Yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmelerinde mücbir sebep, maliyet artışı ve kur riski üç ayrı kurala bağlıdır: mücbir sebep süre uzatımına veya sözleşmenin sona erdirilmesine yol açar; maliyet artışı ve kur değişimi ise kural olarak sözleşmedeki güncelleme formülüyle, formül yetmediğinde sözleşme tadili veya uyarlama yoluyla karşılanır. Şehir hastanelerinde mücbir sebep hâlleri Yönetmelik’te sayılmıştır: doğal afet, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmi veya genel seferberlik ilanı veya savaş ve ifayı imkânsız kılan diğer hâller. İdarenin bunları kabul edebilmesi için yüklenicinin, olayın meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde yazılı bildirimde bulunması ve olayın yetkili mercilerce belgelendirilmesi zorunludur (m.59). Yap-işlet-devret sözleşmelerinde böyle bir liste yoktur; mücbir sebep hâlleri ve uygulanacak hükümler uygulama sözleşmesinde açıkça belirtilir ve toplam süre mücbir sebepler dâhil kırk dokuz yılı geçemez (Karar m.20, 26). Şehir hastanelerinde kullanım bedeli, Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranında artırılır; yüklenici yabancı parayla borçlanmışsa ve kurdaki değişim bu orandan farklıysa, borçlanma oranında kur farkı kullanım bedeline eklenir veya bedelden çıkarılır (6428 m.5). Sözleşme, mücbir sebep veya olağanüstü hâllerde, sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla Sağlık Bakanı onayıyla değiştirilebilir (m.4). Sözleşmede ve mevzuatta karşılığı bulunmayan olağanüstü değişikliklerde son yol, Türk Borçlar Kanunu’nun aşırı ifa güçlüğüne ilişkin 138. maddesidir.
Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı üç okur için yazıldı: yatırım döneminde deprem, salgın, idareden kaynaklanan gecikme veya maliyet artışı nedeniyle işi süresinde tamamlayamayan görevli şirketler; işletme döneminde enflasyon ve kur hareketleri karşısında bedelin nasıl güncelleneceğini tartışan şirketler ve kredi verenler; bu risklerin sözleşmeye nasıl yazılacağını müzakere eden yatırımcılar. Mücbir sebep, olağanüstü hâl ve aşırı ifa güçlüğü ayrımı, iki rejimdeki mücbir sebep kuralları, yirmi günlük bildirim, süre uzatımı ve sınırları, sözleşmenin sona erdirilmesi, kullanım bedelinin güncellenmesi, kur farkı ve düzeltme katsayısı, taban ve tavan, dövizle sözleşme yasağının istisnası, sözleşme tadilinde onay usulü, uyarlama davası, gecikme cezası ve kesintilere etki ile alt sözleşmeler ele alınır; sonunda mücbir sebep bildirimi ve süre uzatımı talebi dilekçesi örneği yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 3996 sayılı Kanun m.5, 7 ve 14; 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.18, 20, 21, 22, 23, 26, 30 ve 31; 6428 sayılı Kanun m.4, 5, 6 ve 11; Sağlık Bakanlığı Uygulama Yönetmeliği m.21, 49, 56, 57, 59, 61, 63, geçici m.2 ile Ek-1, Ek-3 ve Ek-4; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.99, 112, 119, 136, 137, 138 ve 480; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.18; 4735 sayılı Kanun m.10, geçici m.6 ve geçici m.7; Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar m.4 ve 2008-32/34 sayılı Tebliğ m.8; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.11; Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019, 2020 ve 2023 yılı ile Karayolları Genel Müdürlüğü 2020 yılı denetim raporları.
Olay Yeni mi Oldu, Maliyet mi Arttı, Kur mu Yükseldi? Konumunuza Göre İlk Adım
Aynı proje aynı yıl içinde üç ayrı sorunla karşılaşabilir: şantiyeyi durduran bir olay, girdi fiyatlarında beklenmeyen artış ve kredi borcunu büyüten bir kur hareketi. Bunların her biri sözleşmenin başka bir maddesine gider ve başka bir süreye tabidir. İlk iş, sorunun hangisi olduğunu ayırmaktır.
Mücbir sebep, maliyet artışı ve kur riskinde konumunuza göre ilk adım
| Durum | Hangi kural | İlk adım | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Deprem, sel, salgın veya benzeri bir olay işi durdurdu (şehir hastanesi) | Mücbir sebep | Yirmi gün içinde idareye yazılı bildirim; yetkili merciden belge; süre uzatımı talebi | Yönetmelik m.59; sözleşme |
| Aynı olay yap-işlet-devret projesinde yaşandı | Mücbir sebep | Sözleşmedeki mücbir sebep maddesinde yazılı sürede ve şekilde bildirim | Karar m.26; sözleşme |
| İdare yeri geç teslim etti, projeyi geç onayladı veya ek iş istedi | İdareden kaynaklanan gecikme | Gecikmeyi tutanak ve yazışmayla belgelemek; süre uzatımı ve maliyet talebini sözleşmedeki usulle bildirmek | Karar m.23; Yönetmelik m.49; sözleşme |
| Yapım döneminde girdi fiyatları olağanüstü arttı (şehir hastanesi) | Bedelin güncellenmesi ve sözleşme tadili | İşin öngörülen şartlarda tamamlanamayacağını belgeleriyle ortaya koyup güncelleme talebinde bulunmak | 6428 m.4; Yönetmelik m.61 |
| İşletme döneminde enflasyon bedeli eritti | Güncelleme formülü | Kullanım bedelinin endeks güncellemesini ve hizmet bedelinin güncelleme hükümlerini kontrol etmek | 6428 m.5; Yönetmelik m.56, Ek-1 |
| Kur yükseldi, döviz kredisinin taksiti büyüdü (şehir hastanesi) | Kur farkı ve düzeltme katsayısı; kullanım bedeli tabanı | Finansman anlaşmalarını ve geri ödeme planını, finansman sağlayanların teyidiyle idareye sunmak | 6428 m.5; Yönetmelik Ek-1, Ek-4 |
| Sözleşmede ve mevzuatta karşılığı olmayan olağanüstü bir değişiklik var | Aşırı ifa güçlüğü | İfayı haklarını saklı tutarak sürdürmek; uyarlama talebini yazıyla bildirmek | TBK m.138 |
| Edimin ifası kalıcı olarak imkânsız hâle geldi | İmkânsızlık; sözleşmenin sona erdirilmesi | İmkânsızlığı gecikmeksizin bildirmek; tasfiye hesabına hazırlanmak | TBK m.136; Yönetmelik m.63; Karar m.30 |
Üç Ayrı Kavram: Mücbir Sebep, Olağanüstü Hâl ve Aşırı İfa Güçlüğü
Bu üç kavram günlük dilde birbirinin yerine kullanılır; sözleşmede ise sonuçları farklıdır ve yanlış başlık altında yapılan talep reddedilir.
Mücbir sebep, yüklenicinin kusurundan kaynaklanmayan, taahhüdün yerine getirilmesine engel olan ve yüklenicinin ortadan kaldırmaya gücünün yetmediği olaydır. Sonucu, engel sürdüğü ölçüde süre uzatımı veya engel kalıcıysa sözleşmenin sona erdirilmesidir. Mücbir sebep tek başına bedel artışı hakkı vermez; bedelin güncellenmesi ayrı şartlara bağlıdır.
Olağanüstü hâl, 6428 sayılı Kanun’un sözleşme değişikliğine ilişkin hükmünde mücbir sebeplerle birlikte sayılan, ancak Kanun’da ve Yönetmelik’te tanımlanmayan bir kavramdır (m.4). İfayı engellemeyen fakat sözleşmenin uygulanmasını etkileyen durumları kapsayacak genişliktedir; hangi olayın bu kapsamda sayılacağı somut olayda idareyle birlikte veya uyuşmazlık hâlinde yargılamada belirlenir.
Aşırı ifa güçlüğü, ifayı imkânsız kılmayan ama edimler arasındaki dengeyi borçlu aleyhine bozan değişikliktir. Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirirse; borçlu borcunu henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmişse hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir. Sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih hakkı kullanılır ve hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m.138).
Maliyet artışı ve kur hareketi kural olarak ikinci ve üçüncü başlığın konusudur; birinci başlığın değil. Şantiye çalışabiliyor, malzeme bulunabiliyor ama pahalıysa mücbir sebep bildirimi yapmak sonuç vermez; doğru talep bedelin güncellenmesi, sözleşme tadili veya uyarlamadır. Buna karşılık bir olayın birden fazla sonucu olabilir: deprem hem işi durdurur hem maliyeti artırır. Bu durumda süre için mücbir sebep, maliyet için güncelleme veya uyarlama talebi ayrı ayrı ve her biri kendi süresinde yapılır.
Risk türüne göre iki rejimde başvurulacak araç
| Risk | Yap-işlet-devret (3996) | Şehir hastanesi (6428) |
|---|---|---|
| Mücbir sebep hâlleri | Uygulama sözleşmesinde açıkça belirtilir (Karar m.26) | Yönetmelik’te sayılmıştır: beş hâl, beş şart (m.59) |
| Bildirim süresi | Sözleşmede yazılı süre | Olayı izleyen yirmi gün (m.59) |
| Süre uzatımı | Sözleşmeye göre; toplam süre mücbir sebepler dâhil kırk dokuz yılı geçemez (Karar m.20) | Sözleşmede sayılan hâl ve şartlara göre (Yönetmelik m.49) |
| Yatırım döneminde gecikme ve maliyet değişikliği | Sonuçları uygulama sözleşmesinde düzenlenir (Karar m.23) | Şartları varsa bedel, nihai teklif tarihi esas alınarak güncellenir; Bakan onayıyla tadil (6428 m.4; Yönetmelik m.61) |
| Enflasyon | Sözleşmedeki eskalasyon ve formüller (Karar m.21, 22) | Kullanım bedeli, ÜFE ile TÜFE toplamının yarısı oranında artırılır (6428 m.5) |
| Kur | Sözleşmedeki garanti ve eskalasyon hükümleri | Yabancı parayla borçlanma oranında kur farkı; düzeltme katsayısı; taban ve tavan (6428 m.5; Ek-1, Ek-4) |
| Sözleşme değişikliği | Sözleşmedeki değişiklik hükmü (Karar m.18); 659 sayılı KHK m.11 | Sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla Sağlık Bakanı onayı (6428 m.4) |
| Sürenin sonundan önce sona erme | Tesisin veya şirket paylarının devralınması sözleşmede düzenlenir (Karar m.30) | Sona erdirme usulü sözleşmede; işlerin hesabı genel hükümlere göre (Yönetmelik m.63) |
| Hüküm bulunmayan olağanüstü değişiklik | Uyarlama (TBK m.138) | Uyarlama (TBK m.138) |
Yap-İşlet-Devret Sözleşmesinde Mücbir Sebep: Kural Sözleşmededir
3996 sayılı Kanun mücbir sebebi tanımlamaz ve hâllerini saymaz. Uygulama Kararı konuyu tümüyle sözleşmeye bırakır: mücbir sebep hâlleri ve bu hâllerde uygulanacak hükümler uygulama sözleşmesinde açıkça belirtilir (m.26). Mücbir sebepler, uygulama sözleşmesinde yer alması gereken hususlar arasında sayılmıştır; aynı listede yatırım döneminde işin tamamlanmasındaki gecikme ve maliyet değişiklikleri, sigorta ve sürenin sona ermesinden önceki devir de bulunur (m.18).
