Aşırı İfa Güçlüğü ve Sözleşmenin Uyarlanması (TBK 138)

Sözleşmenin uyarlanması, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 138 inci maddesinde tek bir cümleyle düzenlenmiştir. Ancak o cümle dört ayrı şart içerir ve bunlardan biri — haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmak — uygulamada en çok kaçırılan noktadır.

1) Maddenin Tam Metni

Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır.

Bu madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır.

2) Dört Şart

Dört şart birlikte aranır; birinin eksikliği talebi tek başına sonuçsuz bırakır.

Dördüncü satır maddenin zamansal şartıdır ve aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

3) Birinci Şart: Öngörülemezlik

Üçüncü ve dördüncü satır iki ayrı ölçüttür: fiilen öngörülmemiş olmak yetmez, öngörülmesinin de beklenmemesi gerekir.

Bu ikinci ölçüt bir objektiflik testidir: günlük hayatın olağan akışına göre borçlunun hesaba katmakla yükümlü olmadığı olaylar aranır.

Birinci satır ise değerlendirmenin anını sabitler: ölçüm sözleşmenin kurulduğu ana göre yapılır, dava tarihine göre değil.

Öngörülebilir sayılan hâller

İkinci satır önemlidir: sözleşmede riske ilişkin bir düzenleme varsa, o risk artık öngörülmemiş sayılmaz.

Bu nedenle uyarlama talebinde ilk incelenecek metin, sözleşmenin kendisidir.

4) İkinci Şart: Borçludan Kaynaklanmama

Bu şart, maddenin kötüye kullanılmasını önler: kendi davranışıyla güçlük yaratan borçlu uyarlama isteyemez.

Kendi hesap hatası, planlama eksikliği veya ticari tercihinden doğan zorluk, maddedeki olağanüstü durum kavramına girmez. Mücbir sebebin sorumluluk hukukundaki işlevi için illiyet bağının kesilmesi incelememize bakabilirsiniz.

5) Üçüncü Şart: Dürüstlük Kuralı Eşiği

…kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir…

Üçüncü satır maddenin ağırlık eşiğidir: her güçleşme yeterli değildir.

Ölçüt, edimin imkânsız hâle gelmesi değil, ifanın istenmesinin dürüstlüğe aykırı düşmesidir.

Bu nedenle karşılaştırma, edimler arasındaki dengenin ne ölçüde bozulduğu üzerinden yapılır.

6) Dördüncü Şart: İhtirazi Kayıt

Maddenin en çok gözden kaçan şartı budur ve pratikte hak kaybına yol açar.

Üçüncü satır sonucun ağırlığını gösterir: ödeme yapılırken kayıt düşülmemişse, o dönem bakımından uyarlama istenemez.

Madde bunu açıkça yazar: “ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş” olmak aranır.

Bu nedenle güçlüğün ortaya çıktığı andan itibaren yapılan her ödemenin ihtirazi kayıtla yapılması gerekir.

Kayıt nasıl düşülür?

• Ödeme açıklamasına yazılarak,
• Ayrı bir yazılı bildirimle,
• Noter ihtarnamesiyle,
• Karşı tarafa tebliğ edilebilir biçimde,
• Her ödeme için tekrarlanarak.

Beşinci madde sıkça atlanır: kayıt bir kez değil, her ifa bakımından tutulmalıdır.

Kaydın tarihi de önemlidir; geriye dönük olarak sonradan düşülen bir kayıt aynı sonucu doğurmaz.

7) Sonuç: Önce Uyarlama, Sonra Dönme

İkinci satırdaki ifade bir sıra kurar: dönme, uyarlamanın alternatifi değil ikincil sonucudur.

Bu nedenle dava, kural olarak uyarlama talebiyle açılır; dönme veya fesih terditli olarak ileri sürülür.

Üçüncü satır ise sözleşme türüne göre sonucu değiştirir: sürekli edimli sözleşmelerde dönme değil fesih işler.

Dönme ile fesih farkı

İkinci satır, maddenin neden ayrım yaptığını açıklar: sürekli edimli bir ilişkiyi geçmişe etkili tasfiye etmek pratik değildir.

Madde bu nedenle “kural olarak” ifadesini kullanır ve istisnalara kapıyı tamamen kapatmaz.

8) Yabancı Para Borçları

Bu madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır.

Bu fıkra ayrı bir rejim kurmaz; yalnızca maddenin döviz borçlarına da uygulanacağını teyit eder.

Dolayısıyla döviz kurundaki değişim, tek başına değil dört şartın tamamı bakımından değerlendirilir.

