Yabancı Şirketle Sözleşme: Uyuşmazlık Nerede, Hangi Hukuka Göre?

Yabancı bir tedarikçi, distribütör ya da müşteriyle sözleşme yapıyorsunuz. Metnin sonunda dört başlık var ve çoğu zaman en az zaman ayrılan kısım burasıdır: uygulanacak hukuk, uyuşmazlık mercii, tahkim yeri ve dil.

Uyuşmazlık çıktığında bu dört satır, sözleşmenin diğer bütün maddelerinden daha belirleyici hâle gelir. Bu rehber, hukuki çerçevenin doktrinini değil — bunun için Tahkim Yeri (Seat) ve Dört Hukuki Katman rehberimize bakabilirsiniz — sözleşme masasındaki pratik kararları ele alır.

Birinci Karar: Mahkeme mi, Tahkim mi?

Yurt içi bir sözleşmede bu tartışmalı bir tercihtir. Karşı taraf yabancıysa denge belirgin biçimde tahkim lehine döner ve sebep tektir: kararın icra edilebilirliği.

Mahkeme kararının sınır ötesi sorunu

Türk mahkemesinden karar aldınız, karşı tarafın malvarlığı kendi ülkesinde. Bu kararı orada icra ettirebilmek için o ülkenin tanıma-tenfiz rejiminden geçmek gerekir. Bu rejim ülkeden ülkeye değişir, çoğu zaman ikili anlaşma veya karşılıklılık şartına bağlıdır ve sonucu baştan öngörülemez.

Hakem kararının avantajı

Hakem kararları bakımından 1958 tarihli New York Sözleşmesi devrededir. Sözleşme, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi için çok sayıda devleti kapsayan ortak bir çerçeve kurar ve tenfizin reddedilebileceği sebepleri sınırlı biçimde sayar.

Pratik sonuç: Yurt dışıyla iş yapan bir işletme için tahkimin asıl gerekçesi gizlilik ya da hız değil, kararın karşı tarafın bulunduğu ülkede icra edilebilmesidir.

İlk kontrol: Karşı tarafın ülkesi New York Sözleşmesi’ne taraf mı? Değilse tahkimin bu avantajı ortadan kalkar ve tercih yeniden değerlendirilmelidir.

İkinci Karar: Uygulanacak Hukuk

Burada en sık yapılan hata, tek bir hukuk seçildiğinde her şeyin çözüldüğünü sanmaktır. Oysa sınır ötesi bir tahkimde birden çok hukuk katmanı aynı anda işler:

• Esasa uygulanacak hukuk. Sözleşmenin yorumu, ifası ve ihlalinin sonuçları.
• Tahkim sözleşmesine uygulanacak hukuk. Klozun geçerliliği ve kapsamı.
• Usule uygulanacak kurallar. Kurumsal kural seti veya tarafların belirlediği usul.
• Tahkim yerinin hukuku. İptal davası ve mahkeme yardımı bakımından belirleyici.

“Sözleşme Türk hukukuna tabidir” kaydı yalnızca birinci katmanı düzenler. Klozun geçerliliğine hangi hukukun uygulanacağı ayrı bir sorudur ve uyuşmazlık çıktığında tartışma konusu olur.

Hangi hukuku seçmeli?

Müzakerede genellikle üç seçenek konuşulur:

1. Kendi hukukunuz. Avantajı bilindik olması; dezavantajı karşı tarafın direnmesi.
2. Karşı tarafın hukuku. Kabul edilmemesi gereken bir tercihtir: hem bilmediğiniz bir hukukta savunma yaparsınız hem de danışmanlık maliyeti size düşer.
3. Üçüncü bir ülkenin hukuku. Tarafsız görünür ancak her iki taraf için de yabancıdır; maliyet ikiye katlanabilir.

Gerçekçi yaklaşım: Hukuk seçiminde direnç yüksekse, enerjinizi tahkim yerine ve dile harcayın. Bu ikisi çoğu zaman daha kolay elde edilir ve maliyet üzerinde daha doğrudan etkilidir.