Karar’ın sözleşmeye bıraktığı alan geniş olmakla birlikte dört noktada çerçeve çizilmiştir:
- Süre tavanı. Yatırım ve işletme süresinden oluşan toplam süre, mücbir sebepler ve idarenin sebep olduğu hâller dâhil hiçbir şekilde kırk dokuz yılı geçemez (m.20; 3996 m.7). Süre uzatımı bu tavana kadar verilebilir.
- Gecikme ve maliyet değişikliği. Yatırım döneminde işin tamamlanmasındaki gecikme ve maliyet değişiklikleri ile bunların sonuçlarına ilişkin hükümler uygulama sözleşmesinde yer alır (m.23).
- Finansman ve eskalasyon. Sözleşmede toplam yatırım tutarı, varsa uygulanacak eskalasyonlar ve formülleri, ek maliyetler ve bunların nasıl karşılanacağı gösterilir (m.21).
- Erken sona erme. Mücbir sebep veya idarenin tek taraflı feshi sebebiyle, sözleşmedeki süreden önce tesisin veya görevli şirket hisselerinin devralınmasına ilişkin hususlara sözleşmede yer verilir (m.30).
Bu yapı, yap-işlet-devret projesinde mücbir sebep talebinin başarısını sözleşme metnine bağlar. Sözleşmedeki mücbir sebep maddesinde şu sorulara bakılır: hâller sınırlı sayıda mı sayılmış, yoksa benzeri olaylara açık bir hüküm var mı; bildirim süresi ve şekli nedir; belgelendirme hangi merciden istenir; mücbir sebep süresince ödemeler ve garanti hesabı nasıl işler; olay belirli bir süreyi aşarsa taraflara sona erdirme hakkı doğar mı; sona erme hâlinde tesis hangi bedelle devralınır. Görevli şirketin yatırım ve işletme döneminde üçüncü kişilere vereceği zarardan kusurlu olsun olmasın sorumlu olduğu da hatırlanmalıdır (m.31); mücbir sebep idareye karşı ileri sürülür, üçüncü kişilere karşı sorumluluğu kendiliğinden kaldırmaz.
Otoyol ve köprü projelerinde mücbir sebebin gelir tarafındaki etkisi, trafik ve gelir garantisi hesabıyla birlikte değerlendirilir; garanti rejimi talep garantisi ve katkı payı uyuşmazlıkları yazısında anlatılmıştır. Modelin genel çerçevesi yap-işlet-devret ve şehir hastanesi uyuşmazlıkları merkezindedir.
Şehir Hastanesi Sözleşmesinde Mücbir Sebep: Beş Hâl, Beş Şart
Şehir hastanesi sözleşmelerinde mücbir sebep Yönetmelik’te düzenlenmiştir ve sözleşme bu çerçevenin içinde kalır; mücbir sebepler ve bunların hüküm ve sonuçları sözleşmede yer alması zorunlu hususlardandır (m.49). Mücbir sebep olarak kabul edilebilecek hâller şunlardır (m.59):
- doğal afetler,
- kanuni grev,
- genel salgın hastalık,
- kısmi veya genel seferberlik ilanı veya savaş,
- ifayı imkânsız kılan diğer hâller.
Son bent listeyi açık bırakır; ancak ölçüt ağırdır: olayın ifayı imkânsız kılması aranır, güçleştirmesi yetmez. Bu hâllerden birinin varlığı da tek başına yeterli değildir. İdarenin olayı mücbir sebep olarak kabul edebilmesi için beş şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur.
Şehir hastanesi sözleşmesinde mücbir sebebin kabul şartları (Yönetmelik m.59)
| Şart | Ne aranır | Nasıl gösterilir |
|---|---|---|
| Yükleniciden kaynaklanan bir kusurdan ileri gelmemiş olması | Olayın ve sonuçlarının yüklenicinin kusuruna bağlanamaması | Olay öncesi iş programı, ilerleme raporları, alınmış önlemlere ilişkin kayıtlar |
| Taahhüdün yerine getirilmesine engel nitelikte olması | Olay ile ifa edilemeyen iş arasında nedensellik | Şantiye günlükleri, durdurma tutanakları, etkilenen iş kalemlerinin listesi |
| Yüklenicinin makul ve basiretli davranmasına rağmen engeli kaldırmaya gücünün yetmemesi | Alternatif tedarik, vardiya, yöntem gibi önlemlerin denenmiş olması | Alternatif arayışına ilişkin yazışmalar, teklifler, toplantı tutanakları |
| Olayı izleyen yirmi gün içinde idareye yazılı bildirim | Süresinde ve yazılı bildirim | Evrak kayıt tarihi ve sayısı; noter veya kayıtlı elektronik posta kaydı |
| Yetkili mercilerce belgelendirme | Olayın resmî bir merci tarafından tespit edilmiş olması | Olayın niteliğine göre ilgili kamu kurumundan alınan yazı veya belge |
Bu şartların ifadesi, kamu ihale sözleşmelerindeki mücbir sebep hükmüyle büyük ölçüde aynıdır (4735 m.10). İki fark dikkat çeker: şehir hastanesi yönetmeliği savaşı ve ifayı imkânsız kılan diğer hâlleri ayrıca sayar ve yüklenicinin engeli kaldırmaya gücünün yetmemesini “makul ve basiretli davranmasına rağmen” ölçütüyle arar. Şehir hastanesi sözleşmeleri 4734 sayılı Kanun’a tabi olmadığından (6428 m.11), kamu ihale mevzuatındaki tebliğ ve kurul kararları bu sözleşmelere doğrudan uygulanmaz; yorumda yol gösterici olabilir.
Yönetmelik hâlleri ve şartları sayar, sonuçları ise sözleşmeye bırakır. Mücbir sebep süresince kullanım bedelinin ödenip ödenmeyeceği, hizmet bedelinin nasıl hesaplanacağı, hasarın kim tarafından giderileceği ve sigorta tazminatının nasıl kullanılacağı sözleşmeden okunur.
Yirmi Günlük Bildirim ve Belgelendirme
Beş şartın ikisi usule ilişkindir ve talebin reddine en kolay gerekçe olanlar da bunlardır: bildirim ve belge.
Sürenin başlangıcı. Yönetmelik süreyi, mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün olarak belirler. Deprem gibi tek bir ana bağlanan olaylarda başlangıç bellidir. Salgın, kademeli olarak ağırlaşan tedarik kesintisi veya uzayan grev gibi süreye yayılan olaylarda başlangıç tarihi tartışma konusu olabilir. Bu belirsizlik yüklenicinin aleyhine işler; güvenli yol, olayın işi etkilemeye başladığı ilk tarihten itibaren yirmi gün içinde bildirim yapmak ve olay sürdükçe bildirimi ek yazılarla güncellemektir.
Bildirimin içeriği. Bildirim yazılı olmalıdır. Olayın ne olduğu, hangi tarihte meydana geldiği, hangi iş kalemlerini nasıl etkilediği, yüklenicinin aldığı önlemler ve talep (süre uzatımı, varsa diğer talepler) yazılır. Etkinin süresi ve tutarı bildirim tarihinde bilinmiyorsa bunun sonradan bildirileceği açıkça belirtilir; eksik bilgi bildirimi geciktirmenin gerekçesi olamaz.
Belgelendirme. Olayın yetkili mercilerce belgelendirilmesi zorunludur. Hangi merciin yetkili olduğu Yönetmelik’te gösterilmemiştir; olayın niteliğine göre ilgili kamu kurumundan yazı alınır. Belge bildirim süresi içinde elde edilemiyorsa, bildirim süresinde yapılır ve belgenin talep edildiğini gösteren başvuru eklenir.
Süre kaçırılırsa. Yönetmelik bu şartların gerçekleşmesini zorunlu sayar. Yirmi günü geçiren yüklenici, idarenin olayı mücbir sebep olarak kabul etmemesi riskiyle karşılaşır. Bu durumda bile gecikmenin kusurdan kaynaklanmadığı, sözleşmedeki diğer süre uzatımı sebepleri ve genel hükümler çerçevesinde ileri sürülebilir; ancak ispat yükü ağırlaşır ve sonuç belirsizleşir.
Yap-işlet-devret sözleşmelerinde bildirim süresi ve belgelendirme usulü sözleşmenin mücbir sebep maddesinden okunur; süre yirmi günden kısa da uzun da olabilir. Uluslararası inşaat sözleşmelerinde benzer bildirim sürelerinin nasıl işlediği yurt dışı projede mücbir sebep ve süre uzatımı ve ek ödeme talebi yazılarında anlatılmıştır.
Süre Uzatımı: Hangi Hâllerde Verilir, Sınırı Nedir?
Süre uzatımı verilebilecek hâller ve şartları şehir hastanesi sözleşmesinde yer alması zorunlu hususlardandır (Yönetmelik m.49); ihale dokümanında da gösterilir (m.21). Sözleşmelerin içeriği kamuya açık değildir; ancak Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2020 yılı raporu (Bulgu 6), incelenen sözleşmelerdeki süre hükmünü aktarmaktadır. Buna göre sözleşme süresi; idarenin ek istekleri, işlerin askıya alınması, gecikme nedenleri, mücbir sebepler ve şirketin kusuru dışındaki nedenlerden kaynaklanan süre uzatımları hariç, yer teslim tarihinden itibaren belirli bir yıl olarak belirlenmiştir.