Özellikle birinci şart burada kritik olur: kur hareketinin olağan mı yoksa olağanüstü mü olduğu tartışılır. Kamu ihale sözleşmelerindeki özel rejim için mücbir sebep incelememize bakabilirsiniz.

9) Üçlü Ayrım: m.136, m.137 ve m.138

Kanun, sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan güçlükleri üç ayrı maddede düzenler ve sonuçları farklıdır.

Birinci ve ikinci satırda edim yapılamaz hâle gelmiştir; üçüncü satırda ise edim yapılabilir ancak çok güçleşmiştir.

Bu ayrım dosyanın ilk kararıdır: imkânsızlık iddiası uyarlama talebiyle birlikte ileri sürülemez.

İmkânsızlıkta ortak şart

Üçüncü satır bir yükümlülüktür: bildirimde bulunmayan ve zararın artmaması için önlem almayan borçlu, bundan doğan zararlardan sorumlu olur.

m.138’de ise böyle bir bildirim yükümlülüğü değil, ihtirazi kayıt şartı öngörülmüştür; iki mekanizma karıştırılmamalıdır.

Kısmi imkânsızlıkta sözleşmenin akıbeti

İkinci satır bir varsayımsal irade testidir ve somut olayda ayrıca gösterilmelidir.

10) Kira Sözleşmelerinde Üç Ayrı Yol

Kira uyuşmazlıklarında m.138 tek yol değildir; Kanun kiraya özgü iki mekanizma daha öngörmüştür.

İkinci satır özel bir yoldur: beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve bundan sonraki her beş yılın sonunda, yeni kira yılında uygulanacak bedel hâkim tarafından belirlenir.

Bu belirlemede tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranı, kiralananın durumu ve emsal kira bedelleri göz önünde tutulur ve hakkaniyete uygun bir sonuca varılır.

Üçüncü satır ise farklı bir sonuç üretir: kira ilişkisinin devamını kendisi için çekilmez hâle getiren önemli sebeplerin varlığında taraflar, yasal fesih bildirim süresine uyarak sözleşmeyi her zaman feshedebilir.

Hangi yol ne zaman?

İkinci satır önemlidir: beş yıllık belirleme için olağanüstü bir durum aranmaz; süre şartı yeterlidir.

Bu nedenle beş yıllık dönem dolmuşsa, güç ve masraflı bir uyarlama davası yerine m.344 yolu tercih edilebilir.

11) Sözleşmede Uyarlama Kaydı Varsa

Taraflar sözleşmeye, koşulların değişmesi hâlinde ne olacağına ilişkin hüküm koyabilir. Bu hüküm m.138‘in uygulanmasını doğrudan etkiler.

Birinci satır talebin önündeki en büyük engeldir: üstlenilen risk, birinci şartı ortadan kaldırır.

Üçüncü satır ise sıkça karşılaşılır; bir endeksle güncellenen sözleşmede dengenin bozulduğu iddiası daha güç kabul görür.

Dördüncü satır ise maddenin asıl uygulama alanıdır.

Sözleşme incelenirken

• Risk paylaşımı hükümleri,
• Fiyat güncelleme mekanizmaları,
• Mücbir sebep tanımı,
• Süre ve yenileme kuralları,
• Fesih ve dönme hükümleri,
• Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü.

Üçüncü madde çoğu sözleşmede bulunur ve olayın hangi kavrama gireceğini belirler.

Birinci madde ise uyarlama talebinin kaderini tayin eder; sözleşme riski dağıtmışsa madde devreye girmez.

12) Hâkim Uyarlamayı Nasıl Yapar?

Üçüncü adım dosyanın sayısal omurgasıdır ve genellikle bilirkişi incelemesiyle yürür.

Beşinci adımda hâkim sözleşmeyi ortadan kaldırmaz, yeni koşullara göre yeniden dengeler.

Maddenin tercihi açıktır: sözleşmenin ayakta tutulması esastır.

Uyarlamanın sınırı

İkinci satır talep kurgusunu etkiler: uyarlama, sözleşmeyi borçlu lehine en uygun hâle getirmeyi amaçlamaz.

Üçüncü satır ise sonucun genellikle bir paylaşım biçiminde ortaya çıktığını gösterir.

13) Dava Kurgusu

Altıncı satır çoğu dilekçede eksik kalır; oysa dördüncü şartın ispatı yalnızca bu belgelerle mümkündür.

Üçüncü satır ise en çok itiraz edilen noktadır ve karşı taraf genellikle durumun öngörülebilir olduğunu ileri sürer.

