Sözleşmeye bağlılık (ahde vefa) Türk borçlar hukukunun temel ilkesidir. Ancak sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan olağanüstü bir durum, borcun ifasını taraflardan biri için çekilmez hâle getirebilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesi bu istisnayı düzenler ve borçluya, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme imkânı tanır. Bu, dar kapıdan geçen bir taleptir; mahkemeler dört şartı da titizlikle arar.
Ticari uyuşmazlığınızda doğru hukuki yolu seçin
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Dört Şart
- Öngörülemeyen olağanüstü durum: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum ortaya çıkmalıdır. Olağan piyasa dalgalanmaları, öngörülebilir enflasyon ve sektörel risk bu kapsamda değildir.
- Borçludan kaynaklanmamış olması: Bu durum borçludan kaynaklanmamalıdır. Kendi kusuruyla güç duruma düşen taraf uyarlama isteyemez.
- Dengenin çekilmez ölçüde bozulması: Durum, sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmiş olmalıdır.
- İfa edilmemiş olması: Borçlu borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır.
Dördüncü şart uygulamada çok sık gözden kaçar. İhtirazi kayıt koymadan ödeme yapan taraf, sonradan uyarlama talebinde bulunma hakkını büyük ölçüde kaybeder. Bu nedenle güç duruma düşen tarafın, ödemeye devam ederken her seferinde haklarını saklı tuttuğunu yazılı olarak belirtmesi gerekir.
Talep: Önce Uyarlama, Sonra Dönme
Borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme hakkına sahiptir. Bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir. Sürekli edimli sözleşmelerde ise borçlu, kural olarak dönme hakkı yerine fesih hakkını kullanır.
Sıralama önemlidir: mahkemeden doğrudan sözleşmenin sona erdirilmesi istenmez; öncelikle uyarlama talep edilir, uyarlamanın mümkün olmadığı tespit edilirse sona erdirme gündeme gelir. Talebin bu sırayla ve kademeli olarak kurulması gerekir.
Yabancı Para Borçlarında Uygulama
TBK 138’in ikinci fıkrası, bu hükmün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtir. Döviz kurundaki olağanüstü ve öngörülemez hareketler, diğer şartların da varlığı hâlinde uyarlama talebine dayanak oluşturabilir. Ancak mahkemeler burada da ölçütü dar tutar: dövizle borçlanmayı seçen tarafın kur riskini üstlendiği kabul edilir; uyarlama için dalgalanmanın olağan risk sınırını açıkça aşması aranır.
Uyarlama ile Kira Tespitinin Farkı
| Ölçüt | Uyarlama (TBK 138) | Kira tespiti (TBK 344/3) |
|---|---|---|
| Şart | Öngörülemeyen olağanüstü durum | Beş yılın dolması |
| Ölçü | Dürüstlük kuralı, çekilmezlik | Emsal kira bedelleri |
| Uygulama | İstisnai | Yaygın |
Ticari Sözleşmelerde Değerlendirme
Basiretli tacir olma yükümlülüğü, tacirler bakımından öngörülebilirlik ölçütünü sertleştirir. Tacirin sektörel riskleri, kur ve fiyat dalgalanmalarını öngörmesi beklenir. Bu nedenle ticari sözleşmelerde uyarlama talepleri daha zor kabul görür. Buna karşılık uzun süreli tedarik, yapım ve kira sözleşmelerinde, mücbir sebep düzeyine yaklaşan gelişmeler bakımından talep değerlendirilebilir.
Sözleşmeye baştan konulacak uyarlama kaydı (hardship clause), bu belirsizliği azaltmanın en etkili yoludur. Kayıtta hangi olayların uyarlama sebebi sayılacağı, başvuru usulü ve müzakere süresi belirlenebilir.
Usul Notları
Uyarlama talebi, sözleşmenin niteliğine ve taraflara göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesinde ileri sürülür. Ticari uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Uyarlama, def’i olarak da ileri sürülebilir; karşı taraf ifa talebiyle dava açtığında savunma içinde uyarlama istenebilir.