Bu hükümden ve aynı raporun 17 numaralı bulgusundan üç sonuç çıkar:
- Süre uzatımı sebepleri mücbir sebepten geniştir. İdarenin ek istekleri, işlerin idarece askıya alınması ve sözleşmede “gecikme nedeni” olarak tanımlanan hâller de süre uzatımı verir. Yer tesliminin gecikmesi, proje onayının gecikmesi veya idarenin değişiklik talebi mücbir sebep değildir, ama süre uzatımı sebebidir. Talep doğru başlık altında yapılmalıdır.
- Kusurlu gecikmede süre uzatımı verilmez. Sayıştay, şehir hastanesi sözleşmelerinde süre uzatımı verilebilecek hâllerin sayıldığını ve görevli şirketin kusuru nedeniyle yapım döneminin zamanında bitirilememesi durumunda süre uzatımı verilemeyeceğini belirtmiştir (2020, Bulgu 17).
- Gecikmenin iki bedeli vardır. Aynı bulguda aktarılan sözleşme hükmüne göre, aşama tamamlama tarihinden itibaren otuz günü aşan gecikmelerde her gün için ilgili aşamanın toplam değerinin on binde üçü tutarında ceza belirlenir, bu tutar karşılığında teminat alınır, ceza ilgili aşamanın toplam değerinin yüzde onunu geçemez ve gecikme telafi edilirse teminat iade edilir. İdarenin cevabına göre ayrıca, kusurlu gecikme işletme döneminden kesilir; şirketin elde edeceği kullanım bedeli bu ölçüde azalır.
Süre uzatımının bu nedenle iki ayrı etkisi vardır: gecikme cezasını önler ve işletme süresinin kısalmasını engeller. İkincisi, yatırımın geri dönüşü işletme dönemindeki kullanım bedeli ödemelerine bağlı olduğundan ayrıca önemlidir.
Süre uzatımının üst sınırı rejime göre değişir. Yap-işlet-devret projelerinde toplam süre, mücbir sebepler ve idarenin sebep olduğu hâller dâhil kırk dokuz yılı geçemez (Karar m.20). Şehir hastanelerinde sözleşme süresi, sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmemek üzere belirlenir (6428 m.4); yatırım dönemindeki bir uzatımın işletme süresini nasıl etkileyeceği sözleşmedeki süre maddesinden okunur.
Süre uzatımı talebi reddedilir ve idare gecikme cezası uygularsa, cezaya itirazın kurgusu için gecikme cezasına itiraz yazısına, idareden fesih ihtarı gelirse fesih ihtarı yazısına bakılabilir.
Mücbir Sebep Sözleşmeyi Sona Erdirirse
Engel geçici değilse veya sözleşmede öngörülen süreyi aşarsa mücbir sebep, süre uzatımı yerine sözleşmenin sona erdirilmesine götürür. İki rejim de usulü sözleşmeye bırakır, sonuçların bir bölümünü ise kendisi belirler.
Şehir hastaneleri. Mücbir sebep hâllerinin ortaya çıkması veya yüklenici ile idarenin karşılıklı anlaşması hâlinde sözleşmenin sona erdirilmesine ilişkin hususlar sözleşmede belirlenir. Sözleşmenin sona erdirilmesi hâlinde sözleşme konusu işlerin hesabı genel hükümlere göre yapılır ve kesin teminat mektubu iade edilir; yüklenici lehine üst hakkı kurulan taşınmaz ile üzerindeki yapı, tesis ve müştemilat sağlam ve işler durumda bedelsiz olarak Hazineye geçer (6428 m.4; Yönetmelik m.63). Sözleşmenin mücbir sebep, karşılıklı anlaşma veya idarenin tek taraflı feshi sebebiyle sona ermesinde tesisin ve diğer sözleşmelerin devralınmasına ilişkin hususlara ihale dokümanında ve sözleşmede yer verilir (m.64).
Yap-işlet-devret. Mücbir sebep veya idarenin tek taraflı feshi sebebiyle tesisin veya görevli şirket hisselerinin devralınmasına ilişkin hususlara uygulama sözleşmesinde yer verilir (Karar m.30).
Mücbir sebeple sona ermede kimsenin kusuru yoktur; bu nedenle fesih tazminatı değil tasfiye hesabı yapılır. Hesabın en önemli kalemi, yapılmış yatırımın ve kullanılmış kredinin akıbetidir. “Genel hükümlere göre hesap” ifadesi, sözleşmede ayrıntılı bir tasfiye formülü yoksa görevli şirketi ve kredi verenleri uzun bir ispat sürecine sokar. Sözleşmede şu noktalar yazılı olmalıdır: mücbir sebeple sona ermede idarenin ödeyeceği tutarın hangi kalemlerden oluştuğu (kredi bakiyesi, öz kaynak, tasfiye giderleri), sigorta tazminatının bu tutardan nasıl düşüleceği ve ödemenin süresi. Kredinin idarece üstlenilmesinin şartları borç üstlenimi ve fesih tazminatı yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Genel hükümler bakımından çerçeve şudur: borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer; karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçtan kurtulan taraf, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve henüz kendisine ifa edilmemiş edimi isteme hakkını kaybeder. Borçlu, ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa bundan doğan zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.136). İmkânsızlık kısmi ise borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur (m.137). Yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmelerindeki özel tasfiye hükümleri bu genel kuralın önüne geçer; özel hüküm bulunmayan noktada genel kural uygulanır.
Maliyet Artışı Mücbir Sebep Değildir: Bedel Nasıl Güncellenir?
Girdi fiyatlarının, işçilik maliyetinin veya enerji giderinin artması ifayı imkânsız kılmaz; pahalılaştırır. Bu nedenle maliyet artışının karşılığı mücbir sebep maddesinde değil, sözleşmenin bedel ve güncelleme maddelerinde aranır.
Şehir hastanesinde kullanım bedeli. Dönem sonunda Türkiye İstatistik Kurumunca belirlenen dönemsel Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranında kullanım bedeli artışı yapılır (6428 m.5). Güncelleme Yönetmelik’in ekindeki formüle göre hesaplanır (m.56, Ek-1); formül, sözleşmede kararlaştırılan kullanım bedelini, nihai teklif tarihinden önceki aya ait endeksler ile hesaplama tarihinden önceki üç aylık dönemin son ayına ait endekslerin oranıyla günceller. Kullanım bedeli üçer aylık dönemler için Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim aylarında peşin ödenir (m.56).
Şehir hastanesinde hizmet bedeli. Hizmetler, beş yılı geçmemek üzere sözleşmede belirlenen sürelerde piyasa testiyle güncellenerek satın alınır; hizmet bedellerinin hesaplanmasına ve güncellenmesine ilişkin usul ihale dokümanında ve sözleşmede yer alır (m.56). Piyasa testi dönemleri arasındaki güncelleme sözleşmenin ödeme mekanizması ekinde düzenlenir. Sayıştay’ın 2019 yılı raporu (Bulgu 8), incelenen sözleşmelerde başlangıçta fiyat farkı hesabında asgari ücret değişiminin etkisine dair hüküm bulunmadığını, sonradan yapılan sözleşme değişiklikleriyle hizmet bedeli hesabına asgari ücret değişim oranının dâhil edildiğini ve bazı hizmetlerde fiyat farkının yurt içi fiyat endeksleri ile asgari ücret artışından yüksek olanı üzerinden hesaplanmaya başlandığını tespit etmiş; işçilik payı düşük hizmetlerde bu yöntemi eleştirmiştir. Bu bulgu iki şeyi gösterir: asgari ücret artışı gibi bir maliyet şoku sözleşme tadiliyle karşılanabilmiştir ve tadilin kapsamı sonradan denetimde sorgulanmıştır. Piyasa testinin işleyişi şehir hastanesinde pazar testi yazısındadır.
Yap-işlet-devret. Ücretin tespitine ilişkin usul ve esaslar ile uygulanacak eskalasyonlar ve formülleri uygulama sözleşmesinde yer alır (Karar m.21, 22). Kanun veya Karar bir endeks göstermez; güncelleme tümüyle sözleşmedeki formüle bağlıdır.
Kamu ihale mevzuatındaki ek fiyat farkı düzenlemeleri. 2022 ve 2023 yıllarında 4735 sayılı Kanun’a eklenen geçici maddeler, 4734 sayılı Kanun’a göre ihale edilen ve Türk lirası üzerinden yapılan sözleşmelerde ek fiyat farkı verilmesine ve süre uzatımına imkân tanımıştır (geçici m.6, 7). Şehir hastanesi sözleşmeleri 4734 sayılı Kanun’a tabi değildir (6428 m.11); yap-işlet-devret görevlendirmeleri de bu Kanun’a göre değil, Karar’daki usullerle yapılır. Bu nedenle iki sözleşme türü de anılan düzenlemelerin kapsamında değildir. Aynı projede görevli şirketin yapım yüklenicisiyle yaptığı alt sözleşme de özel hukuk sözleşmesidir; ek fiyat farkı ancak alt sözleşmede kararlaştırılmışsa istenebilir. Kamu ihale sözleşmelerindeki rejim için fiyat farkı ve süre uzatımı yazısına bakılabilir.
Yapım Döneminde Maliyet Artışı: Bedelin Nihai Teklif Tarihine Göre Güncellenmesi
Şehir hastanesi sözleşmelerinde yapım dönemi için özel bir kural vardır. Yapım işlerinde mücbir sebepler, olağanüstü hâller veya yüklenicinin kusurundan kaynaklanmayan sebeplerle, sözleşmede öngörülen şartlarda işin tamamlanamayacağının anlaşılması hâlinde bedel, ihalede nihai teklifin verildiği tarih esas alınarak güncellenir ve buna bağlı olarak Bakan onayıyla sözleşmede gerekli düzenlemeler yapılır (6428 m.4; Yönetmelik m.61).
Hükmün üç unsuru vardır ve talep bu üçü üzerine kurulur:
- Sebep. Mücbir sebep, olağanüstü hâl veya yüklenicinin kusurundan kaynaklanmayan bir sebep. Üçüncü hâl geniştir; idareden kaynaklanan gecikme sırasında yaşanan fiyat artışı da bu kapsamda ileri sürülebilir.
- Sonuç. Sözleşmede öngörülen şartlarda işin tamamlanamayacağının anlaşılması. Maliyetin artmış olması yetmez; artışın, işin sözleşmedeki bedel ve finansman yapısıyla bitirilmesini engellediği gösterilmelidir. Güncel keşif, tedarikçi teklifleri, finansman sağlayanların değerlendirmesi ve bağımsız teknik rapor bu ispatın araçlarıdır.
- Usul. Güncelleme kendiliğinden işlemez; Bakan onayı ve sözleşme tadili gerekir.