Üçüncü Karar: Tahkim Yeri

Tahkim yeri, sanılanın aksine duruşmaların yapılacağı şehir değildir; hukuki bir bağlantı noktasıdır. Şunları belirler:

• Hangi ülkenin mahkemelerinde iptal davası açılabileceği,
• Kararın hangi devletin kararı sayılacağı,
• Mahkeme yardımı için hangi ülkeye başvurulacağı.

Duruşmaların fiilen nerede yapıldığı ise ayrı bir konudur ve tahkim yerini değiştirmez. Klozda “duruşmalar çevrim içi yapılabilir” kaydı ile tahkim yerinin belirlenmesi farklı şeylerdir.

HMK m.425 uyarınca iç tahkimde taraflar tahkim yerini belirlememişse hakem kurulu belirler. Milletlerarası bir sözleşmede bunu kurulun takdirine bırakmak ise gereksiz bir belirsizliktir.

Tahkim yeri seçerken bakılacaklar

1. New York Sözleşmesi’ne taraf mı? Değilse kararın icrası zorlaşır.
2. Tahkim dostu bir yargı düzeni mi? İptal sebeplerinin dar yorumlandığı ülkeler tercih edilir.
3. Mahkeme yardımı işliyor mu? Hakem atama ve delil zorlaması pratikte ne kadar hızlı?
4. Maliyet ve ulaşım. Duruşmalar orada yapılacaksa seyahat gideri doğar.
5. Yerel vekil ihtiyacı. MTK m.8/B uyarınca Türkiye’de yürütülen tahkimde taraflar yabancı gerçek veya tüzel kişiler tarafından da temsil edilebilir; her ülkede bu serbesti bulunmayabilir.

KOBİ için pratik öneri: Türkiye’yi tahkim yeri olarak önermek çoğu zaman gerçekçidir. Türkiye New York Sözleşmesi’ne taraftır, MTK modern bir çerçeve sunar ve sizin için maliyet en düşük seviyede kalır.

Dördüncü Karar: Dil

Bu kalem, bütçe üzerinde en doğrudan etkiyi yapan ama en az müzakere edilen maddedir.

Tahkim dili İngilizce olarak belirlenirse: sözleşme ekleri, yazışmalar, faturalar, teknik raporlar ve tanık beyanlarının tamamı tercüme edilir. Yeminli tercüme maliyeti, orta ölçekli bir dosyada hakem ücretiyle yarışabilecek düzeye ulaşabilir.

Ara çözümler:

• Yargılama dili Türkçe, belgeler asıl dilinde sunulabilir.
• İki dilli yargılama; yalnızca kararın belirli bir dilde yazılması.
• Yalnızca kurul tarafından talep edilen belgelerin tercüme edilmesi.

Yabancılık Unsuru: Hangi Rejim Uygulanır?

Türkiye’de yürütülen bir tahkimin hangi kanuna tabi olacağı, uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıyıp taşımadığına bağlıdır.

Yabancılık unsuru varsa 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, yoksa HMK’nın tahkim hükümleri uygulanır. Bu ayrım akademik değildir; görevli mahkeme, süreler ve bazı usul kuralları farklılaşır.

Karşı tarafın yabancı bir şirket olması tipik bir yabancılık unsurudur; ancak tek ölçüt bu değildir. Sözleşme konusunun sınır ötesi nitelik taşıması ya da edimin yurt dışında ifa edilecek olması da değerlendirmede rol oynar. Ayrıntı: Milletlerarası Tahkim Kanunu (4686): Kapsam.

Model Kloz: Dört Satır

Aşağıdaki yapı, bir KOBİ sözleşmesinde asgari olarak bulunması gerekenleri gösterir:

• Tahkim iradesi ve kapsam. Sözleşmenin kurulması, geçerliliği, yorumu, ifası, ihlali ve sona ermesinden doğan tüm uyuşmazlıklar kesin olarak tahkim yoluyla çözülecektir.
• Kurum ve kural seti. Adı doğru ve güncel biçimde yazılmalıdır.
• Hakem sayısı. Yazılmazsa çoğu rejimde üç olur; küçük dosyalarda tek hakem yazın.
• Tahkim yeri ve dil. Şehir düzeyinde belirtin.