Karşı tarafın savunması

Beşinci satır en kolay ispatlanan savunmadır: ödeme kayıtları tek başına yeterli olabilir.

Bu nedenle davacı tarafın hazırlığı, ihtirazi kayıt belgelerinin eksiksiz toplanmasıyla başlar.

14) Mevzuat Haritası

Üçüncü satır bu yazının merkezidir; birinci ve ikinci satır onun sınırlarını çizer.

Altıncı satır ise maddenin eşiğini oluşturan genel ilkeye yollamadır.

Kavramların tamamı bir arada

Dördüncü satır bu listedeki tek usulî ölçüttür ve en kolay kaçırılan olanıdır.

Beşinci ve altıncı satır arasındaki sıra ise madde metninden doğrudan okunur.

Tek cümlelik özet

TBK m.138, sözleşmeyi bozmak için değil ayakta tutmak için tasarlanmıştır.

Bu nedenle asıl sonuç uyarlamadır; dönme ve fesih ancak uyarlama mümkün olmadığında gündeme gelir.

15) Maddenin Kelime Kelime Okunması (m.138)

İkinci ve üçüncü satır iki ayrı testtir ve birlikte aranır; bu, maddenin en teknik yönüdür.

Yedinci satır kapsamı daraltır: madde, dengenin alacaklı aleyhine bozulduğu hâlleri düzenlemez.

Onuncu satır dava kurgusunu belirler ve talep sıralamasının lafzî dayanağıdır.

İki öngörülemezlik testi

İkinci satır belirleyicidir: taraflar fiilen düşünmemiş olsa bile, düşünmeleri beklenen bir risk uyarlama sebebi olmaz.

Bu nedenle sektörel bilgi, tecrübe ve sözleşmenin süresi değerlendirmede ağırlık taşır.

16) Dört Senaryo

İkinci satır en sık karşılaşılan hâldir ve kaybın tamamen usulî olması nedeniyle en can sıkıcı olanıdır.

Üçüncü satır ise sözleşme metninin neden ilk incelenecek belge olduğunu gösterir.

Kayıt düşülmemişse ne yapılabilir?

İkinci satır önemli bir imkândır: geçmiş dönem kaybedilse bile, gelecek edimler bakımından madde işlemeye devam eder.

Üçüncü satır bu nedenle acil bir adımdır: güçlük fark edildiği anda kayıt düşülmeye başlanmalıdır.

17) Uyarlama Talebinin Zamanı

Birinci satır dosyanın en kritik anıdır ve sonradan telafi edilemez.

Dördüncü satır bir risk alanıdır: sözleşme ilişkisinin sona ermiş olması, uyarlama talebinin akıbetini etkileyebilir.

Bu nedenle uyarlama, ilişkinin devam ettiği dönemde gündeme getirilmelidir.

Müzakere aşaması

• Durumu yazılı olarak bildirin,
• Dengenin bozulmasını sayısal gösterin,
• Somut bir uyarlama önerisi sunun,
• Karşı tarafa süre tanıyın,
• Yazışmaları saklayın,
• Bu süreçte ödemeleri kayıtla sürdürün.

Altıncı madde en önemlisidir: müzakere sürerken yapılan kayıtsız ödeme, dördüncü şartı ortadan kaldırır.

Üçüncü madde ise davada iyiniyetin göstergesi olarak değerlendirilebilir.

18) Kapanış

Beşinci satır bu yazının en pratik uyarısıdır ve tamamen önlenebilir bir kayıptır.

İkinci satır ise dosyanın ilk yarım saatinde anlaşılabilecek bir husustur: sözleşme metni okunmadan talep kurgulanmamalıdır.

Tek cümlelik özet

Uyarlama, kötü giden bir sözleşmeden kurtulma yolu değil; olağanüstü bir gelişme karşısında dengeyi yeniden kurma yoludur.

Ve bu yol, ödeme yaparken düşülen tek bir cümleyle açık kalır ya da kapanır.

19) Hangi Sözleşmelerde Gündeme Gelir?

Madde sözleşme türü bakımından bir sınırlama getirmez; ancak uygulamada belirli tiplerde yoğunlaşır.

Birinci ve üçüncü satır ortak özelliği paylaşır: sözleşmenin süresi uzadıkça öngörülemezlik iddiası güçlenir.

Beşinci satır ise maddenin en az uygulandığı alandır; kısa süreli bir ilişkide olağanüstü durumun araya girmesi istisnaîdir.

Dördüncü satır bakımından ise dikkat gerekir: madde döviz borçlarını kapsar ama ayrıcalık tanımaz.