Güncelleme yatırım maliyetini ihale dokümanında öngörülen sınırların üzerine çıkarıyorsa ayrı bir basamak devreye girer: yetkilendirme kararından sonra ön fizibilite raporu veya projelerde, ihale dokümanındaki yatırım maliyetinde öngörülen sınırları aşan bir değişiklik olması hâlinde değişen belgeler yetkilendirme makamına yeniden sunulur ve yeni yetkilendirmeye dayanılarak sözleşmede gerekli tadiller yapılır (6428 m.4; Yönetmelik m.61; makam Kanun metninde Yüksek Planlama Kurulu olarak geçer). Bu basamak süreci uzatır; talebin erken yapılması ve onay sürecinin iş programına işlenmesi gerekir.
Yap-işlet-devret sözleşmelerinde karşılığı olan kural, yatırım döneminde gecikme ve maliyet değişikliklerinin sonuçlarının sözleşmede düzenlenmesidir (Karar m.23). Sözleşmede hüküm yoksa veya hüküm riski tümüyle görevli şirkete bırakmışsa, geriye sözleşme değişikliği için idareyle müzakere ve aşağıda anlatılan uyarlama yolu kalır.
Kur Riski Kimde? Kullanım Bedelinde Kur Farkı ve Düzeltme Katsayısı
Şehir hastanesi projelerinde finansman yabancı para cinsinden krediyle sağlanabilmekte, kullanım bedeli ise Türk lirası üzerinden hesaplanmaktadır. Kanun bu uyumsuzluğu bir düzeltme mekanizmasıyla karşılar: yüklenici tarafından yabancı para birimiyle kredi temin edilmesi ve kullanım bedelinin yeniden belirleneceği tarihteki ilgili döviz kurundaki değişimin Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranından yüksek veya düşük olması hâlinde, yönetmelikle belirlenen esaslara göre hesaplanacak düzeltme katsayısıyla kur farkı hesaplanır ve yabancı para birimiyle borçlanma oranında kullanım bedeline eklenir veya kullanım bedelinden çıkarılır (6428 m.5).
Mekanizmanın mantığı Yönetmelik’in ekindeki tanımlardan izlenir (Ek-1):
- Düzeltme katsayısı, yabancı para birimi borçlanma oranında dövizdeki değişimin enflasyondan farklılaşan kısmının, borçlanmanın vadesi süresince kullanım bedeline yansıtılmasında kullanılan katsayıdır.
- Döviz kurundaki değişim, güncel kur değerinin başlangıç kur değerine oranıdır. Başlangıç değeri, nihai teklif tarihinden önceki üç aylık Merkez Bankası döviz alış kurlarının ortalaması; güncel değer, bir önceki hesaplama döneminin son on iş gününe ait döviz alış kurlarının ortalaması üzerinden, finansman anlaşmalarında geçerli olan döviz cinsine ve borçlanma ağırlıklarına göre hesaplanır.
- Yabancı para ile borçlanma oranı, yabancı para borçlanmanın nihai teklif tarihindeki Türk lirası karşılığının, toplam sabit yatırım tutarının aynı tarihteki Türk lirası karşılığına oranıdır.
Bu yapıdan dört sonuç çıkar. Kur riski bütünüyle idareye geçmez; yalnızca kurdaki değişimin enflasyonu aşan kısmı, o da borçlanma oranında bedele yansır. Düzeltme iki yönlüdür; kur enflasyonun altında kalırsa bedel azalır. Düzeltme borçlanmanın vadesiyle sınırlıdır. Hesap, yüklenicinin idareye sunduğu finansman anlaşmalarındaki döviz cinsine ve ağırlıklarına dayanır; bu belgeler eksik veya çelişkiliyse hesap da tartışmalı hâle gelir.
Öz kaynak bu mekanizmanın dışındadır. Yüklenicinin yapım işleri için tahsis edeceği öz kaynak, dönemsel yatırım tutarının yüzde yirmisinden az olamaz (6428 m.6). Sayıştay, 2019 yılı raporunda (Bulgu 7), faaliyetteki şehir hastanelerinde kullanım bedeli hesaplanırken öz kaynak tutarı için de döviz kuru düzeltme katsayısının uygulanmasına imkân tanındığını tespit etmiş; Kanun’un yalnızca borçlanma oranında kur düzeltmesine izin verdiğini, öz kaynak için böyle bir düzeltme öngörmediğini belirtmiştir. Bulgu, Yönetmelik’in iki ayrı formül içerdiğini (Ek-1 ve geçiş hükmüyle uygulanan Ek-2) ve ikincisindeki katsayı tanımında borçlanma oranı sınırının yer almadığını da kaydeder. Görevli şirket bakımından bunun anlamı, öz kaynağa uygulanan kur düzeltmesinin denetimde sorgulanan bir kalem olduğudur; bu tür kalemlerde sonradan geri ödeme talebiyle karşılaşma ihtimali hesaba katılmalıdır.
Taban, Tavan ve Net Bugünkü Değer: 2020 Değişikliği
25.01.2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2049 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, şehir hastanelerinde kur riskinin yönetimine üç yeni araç eklemiştir. Bu değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten önce imzalanmış sözleşmelere de uygulanır (Yönetmelik geçici m.2).
Net bugünkü değer ve sözleşme bedeli. Sözleşme bedeli, işletme dönemi boyunca yükleniciye ödenecek kullanım bedeli ile mecburi hizmet bedelinin net bugünkü değerleri toplamı olarak tanımlanmıştır (Yönetmelik m.4, Ek-3). Sözleşme değişikliklerinde aranan “sözleşme bedelini artırmama” şartı bu değer üzerinden ölçülür; hesabı Bakanlık yapar ve değişiklikten önce hesaplamaların Yönetmelik’e uygunluğu hakkında Hazine ve Maliye Bakanlığının görüşü alınır (m.61).
Kullanım bedeli tabanı. Yüklenici, sağladığı finansmana ilişkin anlaşmaları ve geri ödeme planını Bakanlığa sunmakla yükümlüdür. Şirketin kusuru olmamak kaydıyla, ilgili dönemde ödenecek kullanım bedeli her hâlükârda, yüklenicinin sunduğu geri ödeme planındaki borç servisinin, finansman anlaşmalarında belirtilen asgari borç servisi karşılama oranıyla çarpımından az olamaz (Ek-4). Taban, kredinin geri ödenmesini kur ve enflasyon hareketlerinden bağımsız olarak güvenceye alır.
Kullanım bedeli tavanı. Aynı ekte tavan da formüle bağlanmıştır; tavan tutarlarının indirilmesine veya artırılmasına Bakanlık yetkilidir. Taban veya tavan ödemeleri dikkate alınarak belirlenen toplam kullanım bedeli, net bugünkü değeri hiçbir şekilde geçemez; ödemelerin bu değeri aşması hâlinde taban ödemesinin doğurduğu artış, süre kesintisi veya kullanım bedelinin azaltılması yöntemiyle mahsup edilir (Ek-4). Kanun da idarenin gerekli görmesi hâlinde kullanım bedeli ödemelerine Türk lirası veya döviz cinsinden alt ve üst limitler belirlenebileceğini söyler (6428 m.4).
Sayıştay raporları bu araçların uygulamasını da göstermektedir. 2020 yılı raporuna göre (Bulgu 5), değişiklikten sonra idare ile bazı şehir hastanelerinin görevli şirketleri arasında kullanım bedeli revizyonuna ilişkin sözleşme değişikliği mutabakatları yapılmış, kullanım bedeli için taban ve tavan tutarlar belirlenmiş ve kullanım bedelleri döviz cinsinden belirli bir aralıkta sabitlenmiştir. 2023 yılı raporunda (Bulgu 7) ise iki şehir hastanesinde, görevli şirketin kredi geri ödeme planını finansman sağlayanların onayı olmadan sunması ve asgari borç servisi karşılama oranı için farklı tarihlerde farklı oranlar bildirmesi nedeniyle taban hesabında uyuşmazlık çıktığı tespit edilmiştir.
Görevli şirket için buradan çıkan ders açıktır: taban korumasından yararlanmak, belgeye bağlıdır. Geri ödeme planı ve asgari borç servisi karşılama oranı, finansman sağlayanların yazılı teyidiyle, tek ve tutarlı bir sürüm hâlinde sunulmalı; plan değiştiğinde değişiklik aynı usulle bildirilmelidir. Çelişkili belgeler idareye, kendisi için en düşük sonucu veren plana göre ödeme yapma gerekçesi verebilir.
Yap-İşlet-Devret Projelerinde Kur: Dövizli Garanti ve Eskalasyon
Yap-işlet-devret sözleşmelerinde kur riskinin dağılımını gösteren bir kanun hükmü yoktur. Risk, sözleşmedeki ücret, garanti ve eskalasyon maddelerinin nasıl yazıldığına göre taraflar arasında paylaşılır. Sözleşmede toplam yatırım tutarı, varsa uygulanacak eskalasyonlar ve bunlara uygulanacak formüller gösterilir (Karar m.21); ücretin tespitine ilişkin usul ve esaslar sözleşmede yer alır (m.22).
Otoyol ve köprü projeleri bu paylaşımın bir örneğini verir. Sayıştay’ın Karayolları Genel Müdürlüğü 2020 yılı raporu (Bulgu 10), bu projelerde verilen talep garantilerinden ödenmesi muhtemel tutarın hesaplanabilmesi için muhtemel araç sayısının yanında döviz kuru ve Amerika Birleşik Devletleri tüketici fiyatları endeksi projeksiyonlarının da oluşturulması gerektiğini belirtir. Aynı bulgudaki tabloda verilen ve ödenen garanti tutarları ABD doları ve avro cinsinden gösterilmiştir. Garantinin dövizle ifade edildiği böyle bir yapıda, kullanıcıdan Türk lirası olarak tahsil edilen gelir ile garanti edilen tutar arasındaki fark idarece karşılandığından, kur hareketinin etkisi garanti ödemesine yansır.
Dövize bağlı garanti bulunmayan projelerde durum farklıdır. Geliri Türk lirası, kredisi döviz olan bir görevli şirket, sözleşmede ücretin kura duyarlı bir formülle güncellenmesi öngörülmemişse kur riskini kendisi taşır. Bu nedenle sözleşme müzakeresinde şu sorular sorulmalıdır: ücret veya dönemsel bedel hangi endekse göre, hangi sıklıkla güncellenir; formülde kur bileşeni var mı; güncelleme idarenin onayına mı bağlı, yoksa kendiliğinden mi işler; idare güncellenmiş ücreti uygulatmazsa aradaki fark nasıl karşılanır.