Buna ek olarak iki kayıt önerilir: geçici hukuki korumanın saklı tutulması (mahkemeden ihtiyati haciz istenebileceği) ve eşik kaydı (belirli bir tutarın altındaki uyuşmazlıklarda yetkili mahkeme).

Müzakere Masasında: Kim Neyi Verir?

Uyuşmazlık maddesi müzakeresinde taraflar genellikle aynı anda üç şeyi birden istemeye çalışır ve tıkanır. Gerçekçi yaklaşım, kalemleri öncelik sırasına koymaktır.

Vazgeçilmezler

• Tahkim iradesinin kesinliği. “Başvurabilir” gibi ihtimal bildiren ifadeler kabul edilmemelidir; kloz zayıflar.
• Kapsamın genişliği. Dar yazılmış kapsam, taleplerin ikiye bölünmesine yol açar.
• Kurum adının doğruluğu. Yanlış veya güncel olmayan isim, uyuşmazlık çıktığında tartışma başlatır.

Pazarlık edilebilirler

• Uygulanacak hukuk. Direnç en yüksek kalemdir; burada ısrar çoğu zaman diğerlerini kaybettirir.
• Hakem sayısı. Karşı taraf üç hakemde ısrar ediyorsa eşik kaydıyla dengelenebilir.

Genellikle alınabilirler

• Tahkim yeri. Karşı taraf çoğu zaman “tarafsız bir yer” arayışındadır; Türkiye bu tanıma uyabilir.
• Dil. Belgelerin asıl dilinde sunulabilmesi kaydı genellikle kabul görür.
• Gider paylaşımı. Kaybeden tarafın gideri üstlenmesi kaydı iki taraf için de simetriktir.

Bu sıralamanın mantığı şudur: ilk grup klozun yaşayıp yaşamayacağını, üçüncü grup ise maliyetinizi belirler. İkinci gruba harcanan enerji çoğu zaman her ikisini de kaybettirir.

Sık Yapılan Dört Hata

1. Standart metni olduğu gibi imzalamak. Yabancı tarafın matbu sözleşmesindeki kloz, o tarafın ülkesini ve hukukunu esas alır. Bu maddenin müzakere edilebilir olduğu çoğu zaman fark edilmez.
2. Sipariş formlarını hizalamamak. Çerçeve sözleşmede tahkim, tekil siparişlerde yetkili mahkeme yazılıysa aynı olaydan doğan talepler farklı mecralara bölünür ve davalar birleştirilemez.
3. Çeviriyi kontrol etmemek. İki dilli sözleşmelerde uyuşmazlık maddesinin çevirisi çoğunlukla gözden geçirilmez; iki metin arasındaki fark, klozu çelişkili hâle getirebilir.
4. Teminatı ihmal etmek. En iyi kloz bile ödeme güvencesinin yerine geçmez. Yeni bir ticari ilişkide akreditif veya teminat mektubu, uyuşmazlık maddesinden daha koruyucudur.

Uyuşmazlık Çıktığında İlk Adımlar

1. Uyuşmazlık maddesini ve tüm ekleri okuyun. Hangi mecra, hangi kurum, hangi dil?
2. Yabancılık unsurunu teyit edin. MTK mı, HMK mı uygulanacak?
3. Basamaklı bir ön koşul var mı bakın. Müzakere veya arabuluculuk şartı atlanırsa talep erken sayılabilir.
4. Yazışma disiplinini kurun. Bu andan sonraki her e-posta delildir; kabul anlamına gelebilecek ifadelerden kaçının.
5. Geçici korumayı değerlendirin. Tahkim klozu, mahkemeden ihtiyati haciz istenmesine engel değildir.
6. Malvarlığını araştırın. Hangi ülkede, ne kadar? Bu tespit stratejinin tamamını belirler.
7. Zamanaşımını hesaplayın. Esasa uygulanacak hukuka göre süreler değişir.