Süre ile öngörülemezlik ilişkisi

Üçüncü satır maddenin arka planını açıklar: taraflar uzun vadeye bağlandıkça, hesaba katmaları beklenen risk alanı daralır.

Buna karşılık uzun süreli sözleşmelerde tarafların güncelleme mekanizması koymuş olması da beklenir; böyle bir mekanizma varsa iddia zayıflar.

Bu iki eğilim birlikte değerlendirilir ve sonuç, sözleşmenin somut metnine göre belirlenir.

Güncel bir uygulama alanı: Fonları işleme kapatılan şirketlerin tedarik, kira ve kredi borçları bakımından TBK m.138’e dayanıp dayanamayacağı fon kilidi ve aşırı ifa güçlüğü yazımızda ele alındı.

20) Uyarlama Alacaklı Lehine İstenebilir mi?

Maddenin lafzı bu soruyu doğrudan cevaplar ve kapsamı dar tutar.

…kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da… borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme… hakkına sahiptir.

Üçüncü satır maddenin sınırıdır: hüküm, alacaklının ediminin değersizleşmesi hâlini düzenlemez.

Bununla birlikte çift taraflı borç yükleyen sözleşmelerde her iki taraf kendi edimi bakımından borçlu konumundadır; bu nedenle somut olayda kimin borçlu sayıldığı ayrıca belirlenmelidir.

Örneğin kira ilişkisinde kira bedelini ödeyen taraf bu edim bakımından borçludur; kiralananı kullandırma edimi bakımından ise kiraya veren borçlu konumundadır.

Kimin borçlu sayıldığı nasıl belirlenir?

Birinci adım atlandığında talep, yanlış taraf adına kurulur ve lafzî bir itirazla karşılaşır.

İkinci adımda dikkat edilecek husus, edimin para borcu olup olmamasıdır: para borcu bakımından güçlük iddiası, çoğu zaman alım gücündeki değişime dayandırılır ve dürüstlük eşiği burada ayrıca tartışılır.

Üçüncü adım ise dilekçenin taraf sıfatını belirler; aynı sözleşmeden doğan iki ayrı edim için iki ayrı talep gündeme gelebilir.

Bu üç adım, maddenin lafzından çıkan basit ama sıkça atlanan bir sonucu özetler: m.138 bir taraf hakkı değil, bir edim hakkıdır; hangi edimin güçleştiği belirlenmeden hangi tarafın talepte bulunabileceği de belirlenemez.

Dolayısıyla dosyanın kurulması, taraf seçimiyle değil edim analiziyle başlamalıdır.

21) Sık Yapılan Sekiz Hata

• İhtirazi kayıt düşmemek. Kayıtsız ifa talebi düşürür.
• Kaydı bir kez düşmek. Her ödemede tekrarlanmalıdır.
• Öngörülemezliği dava tarihine göre ölçmek. Ölçüt sözleşme anıdır.
• Sözleşmeyi okumamak. Üstlenilen risk uyarlamayı engeller.
• Her güçleşmeyi yeterli sanmak. Eşik dürüstlük kuralıdır.
• Doğrudan dönme istemek. Önce uyarlama gelir.
• Sürekli edimlide dönme talep etmek. Kural fesihtir.
• Döviz borcunu kapsam dışı sanmak. Madde açıkça kapsar.

22) Kontrol Listesi

• Sözleşme tarihini belirleyin.
• Olağanüstü durumu tanımlayın.
• Sözleşmedeki risk hükümlerini inceleyin.
• Dengenin bozulmasını sayısallaştırın.
• İhtirazi kayıtları toplayın.
• Talebi uyarlama olarak kurun.
• Terditli talep ekleyin.
• Delilleri tarih sırasına koyun.

İlgili incelemelerimiz: kira uyarlama dava dilekçesi örneği (TBK m.138), mücbir sebep ve illiyet bağının kesilmesi ve kamu ihale sözleşmesinde mücbir sebep.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşmenin uyarlanması hangi maddede düzenlenmiştir?

6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 138 inci maddesinde, “Aşırı ifa güçlüğü” başlığı altında.

Madde kaç şart arıyor?

Dört şart: öngörülemeyen olağanüstü bir durumun ortaya çıkması, bu durumun borçludan kaynaklanmaması, mevcut olguların dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değişmesi ve borçlunun henüz ifa etmemiş ya da haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması.

Şartlar birlikte mi aranır?

Evet. Birinin eksikliği talebi tek başına sonuçsuz bırakır.

Öngörülemezlik hangi ana göre ölçülür?

Sözleşmenin yapıldığı ana göre; dava tarihine göre değil.