Dövizle belirlenmiş bir ödemenin gecikmesi hâlinde alacaklının seçim hakkı vardır: sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa alacaklı, borcun ödeme gününde ödenmemesi üzerine alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk parasıyla ödenmesini isteyebilir (TBK m.99). Garanti ödemesi gecikmişse hangi kurun isteneceği bu hükme ve sözleşmeye göre belirlenir; hesap için döviz borcunda kur farkı yazısına ve yabancı para borcu hesaplama aracına, garanti alacağının talep usulü için talep garantisi ve katkı payı uyuşmazlıkları yazısına bakılabilir.
Dövizle veya Dövize Endeksli Bedel Yasak mı? Kamu Sözleşmesi İstisnası
Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarındaki satış, kiralama, iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde bedelin ve diğer ödeme yükümlülüklerinin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması, Bakanlıkça belirlenen hâller dışında yasaktır (32 sayılı Karar m.4). Kur riskini sözleşmeyle paylaşmak isteyen görevli şirketin ilk sorusu, bu yasağın kendi sözleşmelerine uygulanıp uygulanmadığıdır. Tebliğ, kamu–özel iş birliği projeleri bakımından üç istisna içerir (2008-32/34 sayılı Tebliğ m.8):
- İdareyle yapılan sözleşme. Kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu, gayrimenkul satış ve gayrimenkul kiralama dışında kalan sözleşmelerde bedelin ve diğer ödeme yükümlülüklerinin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması mümkündür.
- Proje kapsamındaki alt sözleşmeler. Kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu döviz cinsinden veya dövize endeksli ihaleler, sözleşmeler ve milletlerarası andlaşmaların ifası kapsamında gerçekleştirilecek projeler dâhilinde; yüklenicilerin veya görevli şirketlerin ve bunların sözleşme imzaladığı tarafların üçüncü taraflarla akdedeceği, gayrimenkul satış sözleşmeleri ve iş sözleşmeleri dışında kalan sözleşmelerde de bedel döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir.
- Kamu finansmanı işlemleri. 4749 sayılı Kanun kapsamında gerçekleştirilen işlemlere ilişkin sözleşmelerde bedel döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir.
İkinci istisnanın şartı dikkatle okunmalıdır: ana sözleşmenin döviz cinsinden veya dövize endeksli olması aranır. İdareyle yapılan sözleşme Türk lirası üzerinden ve dövize endekslenmeden kurulmuşsa, alt sözleşmeler bu istisnadan yararlanamaz; genel kurallara döner. Genel kurallarda da bazı kapılar açıktır: döviz cinsinden maliyet içeren eser sözleşmelerinde bedel döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir; buna karşılık iş sözleşmeleri ile danışmanlık, aracılık ve taşımacılık dâhil hizmet sözleşmelerinde, sayılan istisnalar dışında, bedel dövizle belirlenemez (m.8).
Kullanım bedelinde kur düzeltmesi öngören bir şehir hastanesi sözleşmesinin “dövize endeksli” sayılıp sayılmayacağı, dolayısıyla alt sözleşmelerin ikinci istisnadan yararlanıp yararlanamayacağı Tebliğ’de açıkça yazılı değildir. Kur düzeltmesinin bedeli dövize endekslediği ileri sürülebilir; ancak sonuç, somut sözleşmenin ödeme mekanizmasına göre değerlendirilmelidir. Yasağın genel çerçevesi döviz cinsinden sözleşme yasağı yazısında, yurt dışından kredi kullanmanın kuralları yurt dışından kredi ve ortaktan borç yazısında anlatılmıştır.
Sözleşme Tadili: Kim Onaylar, Sınırı Nedir?
Mücbir sebebin, maliyet artışının veya kur şokunun çözümü, sözleşmedeki mevcut hükümler yetmediğinde bir sözleşme değişikliğinden geçer. Kamu tarafında değişikliği kimin onaylayacağı ve hangi sınırla bağlı olduğu kanunla belirlenmiştir; usulüne uygun onay alınmadan yapılan değişiklik görevli şirket için güvence değil risk üretir.
Şehir hastaneleri. Mücbir sebepler, olağanüstü hâller veya sözleşme ve eklerinin uygulanmasını etkileyen bir durumun ortaya çıkması ya da sözleşme ve eklerindeki hükümlerin ihtilaf içermesi hâllerinde, sözleşmenin uygulanabilirliğini veya anlaşılabilirliğini sağlamak amacıyla, sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla Sağlık Bakanı onayıyla sözleşme ve eklerinde taraflarca değişiklik yapılabilir. Bu kapsamda, sözleşme bedelinin artırılmaması kaydıyla kullanım bedeli veya hizmet bedeli artırılarak ya da azaltılarak değiştirilebilir (6428 m.4). Sözleşme bedeli net bugünkü değer üzerinden Bakanlıkça hesaplanır; sözleşme değişikliğinden önce bu hesaplamaların Yönetmelik’e uygunluğu konusunda Hazine ve Maliye Bakanlığının görüşü alınır; değişiklikler için görüş bildirmek üzere teknik heyet de oluşturulabilir (Yönetmelik m.61).
Bu hükmün görevli şirket için anlamı şudur: idare, kullanım bedeli ile hizmet bedeli arasında veya dönemler arasında yeniden dağılım yapabilir; ancak işletme dönemi boyunca yapılacak ödemelerin net bugünkü değerini artıran bir değişikliği bu hükme dayanarak kabul edemez. Yapım dönemindeki bedel güncellemesi ayrı bir cümleyle düzenlenmiştir ve kendi şartlarına tabidir.
Yap-işlet-devret ve diğer idareler. Sözleşmedeki değişiklikler uygulama sözleşmesinde yer alması gereken hususlardandır (Karar m.18). Genel bütçe kapsamındaki idareler ile özel bütçeli idarelerde, sözleşmede belirtilen sebeplerle yapılan sözleşme değişikliklerinde, hukuk biriminin kamu menfaati bulunduğu yönündeki görüşü üzerine onay ve anlaşmaları imzalamaya bakanlıklarda bakan, diğer idarelerde üst yönetici yetkilidir; sözleşmede belirtilmeyen sebeplerle yapılacak değişikliklerde yetkili makam, tanınan veya vazgeçilen hakkın değerine göre üst yönetici, ilgili bakan veya Cumhurbaşkanıdır (659 sayılı KHK m.11). Değişiklik sebebinin sözleşmede önceden yazılı olması bu nedenle yalnızca esasa değil onay makamına da etki eder.
Sayıştay’ın 2019 yılı raporu (Bulgu 8), usule uyulmamasının nasıl göründüğünü gösterir. Hizmet bedeli hesabına asgari ücret artışını dâhil eden sözleşme değişikliklerinin üç farklı yolla yapıldığı tespit edilmiştir: bir bölümünde değişiklik ek mutabakatla yapılmış ancak gerekli Bakan oluru sunulan belgeler arasında yer almamış; bir bölümünde yeni bir metin oluşturulmamış, mevcut sözleşme ekinin üzerine el yazısıyla yazılıp imzalanmış; bir bölümünde ise Bakan oluruna dayanan ek mutabakat yapılmıştır.
İdarenin sözleşme değişikliği nedeniyle sorumluluğuna ilişkin denetim tarafı ihale ve yapım işlerinde kamu zararı yazısında ele alınmıştır.
Sözleşmede Hüküm Yoksa: Uyarlama Davası ve Sınırları
Güncelleme formülü yetersiz kalır, idare tadile yanaşmaz ve olay sözleşmedeki mücbir sebep tanımına girmezse geriye genel hüküm kalır. Sözleşme özel hukuka tabi olduğundan (3996 m.5; 6428 m.4) aşırı ifa güçlüğüne ilişkin hüküm bu sözleşmelerde de uygulanır. Uyarlama dört şartın birlikte varlığına bağlıdır (TBK m.138):
- sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum ortaya çıkmış olmalıdır;
- bu durum borçludan kaynaklanmamalıdır;
- durum, sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, borçludan ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmiş olmalıdır;
- borçlu borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır.
Kamu–özel iş birliği sözleşmelerinde bu şartların her biri ayrı bir engel oluşturur.
Öngörülemezlik. Görevli şirket bir sermaye şirketidir ve her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır (TTK m.18). Yirmi beş, otuz yıllık bir sözleşme imzalayan tacirin enflasyonu ve kur dalgalanmasını hesaba katması beklenir; idare savunmasını bu noktaya kuracaktır. Bu nedenle talep, değişikliğin kendisine değil ölçüsüne dayandırılmalıdır: olağan dalgalanmanın ötesinde, teklif tarihinde makul bir tacirin öngöremeyeceği bir sapma.
Sözleşmedeki risk paylaşımı. Sözleşmede bir güncelleme formülü, kur düzeltmesi veya taban mekanizması varsa taraflar riski öngörmüş ve paylaşmış sayılır. Uyarlama, sözleşmenin zaten düzenlediği riskin sonucunu değiştirmek için değil, formülün hiç karşılamadığı veya işlemez hâle geldiği durumlar için ileri sürülebilir. Formülün dayandığı endeksin yayımlanmaması, hesaplama yönteminin değişmesi veya finansman piyasasının kapanması gibi hâller bu ikinci gruba örnektir.
Haklarını saklı tutma. Hizmet kesintisiz sürdüğünden görevli şirket ifaya devam eder. Uyarlama hakkının korunması için ifanın, bu haklar açıkça saklı tutularak sürdürülmesi gerekir. İhtirazi kayıt, olayın etkisi ortaya çıktığında yazıyla bildirilmeli ve izleyen dönemlerin fatura ve hakediş yazışmalarında yinelenmelidir.
Tadil sınırı ile ilişki. 6428 sayılı Kanun’daki “sözleşme bedelini artırmama” şartı, tarafların anlaşarak yapacağı değişiklikler için öngörülmüştür. Mahkeme veya hakem kararıyla yapılacak bir uyarlamada bu sınırın nasıl gözetileceği Kanun’da ayrıca düzenlenmemiştir ve tartışmaya açıktır.
