoc tahkimde gizlilik var mı?
Kurumsal tahkime kıyasla daha esnek; ancak tarafların gizlilik yükümlülüğünü açıkça sözleşmede düzenlemesi önerilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