İmza Öncesi Kontrol

1. Karşı tarafın ülkesi New York Sözleşmesi’ne taraf mı?
2. Dört katman ayrı ayrı düzenlenmiş mi? Tek bir hukuk seçimi yetmez.
3. Tahkim yeri ile duruşma yeri karıştırılmış mı?
4. Dil kararının tercüme maliyetini hesapladınız mı?
5. Kurum adı bugün geçerli mi?
6. Hakem sayısı yazılı mı?
7. Çok dilli nüshalarda hangi metin esas?
8. Ekler ve sipariş formlarında çelişen kayıt var mı?

Uyuşmazlık Çıkmadan Önce Yapılacak Tek Şey

Karşı tarafın icra edilebilir malvarlığının nerede olduğunu bilmek, bütün bu kararların üzerindedir.

Karşı tarafın varlıkları New York Sözleşmesi’ne taraf olmayan bir ülkedeyse, kusursuz yazılmış bir kloz dahi size icra edilebilir bir sonuç getirmeyebilir. Böyle bir ilişkide korunma yolu uyuşmazlık maddesinde değil, ticari yapıda aranmalıdır: akreditif, banka teminat mektubu, peşin ödeme oranı ya da yurt içindeki bir iştirakin müteselsil kefaleti.

Uyuşmazlık çözüm maddesi bir güvence aracıdır; ödeme güvencesinin yerine geçmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancı şirketle sözleşmede tahkim mi mahkeme mi?

Genellikle tahkim; asıl sebep kararın karşı tarafın ülkesinde icra edilebilmesidir.

Neden mahkeme kararı sınır ötesinde sorun çıkarır?

Kararın o ülkenin tanıma-tenfiz rejiminden geçmesi gerekir; bu rejim ülkeden ülkeye değişir ve sonucu baştan öngörülemez.

New York Sözleşmesi ne sağlar?

Yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi için çok sayıda devleti kapsayan ortak bir çerçeve kurar ve ret sebeplerini sınırlı biçimde sayar.

Karşı tarafın ülkesi sözleşmeye taraf değilse ne olur?

Tahkimin icra avantajı ortadan kalkar; tercih yeniden değerlendirilmeli ve ticari güvenceler öne çıkarılmalıdır.

Tek bir hukuk seçmek yeterli mi?

Hayır. Esas, tahkim sözleşmesi, usul ve tahkim yerinin hukuku ayrı katmanlardır; tek seçim yalnızca esası düzenler.

Karşı tarafın hukukunu kabul etmeli miyim?

Tercih edilmez. Bilmediğiniz bir hukukta savunma yaparsınız ve danışmanlık maliyeti size düşer.

Tahkim yeri duruşma yeri midir?

Hayır. Tahkim yeri hukuki bir bağlantı noktasıdır; iptal davasının hangi ülkede açılacağını ve kararın hangi devletin kararı sayılacağını belirler.

Tahkim yeri yazılmazsa ne olur?

İç tahkimde HMK m.425 uyarınca hakem kurulu belirler; milletlerarası bir sözleşmede bunu kurulun takdirine bırakmak gereksiz belirsizlik yaratır.

Türkiye tahkim yeri olarak uygun mu?

KOBİ için çoğu zaman evet: Türkiye New York Sözleşmesi’ne taraftır ve maliyet en düşük seviyede kalır.

Türkiye’de yabancı vekil temsil edebilir mi?

MTK m.8/B uyarınca taraflar yabancı gerçek veya tüzel kişiler tarafından da temsil edilebilirler.

Tahkim dili maliyeti nasıl etkiler?

Yabancı dil seçilirse ekler, yazışmalar ve raporların tercümesi gerekir; bu maliyet orta ölçekli dosyada hakem ücretiyle yarışabilir.

Hangi rejim uygulanır: MTK mı HMK mı?

Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşıyorsa 4686 sayılı MTK, taşımıyorsa HMK’nın tahkim hükümleri uygulanır.

Klozda hakem sayısı neden önemli?

Yazılmazsa çoğu rejimde üç hakem olur ve maliyet belirgin biçimde artar; küçük dosyalarda tek hakem yazılmalıdır.

Kusursuz kloz yeterli mi?

Hayır. Karşı tarafın icra edilebilir malvarlığı yoksa veya elverişsiz bir ülkedeyse korunma akreditif, teminat mektubu gibi ticari yapılarda aranmalıdır.