Uyarlama talebi, sözleşmede tahkim şartı varsa hakemde, yoksa mahkemede ileri sürülür; tahkim rejimi kamu–özel iş birliği sözleşmesinde tahkim yazısındadır. Görevli şirketin yapım yüklenicisiyle götürü bedelle yaptığı alt sözleşmede ayrı bir hüküm uygulanır: başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, götürü bedelle eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici uyarlama, bu mümkün değilse dönme hakkına sahiptir (TBK m.480). Uyarlamanın genel şartları aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin uyarlanması yazısında, maliyet ve döviz artışına özgü değerlendirme maliyetler ve döviz arttı, sözleşme uyarlanabilir mi yazısında, götürü bedelde uyarlama götürü bedelli inşaatta maliyet artışı yazısında, dilekçe kurgusu şirketler için kademeli dava dilekçesi örneği yazısında anlatılmıştır.
Mücbir Sebep Gecikme Cezasını ve Kesintiyi Nasıl Etkiler?
Mücbir sebebin pratikteki ilk etkisi, idarenin uygulayacağı yaptırımlar üzerindedir. İki dönem ayrı değerlendirilir.
Yatırım dönemi. Sözleşme konusu işlerin tamamlanmasında gecikme, hata veya olumsuzluk olması hâlinde uygulanacak tazminat ve cezai şartlara sözleşmede yer verilir (Yönetmelik m.57). Süre uzatımı verildiğinde tamamlama tarihi ötelendiğinden, uzatılan dönem için gecikme cezası doğmaz. Uzatım talebi karara bağlanmadan idare ceza veya teminat talep ederse, talebin süresinde yapıldığı ve henüz sonuçlandırılmadığı yazıyla hatırlatılmalı, ödeme veya teminat ihtirazi kayıtla verilmelidir.
İşletme dönemi. Kullanım bedeli formülünde, tesisin tamamının veya bir bölümünün kullanılmasını engelleyen kullanım hatası nedeniyle kesilecek oran yer alır; kullanım ve hizmet hatalarının sözleşmede belirtilen sürelere uygun olarak giderilmesi hâlinde, sözleşmede aksi belirtilmedikçe ceza uygulanmaz. Kullanım hatası ile hizmet hatası birlikte gerçekleşmişse büyük olan ceza uygulanır ve ilgili hizmet bedelinin yüzde yirmisini aşmamak üzere hizmet bedelinden kesilir; hesaplanan ceza bu sınırı aşıyorsa eksik kalan tutar kullanım bedelinin yüzde onuna kadar kullanım bedelinden kesilir (Yönetmelik Ek-1). Mücbir sebep nedeniyle bir bölümün kullanılamaması hâlinde kesinti yapılıp yapılmayacağı ve giderme süresinin nasıl işleyeceği sözleşmenin ödeme mekanizması ekinden okunur; mücbir sebep bildiriminde, olaydan kaynaklanan kullanım ve hizmet aksamaları için kesinti uygulanmaması ayrıca talep edilmelidir.
Genel hükümler iki kural ekler. Borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmeyen borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.112); kusursuzluğu ispat yükü görevli şirkettedir. Temerrüde düşmüş borçlu ise beklenmedik hâl sebebiyle doğacak zarardan da sorumludur; bu sorumluluktan ancak temerrüde düşmekte kusuru olmadığını veya borcunu zamanında ifa etseydi bile zararın doğacağını ispat ederek kurtulabilir (m.119). İş programının gerisinde kalmış bir şirket, sonradan gelen mücbir sebebe dayanırken bu ikinci kuralla karşılaşır: idare, gecikme olmasaydı işin olaydan önce tamamlanmış olacağını ileri sürecektir. Olay öncesi ilerleme kayıtlarının düzenli tutulması bu savunmaya karşı en sağlam dayanaktır.
Kesintiye itirazın usulü kesintiye itiraz yazısında, ceza koşulunun indirilmesi cezai şart ve hâkimin indirim yetkisi yazısında anlatılmıştır.
Alt Yükleniciler ve Kredi Verenler: Risk Zincirin Altına Nasıl İner?
Görevli şirket idareye karşı üstlendiği riski alt sözleşmelerle yapım ve işletme yüklenicilerine aktarabilir. Mücbir sebep ve maliyet artışında sorun, iki sözleşmenin aynı olaya farklı sonuç bağlamasıdır.
- Tanım uyumu. Alt sözleşmedeki mücbir sebep tanımı idareyle yapılan sözleşmedekinden genişse, görevli şirket alt yükleniciye süre ve bedel vermek zorunda kalır ama aynısını idareden alamaz. Tanımlar aynı olmalı veya alt sözleşme, idarenin kabul ettiği ölçüde hak tanımalıdır.
- Bildirim zinciri. Şehir hastanesinde görevli şirketin idareye bildirim süresi yirmi gündür. Alt yüklenicinin görevli şirkete bildirim süresi bundan kısa olmalıdır; aksi hâlde alt yüklenicinin süresinde yaptığı bildirim görevli şirket için geç kalmış olur.
- Bedel ve fiyat farkı. Alt sözleşme özel hukuk sözleşmesidir; kamu ihale mevzuatındaki fiyat farkı düzenlemeleri uygulanmaz. Fiyat farkı ancak alt sözleşmede kararlaştırılmışsa istenir; götürü bedelde uyarlama şartları yukarıda açıklanmıştır.
- Para birimi. Alt sözleşme bedelinin dövizle veya dövize endeksli kararlaştırılabilmesi, yukarıda anlatılan istisnaların şartlarına bağlıdır.
- Ödeme. İdarenin mücbir sebep süresince ödemeyi azaltması veya durdurması, görevli şirketin alt yükleniciye olan borcunu kendiliğinden ertelemez; alt sözleşmede bu yönde hüküm yoksa görevli şirket iki taraftan sıkışır.
Kredi verenler bakımından üç nokta öne çıkar. Mücbir sebep ve süre uzatımı, kredi sözleşmesindeki tamamlama tarihini ve geri ödeme takvimini etkiler; kredi sözleşmesinde bu hâller için öngörülen erteleme ve temerrüt hükümleri idareyle yapılan sözleşmeyle uyumlu olmalıdır. Şehir hastanelerinde kullanım bedeli tabanı borç servisine göre hesaplanır; ancak şirketin kusuru olmaması şartına bağlıdır ve belgeye dayanır. Mücbir sebeple sona ermede kredinin akıbeti tasfiye hükümlerine ve üstlenim anlaşmasına bağlıdır.
Alt yüklenicinin alacağı için görevli şirket alt yükleniciye ödemiyor yazısına, kredinin üstlenilmesi için borç üstlenimi ve fesih tazminatı yazısına, finansman sürecinde ortaklık yapısındaki değişiklikler için proje şirketinde pay devri yazısına bakılabilir.
Mücbir Sebep Bildirimi ve Süre Uzatımı Talebi Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki örnek, yapım dönemindeki bir şehir hastanesi projesinde depremden etkilenen görevli şirket için hazırlanmıştır. Yap-işlet-devret sözleşmelerinde aynı yazı, sözleşmenin mücbir sebep maddesindeki süre, şekil ve belge şartlarına göre uyarlanır.
T.C.
SAĞLIK BAKANLIĞINA
(… Genel Müdürlüğü)
Başvuran: … A.Ş., adres.
Vekili: Av. …
Konu: … tarihinde meydana gelen depremin mücbir sebep olarak kabulü, … aşamanın tamamlama tarihinin uzatılması ve bedelin güncellenmesine ilişkin talep hakkının saklı tutulması istemidir.
Açıklamalar
1. Müvekkil şirket, Bakanlığınız ile … tarihinde imzalanan sözleşme uyarınca … sağlık tesisinin yapımını ve işletilmesini üstlenmiştir. Sözleşmeye ve onaylı iş programına göre … aşamanın tamamlama tarihi …’dir.
2. … tarihinde … ilinde meydana gelen deprem, şantiyede … blokların taşıyıcı sisteminde hasara, kule vinç ve iskele sistemlerinde devrilmeye ve … gün süreyle çalışmanın durmasına yol açmıştır. Ayrıca … malzemesini sağlayan tedarikçinin üretim tesisi hasar gördüğünden bu malzemenin teslimi durmuştur.
3. Olay … tarihinde meydana gelmiş olup bu bildirim, olayı izleyen yirmi günlük süre içinde yapılmaktadır.
Uygulama Yönetmeliği m.59 (birinci fıkra) yönünden: olay doğal afettir
4. Deprem, Yönetmelik’in 59. maddesinin birinci fıkrasında sayılan doğal afetlerdendir. Olay, …’nın … tarihli ve … sayılı yazısıyla belgelenmiştir; yazı ekte sunulmuştur.
Uygulama Yönetmeliği m.59 (ikinci fıkra) yönünden: kabul şartları gerçekleşmiştir
5. Olay müvekkilin kusurundan kaynaklanmamıştır. Deprem öncesinde işler onaylı iş programına uygun olarak ilerlemekteydi; … tarihli ilerleme raporu bunu göstermektedir.
6. Olay taahhüdün yerine getirilmesine engel olmuştur. Hasar gören bloklarda yapısal inceleme tamamlanmadan çalışmaya devam edilmesi mümkün değildir. Etkilenen iş kalemleri ekli listede gösterilmiştir.
7. Müvekkil engeli kaldırmak için elinden geleni yapmıştır. … tarihinde hasar tespit çalışması başlatılmış, etkilenen malzeme için başka tedarikçilerden teklif alınmış ve hasar görmeyen bloklarda çalışma sürdürülmüştür. Şantiyenin bir bölümünde çalışmanın sürmesi, etkilenen işlerin sözleşmedeki tarihte tamamlanabileceği anlamına gelmemektedir; bu işler, hasarlı blokların onarımı ve ilgili malzemenin temini tamamlanmadan yapılamamaktadır.
Sözleşmenin … maddesi yönünden: süre uzatımı verilmelidir
8. Sözleşmenin … maddesi, mücbir sebeplerden kaynaklanan süre uzatımlarını sözleşme süresinin dışında tutmaktadır. Etkilenen işlerin yeniden başlayabilmesi ve tamamlanabilmesi için gereken ek süre bugün itibarıyla … gün olarak hesaplanmıştır; hesap ekli revize iş programında gösterilmiştir. Hasar tespiti sonuçlandığında süre talebimiz güncellenecektir.
9. Uzatılan süre için gecikme cezası uygulanmamasını ve teminat alınmamasını, olaydan kaynaklanan aksamalar nedeniyle herhangi bir kesinti yapılmamasını talep ediyoruz.