Uyarlama Talebinin Kurulması: Somut Hesap Şart
Mahkemeden “sözleşmenin uyarlanmasını” istemek tek başına yeterli değildir. Talebin, hangi hükmün nasıl değiştirilmesini istediğinizi somut olarak göstermesi gerekir. Uygulamada kabul gören yaklaşım şudur:
- Sözleşme kurulurken tarafların üstlendiği risk dengesinin sayısal olarak ortaya konması
- Olağanüstü durumun bu dengeyi ne ölçüde bozduğunun hesaplanması
- Talep edilen yeni edim miktarının veya oranının açıkça belirtilmesi
- Bilirkişi incelemesi talebinin dilekçede kurulması
İhtirazi Kayıt Nasıl Konur?
Dördüncü şart olan “hakları saklı tutarak ifa” pratikte şu şekilde yerine getirilir: her ödeme veya teslimde, ödemenin aşırı ifa güçlüğünden doğan haklar saklı tutularak yapıldığı yazılı olarak bildirilir. Bildirim, ödeme dekontunun açıklamasına yazılabileceği gibi ayrı bir yazıyla da iletilebilir. Kritik olan, bildirimin her ödeme için tekrarlanması ve ispatlanabilir bir kanaldan yapılmasıdır. Tek seferlik bir ihtar, sonraki ödemeleri kapsamaz.
Sözleşmeye Uyarlama Kaydı Yazmak
En etkili koruma, uyuşmazlık çıkmadan önce sözleşmeye konulan kayıttır. İyi düzenlenmiş bir uyarlama kaydı şu unsurları içerir:
- Hangi olayların uyarlama sebebi sayılacağı (kur, emtia fiyatı, mevzuat değişikliği gibi eşikler)
- Eşiğin sayısal olarak tanımlanması
- Bildirim süresi ve usulü
- Müzakere süresi ve müzakere sırasında ifanın devam edip etmeyeceği
- Anlaşma sağlanamazsa uygulanacak mekanizma (üçüncü kişi belirlemesi, fesih hakkı)
Mücbir Sebep ile Karıştırılmaması
| Ölçüt | Aşırı ifa güçlüğü | Mücbir sebep |
|---|---|---|
| İfa durumu | İfa mümkün ama çekilmez ölçüde ağırlaşmış | İfa imkânsız hâle gelmiş |
| Sonuç | Uyarlama, olmazsa dönme veya fesih | Borç sona erer |
| Talep | Hâkimden uyarlama istenir | Kendiliğinden sonuç doğurur |
İfanın imkânsız hâle geldiği hâllerde uyarlama değil ifa imkânsızlığı hükümleri uygulanır. Talebin yanlış kurulması davanın reddine yol açar.
Sözleşme uyarlaması için değerlendirme
Süreler kısadır ve usul hataları geri alınamaz. Belgelerinizi birlikte inceleyelim.
Şirket ve ticaret dosyanızı birlikte ele alalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Sıkça Sorulan Sorular
Enflasyon nedeniyle sözleşme uyarlanabilir mi?
Olağan enflasyon ve piyasa dalgalanmaları öngörülebilir kabul edildiğinden tek başına yeterli görülmez. Uyarlama için durumun öngörülemeyen ve olağanüstü nitelikte olması ve dengeyi çekilmez ölçüde bozması aranır.
Ödeme yaptıysam uyarlama isteyemez miyim?
İfayı haklarınızı saklı tutmadan yaptıysanız talep hakkınız büyük ölçüde ortadan kalkar. Ödemeye devam ederken her seferinde ihtirazi kayıt koymanız gerekir.
Uyarlama yerine doğrudan fesih istenebilir mi?
Kural olarak hayır. Önce uyarlama talep edilir; uyarlamanın mümkün olmadığı tespit edilirse dönme, sürekli edimli sözleşmelerde fesih gündeme gelir. Talep kademeli kurulmalıdır.
Dövizle yapılan sözleşmelerde uyarlama mümkün mü?
TBK 138 yabancı para borçlarında da uygulanır. Ancak dövizle borçlanan tarafın kur riskini üstlendiği kabul edildiğinden, dalgalanmanın olağan risk sınırını açıkça aşması aranır.
Bilgilendirme: Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Tutar, oran ve süreler mevzuat değişiklikleriyle güncellenebilir; işlem öncesi teyit edin.
İlgili Rehberler
- Kira Bedelinin Uyarlanması ve Kira Tespit Davası
- Anonim ve Limited Şirkette Pay Devri
- Ticaret ve Şirketler Hukuku — tüm rehberler
- Ticaret Hukuku Rehberi
İşlem yapmadan önce kontrol ettirin
Yanlış zamanda atılan bir adım, haklı olduğunuz bir dosyayı kaybettirebilir.