“Öngörülmeyen” olmak yeterli mi?

Hayır. Madde iki ölçüt arar: durumun hem öngörülmemiş hem de öngörülmesinin beklenmeyen nitelikte olması gerekir.

İkinci ölçüt ne anlama gelir?

Objektif bir testtir; günlük hayatın olağan akışına göre borçlunun hesaba katmakla yükümlü olmadığı olaylar aranır.

Olağan piyasa dalgalanması yeterli mi?

Kural olarak öngörülebilir sayılır.

Sözleşmede risk düzenlenmişse ne olur?

O risk artık öngörülmemiş sayılmaz; taraflar üstlenmiş kabul edilir. Bu nedenle uyarlama talebinde ilk incelenecek metin sözleşmenin kendisidir.

Güçlük borçludan kaynaklanmışsa?

Madde bu hâli kapsamaz; kendi davranışıyla güçlük yaratan borçlu uyarlama isteyemez.

Kendi hesap hatam uyarlama sebebi olur mu?

Hayır. Hesap hatası, planlama eksikliği veya ticari tercihten doğan zorluk maddedeki olağanüstü durum kavramına girmez.

Her güçleşme uyarlama için yeterli mi?

Hayır. Eşik, ifanın istenmesinin dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede olmasıdır.

Edimin imkânsızlaşması mı aranıyor?

Hayır. İmkânsızlık farklı bir kurumdur; m.138’de aranan, ifanın istenmesinin dürüstlüğe aykırı düşmesidir.

En çok kaçırılan şart hangisi?

Dördüncü şart: borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş ya da ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması.

Kayıtsız ödeme yaptım, uyarlama isteyebilir miyim?

Madde ihtirazi kayıt arar; kayıtsız şartsız ifa hâlinde o dönem bakımından uyarlama istenemez.

İhtirazi kayıt nasıl düşülür?

Ödeme açıklamasına yazılarak, ayrı bir yazılı bildirimle veya noter ihtarnamesiyle; karşı tarafa tebliğ edilebilir biçimde.

Kayıt bir kez düşülmesi yeterli mi?

Hayır. Kayıt, güçlüğün ortaya çıktığı andan itibaren yapılan her ifa bakımından tekrarlanmalıdır.

Sonradan geriye dönük kayıt düşebilir miyim?

Kaydın tarihi önemlidir; sonradan düşülen bir kayıt aynı sonucu doğurmaz.

Şartlar gerçekleşirse ne isteyebilirim?

Öncelikle hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını; bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönmeyi.

Doğrudan dönme isteyebilir miyim?

Madde bir sıra kurar; dönme, uyarlamanın alternatifi değil ikincil sonucudur. Dava kural olarak uyarlama talebiyle açılır.

Sürekli edimli sözleşmelerde durum ne?

Borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır.

Dönme ile fesih arasındaki fark nedir?

Dönme geçmişe etkilidir ve alınanların iadesini gerektirir; fesih ileriye etkilidir ve ilişkiyi sona erdirir.

Neden bu ayrım yapılmış?

Sürekli edimli bir ilişkiyi geçmişe etkili tasfiye etmek pratik olmadığından.

“Kural olarak” ifadesi ne anlama gelir?

Madde istisnalara kapıyı tamamen kapatmaz.

Döviz borçlarında uyarlama mümkün mü?

Evet. Maddenin son fıkrası “bu madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır” der.

Döviz için ayrı bir rejim mi var?

Hayır. Aynı madde ve aynı dört şart uygulanır.

Kur artışı tek başına yeterli mi?

Hayır. Kur hareketi dört şartın tamamı bakımından değerlendirilir; özellikle hareketin olağan mı olağanüstü mü olduğu tartışılır.

Uyarlama davası hangi talebi içermeli?

Asıl talep uyarlama olmalı; dönme veya fesih terditli olarak ileri sürülmelidir.

İmkânsızlık ile aşırı ifa güçlüğü aynı şey mi?

Hayır. İfa imkânsızlığı TBK m.136, kısmi ifa imkânsızlığı m.137, aşırı ifa güçlüğü ise m.138’de düzenlenmiştir.

Hangi sözleşmelerde uygulanır?

Madde sözleşme türü bakımından bir sınırlama getirmez; ani edimli ve sürekli edimli sözleşmeler için farklı sonuçlar öngörür.

En sık yapılan hata nedir?

İhtirazi kayıt düşmeden ödemeye devam etmek ve öngörülemezliği sözleşme anı yerine dava tarihine göre değerlendirmek.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.