6428 sayılı Kanun m.4 (dokuzuncu fıkra) ve Uygulama Yönetmeliği m.61 yönünden: bedelin güncellenmesi
10. Hasarın giderilmesi ve işin yeniden programlanması, işin sözleşmede öngörülen şartlarda tamamlanmasını engelleyecek ölçüde ek maliyet doğurmaktadır. Ek maliyetin tutarı, hasar tespiti ve sigorta ekspertizi tamamlandığında belgeleriyle birlikte sunulacaktır. Bedelin nihai teklif tarihi esas alınarak güncellenmesine ve sözleşmede gerekli düzenlemelerin yapılmasına ilişkin talep hakkımızı saklı tutuyoruz.
Türk Borçlar Kanunu m.136 ve m.138 yönünden: ifaya devam edilmesi haklardan vazgeçme değildir
11. Müvekkil, etkilenmeyen kısımlarda işe devam etmekte ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almaktadır. İfaya devam edilmesi, olayın doğurduğu süre ve bedel taleplerinden veya sözleşmenin uyarlanmasını isteme hakkından vazgeçildiği anlamına gelmemektedir; bu haklarımız saklıdır.
Sonuç ve İstem
12. Açıklanan sebeplerle; … tarihli depremin mücbir sebep olarak kabulüne, … aşamanın tamamlama tarihinin … gün uzatılmasına, uzatılan süre için gecikme cezası uygulanmamasına ve teminat alınmamasına, olaydan kaynaklanan aksamalar nedeniyle kesinti yapılmamasına, bedelin güncellenmesine ilişkin talep hakkımızın saklı tutulmasına karar verilmesini ve sonucun tarafımıza yazılı olarak bildirilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
Başvuran vekili
Av. …
Ekler: 1. Olayı belgeleyen resmî yazı. 2. Olay öncesi ilerleme raporu ve onaylı iş programı. 3. Hasar tespit tutanağı ve fotoğraflar. 4. Etkilenen iş kalemleri listesi. 5. Tedarikçi yazıları ve alınan teklifler. 6. Revize iş programı ve süre hesabı. 7. Sigorta ihbar yazısı. 8. Vekâletname.
Dilekçede dört noktaya dikkat edilir. Bildirim, etkinin tamamı ölçülmeden yapılır; süre ve bedel tutarı sonradan tamamlanır, ancak bunun sonradan yapılacağı ilk yazıda belirtilir. Süre talebi ile bedel talebi ayrı başlıklarda yazılır; biri mücbir sebebe, diğeri güncelleme hükmüne dayanır. Yazı evrak kaydına alınır ve kayıt tarihi edinilir; yirmi günlük sürenin ispatı bu kayıttır. Aynı gün alt yüklenicilere, sigortacıya ve finansman sözleşmesi gerektiriyorsa kredi verenlere de bildirim yapılır. İdareden fesih ihtarı gelmesi hâlinde verilecek cevap için fesih ihtarına cevap yazısı örneği yazısına bakılabilir.
Süreler
Mücbir sebep, güncelleme ve uyarlamada süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Mücbir sebep bildirimi (şehir hastanesi) | Olayın meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün | Yönetmelik m.59 |
| Mücbir sebep bildirimi (yap-işlet-devret) | Sözleşmede yazılı süre | Karar m.26 |
| Toplam sözleşme süresinin tavanı (yap-işlet-devret) | Mücbir sebepler ve idarenin sebep olduğu hâller dâhil kırk dokuz yıl | 3996 m.7; Karar m.20 |
| Sözleşme süresi (şehir hastanesi) | Sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmemek üzere | 6428 m.4 |
| Kullanım bedelinin ödenmesi | Üçer aylık dönemler için Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim aylarında peşin | Yönetmelik m.56 |
| Hizmetlerin piyasa testiyle güncellenmesi | Beş yılı geçmemek üzere sözleşmede belirlenen sürelerde | Yönetmelik m.56 |
| Kur düzeltmesinde güncel kur | Bir önceki hesaplama döneminin son on iş gününün ortalaması | Yönetmelik Ek-1 |
| Kur düzeltmesinde başlangıç kuru | Nihai teklif tarihinden önceki üç ayın ortalaması | Yönetmelik Ek-1 |
| 2020 değişikliklerinin eski sözleşmelere uygulanması | Yürürlük tarihinden önce imzalanmış sözleşmelere de uygulanır | Yönetmelik geçici m.2 |
| İmkânsızlığın karşı tarafa bildirilmesi | Gecikmeksizin | TBK m.136 |
| Uyarlama talebi | İfadan önce veya haklar saklı tutularak yapılan ifadan sonra | TBK m.138 |
| Gecikme cezası (Sayıştay raporuna yansıyan sözleşme hükmü) | Otuz günü aşan gecikmede günlük ceza; üst sınır ilgili aşama değerinin yüzde onu | Sayıştay 2020, Bulgu 17 |
Yap-işlet-devret sözleşmelerinde bildirim, itiraz ve sona erdirme süreleri sözleşmenin kendi maddelerinden okunur. Şehir hastanesi sözleşmelerinde de Yönetmelik’in belirlemediği süreler (süre uzatımı talebinin karara bağlanma süresi, mücbir sebebin sona erdirme hakkı doğuracak kadar uzaması için aranan süre) sözleşmededir.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Sözleşmenin süre, mücbir sebep, süre uzatımı, gecikme cezası, ödeme mekanizması ve tadil maddeleri ile ilgili ekleri.
- Onaylı iş programı ve olay öncesi ilerleme raporları; şantiye günlükleri.
- Olayı belgeleyen resmî yazı; hasar tespit tutanakları, fotoğraf ve video kayıtları, bağımsız teknik rapor.
- İdareye yapılan bildirim ve evrak kayıt bilgisi; idarenin cevabı.
- Alternatif tedarik ve yöntem arayışını gösteren yazışmalar ve teklifler.
- Maliyet artışı için: teklif tarihindeki ve güncel keşif, tedarikçi fiyat teklifleri, endeks verileri.
- Kur için: finansman anlaşmaları, geri ödeme planı, asgari borç servisi karşılama oranı ve finansman sağlayanların yazılı teyidi.
- Dönemsel kullanım bedeli hesap cetvelleri ve düzeltme katsayısı hesapları.
- Tadil metinleri, Bakan veya yetkili makam onayları, Hazine ve Maliye Bakanlığı görüşü, net bugünkü değer hesabı.
- İhtirazi kayıt içeren yazılar ve faturalar.
- Sigorta poliçeleri, ihbar yazıları ve ekspertiz raporları.
- Alt yüklenicilerden gelen ve onlara yapılan bildirimler; kredi verenlerle yazışmalar.
Sık Yapılan Hatalar
- Maliyet artışını mücbir sebep olarak bildirmek. İfayı engellemeyen bir fiyat artışı mücbir sebep sayılmaz; doğru talep güncelleme, tadil veya uyarlamadır.
- Bildirimi etkinin ölçülmesine bırakmak. Yirmi günlük süre olayla başlar; tutarın belli olması beklenirse süre kaçar.
- İdareden kaynaklanan gecikmeyi belgelememek. Yer teslimi veya onay gecikmesi süre uzatımı sebebidir, ancak tutanak ve yazışma olmadan ispatlanamaz.
- Süre talebiyle bedel talebini aynı gerekçeye bağlamak. İkisi ayrı hükümlere dayanır ve ayrı şartlara tabidir.
- İfaya ihtirazi kayıt koymadan devam etmek. Uyarlama hakkı, haklar saklı tutularak yapılan ifada korunur.
- Kur düzeltmesinin bütün yatırımı kapsadığını varsaymak. Düzeltme, yabancı para ile borçlanma oranında ve kurun enflasyonu aşan kısmı için işler; öz kaynak Kanun’da kapsam dışıdır.
- Geri ödeme planını teyitsiz veya çelişkili sunmak. Taban koruması, finansman sağlayanların onayını taşıyan tek ve tutarlı belgeye bağlıdır.
- Onayı görülmemiş tadile dayanmak. Bakan veya yetkili makam onayı bulunmayan değişiklik denetimde sorgulanır.
- Kamu ihale mevzuatındaki ek fiyat farkına güvenmek. O düzenlemeler 4734 sayılı Kanun’a göre ihale edilen sözleşmeler içindir.
- Alt sözleşmede farklı mücbir sebep tanımı ve daha uzun bildirim süresi kabul etmek. Görevli şirket aşağıya verdiğini yukarıdan alamaz.
- Olay öncesi gecikmeyi görmezden gelmek. Temerrütteki borçlu beklenmedik hâlden de sorumludur; ilerleme kayıtları savunmanın temelidir.
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?
Hukukçular Evi, yap-işlet-devret ve şehir hastanesi sözleşmelerinde mücbir sebep, maliyet artışı ve kur uyuşmazlıklarında görevli şirketlere ve yatırımcılara destek verir. Olay yaşandığında bildirim ve süre uzatımı talebi süresi içinde hazırlanır, belgelendirme süreci yürütülür ve alt yüklenicilerle kredi verenlere yapılacak bildirimler eşgüdümle gönderilir. Bedel tarafında güncelleme ve düzeltme katsayısı hesapları incelenir, tadil talebi hazırlanır ve onay süreci izlenir. İdareyle anlaşma sağlanamadığında gecikme cezasına ve kesintiye itiraz, uyarlama ve alacak talepleri mahkemede veya tahkimde yürütülür. Sözleşme aşamasında ise mücbir sebep, süre uzatımı, güncelleme, kur ve tasfiye hükümleri yazılır veya müzakere edilir.
Dosyanızı değerlendirmek için Av. Fatma Öztürk ve ekibine 0554 648 37 15 numaralı telefondan veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Görüşmeye sözleşmenin ilgili maddelerini, iş programını ve idareyle yapılan yazışmaları getirmeniz ilk değerlendirmeyi hızlandırır. Bu sözleşmelerin diğer uyuşmazlık başlıkları yap-işlet-devret ve şehir hastanesi uyuşmazlıkları merkezinde toplanmıştır.
İlgili Rehberler
- Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi
- Aşırı İfa Güçlüğü ve Sözleşmenin Uyarlanması (TBK m.138)
- Maliyetler ve Döviz Arttı, Sözleşme Uyarlanabilir mi?
- Götürü Bedelli İnşaatta Maliyet Artışı (TBK m.480)
- Döviz Cinsinden Sözleşme Yasağı ve İstisnaları
- Döviz Borcunda Kur Farkı
- Talep Garantisi ve Katkı Payı Uyuşmazlıkları
- Şehir Hastanesinde Pazar Testi
- Şehir Hastanesinde Kesintiye İtiraz
- Şehir Hastanesi ve Yap-İşlet-Devret Sözleşmesinde Fesih İhtarı
- Borç Üstlenimi ve Fesih Tazminatı
- Görevli Şirket Alt Yükleniciye Ödemiyor
- Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim Şartı ve Hakem Kararının İcrası
- Belediyenin Atık ve Arıtma Projesinde Ödeme Güvencesi
- Gecikme Cezasına İtiraz
- Kamu İhale Sözleşmesinde Fiyat Farkı ve Süre Uzatımı
- Yurt Dışı Projede Mücbir Sebep
- Fesih İhtarına Cevap Yazısı Örneği
- Kamu-Özel İşbirliği: Modeller ve Sözleşme Çerçevesi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Şehir hastanesi sözleşmesinde hangi olaylar mücbir sebep sayılır?
Uygulama Yönetmeliği’ne göre doğal afetler, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmi veya genel seferberlik ilanı veya savaş ve ifayı imkânsız kılan diğer hâller mücbir sebep olarak kabul edilebilir (m.59). Bu hâllerden birinin varlığı yetmez; olayın yüklenicinin kusurundan kaynaklanmaması, taahhüde engel olması, yüklenicinin makul ve basiretli davranmasına rağmen engeli kaldıramaması, yirmi gün içinde yazılı bildirim ve yetkili mercilerce belgelendirme de zorunludur.
Mücbir sebep bildirimi kaç gün içinde yapılmalıdır?
Şehir hastanesi sözleşmelerinde, mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde idareye yazılı bildirim yapılması zorunludur (Yönetmelik m.59). Yap-işlet-devret sözleşmelerinde süre, uygulama sözleşmesinin mücbir sebep maddesinde yazılıdır (Karar m.26).
Yirmi günlük süre kaçırılırsa ne olur?
Yönetmelik bildirimi, olayın mücbir sebep olarak kabul edilmesinin şartı sayar; süreyi kaçıran yüklenici idarenin olayı mücbir sebep olarak kabul etmemesi riskiyle karşılaşır. Gecikmenin kusurdan kaynaklanmadığı sözleşmedeki diğer süre uzatımı sebepleri ve genel hükümler çerçevesinde yine ileri sürülebilir; ancak ispat güçleşir ve sonuç belirsizleşir.
Yap-işlet-devret sözleşmesinde mücbir sebep hâlleri nerede yazılıdır?
Kanun’da ve Uygulama Kararı’nda bir liste yoktur. Mücbir sebep hâlleri ve bu hâllerde uygulanacak hükümler uygulama sözleşmesinde açıkça belirtilir (2011/1807 sayılı Karar m.26). Yatırım ve işletme süresinden oluşan toplam süre, mücbir sebepler ve idarenin sebep olduğu hâller dâhil kırk dokuz yılı geçemez (m.20).
Malzeme fiyatları çok arttı. Bu mücbir sebep midir?
Kural olarak hayır. Mücbir sebep taahhüdün yerine getirilmesine engel olan olaydır; ifayı pahalılaştıran fiyat artışı bu tanıma girmez. Doğru talep bedelin güncellenmesi, sözleşme tadili veya şartları varsa uyarlamadır. Şehir hastanesi yapım işlerinde, yüklenicinin kusurundan kaynaklanmayan sebeplerle işin sözleşmede öngörülen şartlarda tamamlanamayacağının anlaşılması hâlinde bedel, nihai teklif tarihi esas alınarak güncellenir ve Bakan onayıyla sözleşmede düzenleme yapılır (6428 m.4).
Şehir hastanesinde kullanım bedeli enflasyona göre nasıl güncellenir?
Dönem sonunda Türkiye İstatistik Kurumunca belirlenen dönemsel Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranında kullanım bedeli artışı yapılır (6428 m.5). Hesap Yönetmelik’in ekindeki formüle göre yapılır; kullanım bedeli üçer aylık dönemler için Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim aylarında peşin ödenir (Yönetmelik m.56, Ek-1).
Kur yükselirse kullanım bedeli artar mı?
Belirli şartlarla ve sınırlı ölçüde. Yüklenici yabancı parayla kredi temin etmişse ve kurdaki değişim Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranından yüksek veya düşükse, düzeltme katsayısıyla kur farkı hesaplanır ve yabancı para ile borçlanma oranında kullanım bedeline eklenir veya bedelden çıkarılır (6428 m.5). Düzeltme iki yönlüdür ve yalnızca kurun enflasyondan farklılaşan kısmı için işler.
Öz kaynak için de kur düzeltmesi yapılır mı?
Kanun kur farkının yabancı para birimi ile borçlanma oranında kullanım bedeline yansıtılmasını öngörür (6428 m.5). Sayıştay, Sağlık Bakanlığı 2019 yılı raporunda (Bulgu 7), uygulamada öz kaynak tutarı için de döviz kuru düzeltme katsayısının uygulanmasına imkân tanındığını tespit etmiş ve Kanun’da öz kaynak için böyle bir düzeltme öngörülmediğini belirtmiştir.
Kullanım bedeli tabanı nedir?
Uygulama Yönetmeliği’nin Ek-4’üne göre, şirketin kusuru olmamak kaydıyla, ilgili dönemde ödenecek kullanım bedeli her hâlükârda yüklenicinin sunduğu geri ödeme planındaki borç servisinin, finansman anlaşmalarında belirtilen asgari borç servisi karşılama oranıyla çarpımından az olamaz. Yüklenici finansman anlaşmalarını ve geri ödeme planını Bakanlığa sunmakla yükümlüdür. Bu düzenleme 2020’de getirilmiştir ve daha önce imzalanmış sözleşmelere de uygulanır (geçici m.2).
Sözleşme bedeli artırılarak tadil yapılabilir mi?
Şehir hastanesi sözleşmelerinde mücbir sebep, olağanüstü hâl veya sözleşmenin uygulanmasını etkileyen durumlarda yapılacak değişiklik, sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla ve Sağlık Bakanı onayıyla mümkündür; bu çerçevede kullanım bedeli veya hizmet bedeli artırılarak ya da azaltılarak değiştirilebilir. Sözleşme bedeli net bugünkü değer üzerinden hesaplanır (6428 m.4; Yönetmelik m.61). Yapım işlerinde bedelin nihai teklif tarihine göre güncellenmesi ayrı bir hükme bağlıdır.
İdare tadili kabul etmezse uyarlama davası açılabilir mi?
Sözleşme özel hukuka tabi olduğundan Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesi uygulanabilir. Bunun için sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü bir durumun borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkması, dengeyi dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede bozması ve borçlunun borcunu ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması gerekir. Görevli şirket tacir olduğundan öngörülemezlik şartı sıkı değerlendirilir; sözleşmede tahkim şartı varsa talep hakemde ileri sürülür.
İdareyle yapılan sözleşmede bedel dövize endekslenebilir mi?
Evet. Dövizle sözleşme yasağının istisnalarına göre, kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu, gayrimenkul satış ve kiralama dışında kalan sözleşmelerde bedel döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir. Kamunun taraf olduğu dövizli veya dövize endeksli sözleşmelerin ifası kapsamındaki projelerde, görevli şirketlerin üçüncü kişilerle yapacağı, gayrimenkul satış ve iş sözleşmeleri dışındaki sözleşmeler de bu imkândan yararlanır (2008-32/34 sayılı Tebliğ m.8).
Kamu ihalelerindeki ek fiyat farkı düzenlemeleri bu sözleşmelere uygulanır mı?
Hayır. 4735 sayılı Kanun’un geçici 6 ve 7. maddelerindeki ek fiyat farkı ve süre uzatımı düzenlemeleri, 4734 sayılı Kanun’a göre ihale edilen ve Türk lirası üzerinden yapılan sözleşmeler içindir. Şehir hastanesi sözleşmeleri 4734 sayılı Kanun’a tabi değildir (6428 m.11); yap-işlet-devret görevlendirmeleri de Uygulama Kararı’ndaki usullerle yapılır.
Mücbir sebep nedeniyle sözleşme sona ererse yatırım ne olur?
Şehir hastanelerinde sona erdirme usulü sözleşmede belirlenir; işlerin hesabı genel hükümlere göre yapılır, kesin teminat mektubu iade edilir ve üst hakkı kurulan taşınmaz ile üzerindeki tesisler bedelsiz olarak Hazineye geçer (6428 m.4; Yönetmelik m.63). Yap-işlet-devret projelerinde tesisin veya görevli şirket hisselerinin devralınmasına ilişkin hususlar uygulama sözleşmesinde yer alır (Karar m.30). Kredinin akıbeti tasfiye hükümlerine ve varsa üstlenim anlaşmasına bağlıdır.
İş programının gerisindeyken mücbir sebep yaşandı. Süre uzatımı alınabilir mi?
Zorlaşır. Temerrüde düşmüş borçlu beklenmedik hâl sebebiyle doğacak zarardan da sorumludur; bu sorumluluktan ancak temerrüde düşmekte kusuru olmadığını veya borcunu zamanında ifa etseydi bile zararın doğacağını ispat ederek kurtulabilir (TBK m.119). İdare, gecikme olmasaydı işin olaydan önce tamamlanmış olacağını ileri sürebilir. Olay öncesi ilerleme kayıtları ve gecikmenin sebebini gösteren yazışmalar bu noktada belirleyicidir.
Kaynakça
- 3996 sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun m.5, 7, 14; 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (Resmî Gazete 11.06.2011, 27961 mükerrer) m.18, 20, 21, 22, 23, 26, 30, 31.
- 6428 sayılı Kanun m.4 (6527 ve 7186 sayılı Kanunlarla değişik dokuzuncu fıkra), m.5, 6, 11.
- Sağlık Bakanlığınca Kamu Özel İş Birliği Modeli ile Tesis Yaptırılması, Yenilenmesi ve Hizmet Alınmasına Dair Uygulama Yönetmeliği m.4, 21, 49, 56, 57, 59, 61, 63, 64, geçici m.2, Ek-1, Ek-3, Ek-4 (2049 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla değişik, Resmî Gazete 25.01.2020, 31019).
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.99, 112, 119, 136, 137, 138, 480; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.18.
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m.10, geçici m.6, geçici m.7.
- Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar m.4; Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34) m.8 (Resmî Gazete 28.02.2008, 26801).
- 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.11.
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2019 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu (Bulgu 7, 8); 2020 Yılı Raporu (Bulgu 5, 6, 17); 2023 Yılı Raporu (Bulgu 7).
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü 2020 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu (Bulgu 10).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
İlgili ana rehberler
Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi · Kamu İhale Hukuku Rehberi · Tahkim Rehberi · İdare Hukuku Rehberi · Dilekçe Örnekleri · İletişim
Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

